تفسیر المیزان

المیزان جلد۱۲ بخش۱

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳ «سوره ابراهیم» آيات ۱ - ۵ سوره ابراهيم * سوره «ابراهيم»، مکّى است و ۵۲ آيه دارد. بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * الر کاتَبٌ أَنزَلْناهُ إِلَيْک لِتُخْرِجَ النَّاس مِنَ الظلُماتِ إِلى النُّورِ بِإِذْنِ رَبِّهِمْ إِلى صِراطِ الْعَزِيزِ الحَْمِيدِ(۱) اللَّهِ الَّذِى لَهُ مَا فى السَّمَاوَاتِ وَ مَا فى الاَرْضِ وَ وَيْلٌ لِلْکَافِرِينَ مِنْ عَذَابٍ شدِيدٍ(۲) الَّذِينَ يَستَحِبُّونَ الْحَيَوةَ الدُّنْيَا عَلى الاَخِرَةِ وَ يَصدُّونَ عَن سبِيلِ اللَّهِ وَ يَبْغُونهَا عِوَجاً أُولَئک فى ضَلَالِ بَعِيدٍ(۳) وَ مَا أَرْسلْنَا مِن رَسُولٍ إِلّا بِلِسانِ قَوْمِهِ لِيُبَينَ لهَُمْ فَيُضِلُّ اللَّهُ مَن يَشاءُ وَ يَهْدِى مَن يَشاءُ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَکِيمُ(۴) وَ لَقَدْ أَرْسلْنَا مُوسى بِآيَاتِنَا أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَک مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلى النُّورِ وَ ذَکرْهُم بِأَيَّامِ اللَّهِ إِنَّ فى ذَلِک لآيَاتٍ لِکلِّ صبَّارٍ شکُورٍ (۵) «ترجمه آيات» اين کتابى است که به تو نازل کرديم، تا مردم را به اذن پروردگارشان، از ظلمت ها خارج و به سوى نور، که راه خداى عزيز و ستوده است، ببرى. (۱) خدایى که هرچه در آسمان ها و هرچه در زمين هست، از اوست و واى بر کافران از عذاب شديد. (۲) همان کسانى که زندگى اين دنيا را بر جهان ديگر ترجيح داده و (مردم را) از راه خدا باز مى دارند و مى خواهند راه حق را منحرف کنند، آن ها در گمراهى دورند. (۳) هيچ پيغمبرى را جز به زبان مردمش نفرستاديم، تا (احکام را) براى آنان خدا هرکه را بخواهد، گمراه، و هر که را بخواهد، هدايت مى نمايد، و او، عزيز و حکيم است. (۴) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴ ما موسى را با معجزه هاى خويش فرستاديم (و دستور داديم) که اى موسى! مردمت را از ظلمت ها به سوى نور بيرون آر و ايام الله را به يادشان آر، که در اين (يادآورى)، براى هر صبور شکرگزارى، عبرتى هست. (۵) «بیان آيات» خلاصه و برداشتى از آيات سوره ابراهيم «ع» آيات کريمه اين سوره، پيرامون اوصاف قرآنى که بر پيغمبر اسلام «صلوات الله عليه» نازل شده، بحث مى کند و آن را با اوصاف زير معرفى مى نمايد: اين کتاب، آيت و معجزه و نشانه رسالت آن جناب است و مردم را از ظلمت ها به سوى نور بيرون مى کشد، و به راه مستقيم خدا راهنمایی شان مى کند. خدايى که «عزيز» و «حميد» است. يعنى غالب و قاهرى است، که هرگز مغلوب کسى نمى شود، و غنىّ و بى نيازى است که هرگز محتاج کسى نمى گردد. خدايى که در کارهاى خدایي اش، جميل است. يعنى براى مردم، جز خوبى و نعمت منظورى ندارد. وقتى خدا منعم و غالب و بى نياز و پسنديده کار باشد، بر مردم که «منعم عليه» او هستند، لازم است که دعوت او را لبيک گويند، تا در نتيجه، از نعمت هايى که او به ايشان ارزانى داشته برخوردار شوند، و آن نعمت ها به سعادتشان تمام شود. و نيز، لازم است که از غضب او بر حذر باشند، زيرا پُرواضح است که عذاب خدایى که هم قوى است و هم بى نياز مطلق، شديد خواهد بود. چرا که او مى تواند از وجود بندگانش چشم پوشيده، همه را دستخوش هلاکت نمايد و به ديار عدم بفرستد، و از نو خلق و بندگان ديگرى بيافريند. همچنان که همين عمل را در امم گذشته انجام داده است. آرى، تمامى موجودات ريز و درشت و زمينى و آسمانى اين عالَم، با زبان حال، گوياى اين حقيقت اند که «ربُّ العزّه» و «ولىّ حميد»، تنها اوست، و ربّ ديگرى غير از او نيست. اين خلاصه و برداشتى بود از آيات اين سوره که با آيه زير که مى فرمايد: «هَذَا بَلَاغٌ لِلنَّاسِ وَ لِيُنذَرُوا بِهِ وَ لِيَعلَمُوا أنَّمَا هُوَ إلَهٌ وَاِحدٌ وَ لِيَذَّکَرَ أُولُوا الألبَاب» ختم مى شود. و شايد مقصود آن مفسّرى هم که گفته است: «با در نظر گرفتن آيه «لِتُخرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إلَى النُّورِ بِإذنِ رَبِّهِم» که اولين آيه اين سوره است، مى توان گفت: اين سوره با ذکر و بيان غرض از رسالت و فرستادن کتاب، افتتاح شده است، همين مطلبى باشد که ما خاطرنشان ساختيم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۵ اين سوره - آن گونه که از سياق آياتش بر مى آيد - در مکه نازل شده است، هرچند که به ابن عباس و حسن و قتاده - سه تن از قاريان صدر اسلام - نسبت داده اند که ايشان گفته اند: همه آيات اين سوره در مکه نازل شده، به جز دو آيه آن که راجع به کشته شدگان در جنگ «بدر» است که به دست مسلمين کشته شدند، و آن دو، آيه «ألَم تَرَ إلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعمَةَ اللهِ کُفراً وَ أحَلُّوا قُومَهُم دَارَ البَوارِ جَهَنَّمَ يَصلَونَهَا وَ بِئسَ القَرَار» است، ولى ما به زودى خواهيم گفت که اين دو آيه، نه تنها صراحتى به اين که در غير مکه نازل شده باشند، ندارند، بلکه ظهور هم ندارند. «الر کتَابٌ أَنزَلْناهُ إِلَيْک لِتُخْرِجَ النَّاس مِنَ الظُّلُماتِ إِلى النُّورِ بِإِذْنِ رَبِّهِمْ»: يعنى: «هَذَا کِتَابٌ أنزَلنَاهُ إلَيک». بنابراين، کلمۀ «کتاب»، خبر است براى مبتداى حذف شده که عبارت است از «هذا: اين». البته اين معنا را ما از سياق آيه استفاده کرديم و گرنه مفسران ديگر، طورى ديگر معنا کرده اند. اشاره به عموميت رسالت پيامبر اسلام «ص» از ظاهر سياق جملۀ «لِتُخرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إلَى النُّورِ» استفاده مى شود که منظور از «ناس»، عموم مردم مى باشد، نه فقط قوم رسول خدا و مومنان از ايشان. چون در ظاهر لفظ آيه هيچ دليلى بر اين تقييد نيست، و کلام خداى تعالى در آياتى ديگر صراحت دارد بر اين که رسالتش عمومى است. مانند آيه: «لِيَکُونَ لِلعَالَمِينَ نَذِيراً»، و آيه: «لِأُنذِرَکُم بِهِ وَ مَن بَلَغَ»، و آيه: «قُل يَا أيُّهَا النَّاسُ إنِّى رَسُولُ اللهِ إلَيکُم جَمِيعاً». و نيز آيات صريحى که مربوط به دعوت يهود و ساير اهل کتاب مى باشد، و همچنين عمل خود آن حضرت، که همه اقوام و ملت ها را دعوت مى کرد. و هر که از هر قوم و ملتى ايمان مى آورد، ايمانش را مى پذيرفت و نمى فرمود: من تنها براى قوم خود مبعوث شده ام. به شهادت اين که اسلام عبدالله بن سلام يهودى و سلمان فارسى و بلال حبشى و صهيب رومى و امثال ايشان را پذيرفت. علاوه بر اين، آخرين آيه اين سوره، يعنى آيه: «هَذَا بَلَاغٌ لِلنَّاسِ وَ لِيُنذَرُوا به...»، در مقابل اولين آيه آن يعنى آيه: «هَذَا کِتَابٌ أنزَلنَاُه» است، که مؤيد اين گفتار ما است که گفتيم مقصود از «ناس»، تنها همان افرادى نيست که در زمان رسول خدا ايمان آوردند و از تاريکى ها به سوى نور بيرون آمدند، بلکه منظور عموم افراد بشر است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۶ در اين آيه، بيرون کردن از ظلمت به سوى نور را به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» نسبت داده و فرموده است: تا تو مردم را بيرون آورى. اين، بدان جهت است که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، يکى از اسباب ظاهرى اين اخراج است، و ايمان هر مومنى، هر چند در هزاران سال بعد و با واسطه هاى بسيار باشد، بالاخره مستند به آن جناب مى شود. در اين جا ممکن است بپرسيد که: اين آيه هدايت مردم را به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» نسبت داده، و حال آن که آيه: «إنَّکَ لَا تَهدِى مَن أحبَبتَ وَلَکِنَّ اللهَ يَهدِى مَن يَشَاءُ»، اين معنا را از آن جناب سلب مى کند، اين تناقض چگونه بر طرف مى شود؟ در جواب مى گوييم: آيه اى که هدايت را از آن حضرت سلب مى کند، با آيه مورد بحث، منافات ندارد. چون آن آيه اصالت و استقلال رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» را در هدايت خلق انکار مى کند، نه مطلق هدايت و حتى هدايت به نحو وساطت و به اذن خداى را، تا منافات داشته باشد. خلاصه اين که: آيه مورد بحث، آن جناب را در امر هدايت، واسطه ميان خدا و خلق مى داند و آيه سوره «قصص»، استقلال او را انکار مى کند. به شهادت اين که آيه: «وَ إنَّکَ لَتَهدِى إلَى صِرَاطٍ مُستَقِيم» صريحا هدايت را به او نسبت مى دهد، و در آيه مورد بحث هم، که جملۀ «بِإذنِ رَبِّهِم» را اضافه نموده، به منظور اشاره به همين جهت است. اشاره به نکته مفرد آوردن «نور» و جمع آوردن «ظلمات» منظور از «ظلمات» در آيه شريفه، ضلالت و گمراهى، و منظور از «نور»، هدايت است و اين تعبير، در قرآن کريم مکرر آمده و در موارد بسيارى «هدايت» را نور، و «ضلالت» را، ظلمت خوانده است. و اگر هدايت را نور، و ضلالت را ظلمات ناميده (يکى را مفرد و يکى را جمع آورده)، براى اشاره به اين جهت است که «هدايت» از مصاديق حق است و حق يکى است و هيچ فرق و تغايرى ميان مصاديق آن نيست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۷ به خلاف «ضلالت»، که مصاديق مختلفى دارد. چون ضلالت ناشى از پيروى هواهاى نفسانى است که با هم اختلاف دارند، و افراد و مصاديق هوا يک جور نيستند. و لذا در آيه: «وَ أنَّ هَذَا صِرَاطِى مُستَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ وَ لَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِکُم عَن سَبِيلِه»، راه خدا و حق را يک راه (سَبِيل) و راه ضلالت را چند راه (سُبُل) خوانده است. «لام» در جملۀ «لِتُخرِجَ النَّاس...»، لام «غرض» است - بنابر آنچه گفتيم که مقصود از «ناس»، عموم مردم است - و اين معنا را افاده مى کند که منظور از فرستادن قرآن، بيرون کردن مردم از ظلمات به سوى نور است، نه این که «لام عاقبت» باشد. چون اگر «لام» عاقبت مى بود، لازم بود که تمامى مردم عالَم به قرآن ايمان آورده باشند و حال آن که ايمان نياورده اند. بعضى گفته اند که: ممکن است «لام» را براى عاقبت بگيريم و بگوييم تربيت الهى و بيرون کردن از ظلمات به سوى نور و رساندن خلق به سعادت و کمال واقعی شان شرايطى دارد، که يکى آمادگى و استعداد خلق است، و اگر افرادى استعداد نداشته باشند، هرچند که فيض خدا عام بوده و عاقبت و هدف نهايى انزال قرآن هم تربيت عموم مردم است، ولى تربيت نخواهند شد. پس هرچند که عاقبت، عموميت دارد، ليکن مقدارى از آن امکان تحقق دارد، نه همه آن. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۸ ولى اين آقايان غفلت ورزيده اند از اين که برگشت کلامشان به اين است که مفيد عاقبت بودن «لام»، خلاف ظاهر است، و ظاهر آيه، اين است که «لام» براى غرض باشد. چون حاصل کلامشان اين مى شود که منظور از «ناس»، تنها صاحبان استعداد و قابليت است، و حال آن که ارسال کتاب، مقيد به طبقه معينى نيست. پس مى فهميم که «لام» در آيه، «لام» عاقبت نيست، بلکه «لام» غرض است و مقصود از غرض هم، غرض تشريع است. به اين معنا که احکام خدا به خاطر وجود اغراض و مصالحى جعل شده اند. يعنى اگر خداى سبحان مردم را به سوى خود دعوت مى کند، براى اين است که ايشان را بيامرزد. و اگر به سوى ايمان و عمل صالح راهنمایی شان مى کند، براى اين است که ايشان را به سعادت خود نايل ساخته و به بهشت واردشان کند. و اگر رسولانى ارسال و کتبى انزال کرده، براى اين است که آن ها را از ظلمات به سوى نور درآورد، و اگر امر و نهى کرده، باز براى اين است که آن ها را پاک کند و از آلودگى هاى شيطان دورشان سازد، و در قرآن، آياتى که اين معنا را بفهماند، بسيار است، و همچنين رواياتى هم که اين معنا را افاده کند، شايد از هزارها هم متجاوز باشد، و به همين جهت نمى توانيم به نقل آن ها بپردازيم. پس به صرف اين که مى بينيم اکثر مردم جهان از نعمت اين نور محروم مانده اند، نمى توانيم از ظاهر آيه دست برداشته، کلمۀ «ناس» را مقيد به مستعدين کنيم. آرى، ظاهر قرآن براى ما حجت است. به دليل اين که فرموده: «إنَّا جَعَلنَاهُ قُرآناً عَرَبِيّاً لَعَلَّکُم تَعقِلُونَ». و نيز فرموده است: «وَ مَا أرسَلنَا مِن رَسُولٍ إلّا بِلِسَانِ قَومِهِ لِيُبَيِّنَ لَهُم فَيُضِلُّ اللهُ مَن يَشَاءُ وَ يَهدِى مَن يَشَاءُ». و دلالت اين دو آيه بر حجيت ظاهر قرآن، جاى حرف نيست. زيرا در آيه اول صريحا مى فرمايد: «آنچه از کتاب خدا»، و در آيه دوم مى فرمايد: «آنچه از کلام رسول خدا» مى فهميد، برايتان حجت است، و بر طبق همان مواخذه مى شويد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۹ و ما از آيه: «يَدعُوکُم لِيَغفِرَ لَکُم»، جز اين نمى فهميم که آمرزش، غرض دعوت است. همچنان که از کلام يک مولاى عرفى که به غلامش مى گويد: «برايم آب بياور تا بياشامم»، يا «غذا بياور تا بخورم»، يا «فلانى را بپوشان، تا عورتش بيرون نيفتد»، جز اين نمى فهميم که آشاميدن و خوردن و ستر عورت کردن، غرض هايى هستند که در دستورات وى منظور شده اند. خداى تعالى هم، هر امر و نهيى که بکند و هر حکم و شريعتى که بياورد، از آن غرض و منظورى دارد. البته معناى اين کلام اين نيست که خداوند محتاج به آن غرض است، زيرا خداوند منزه از احتياج بوده و ساحتش مبراى از هر نقص است. همچنان که فرموده است: «إنَّ اللهَ لَغَنِىٌّ عَنِ العَالَمِين». و نيز فرموده: «وَ رَبُّکَ الغَنِىُّ ذُو الرَّحمَة». و نيز فرموده: «يَا أيُّهَا النَّاسُ أنتُمُ الفُقَرَاءُ إلَى اللهِ وَ اللهُ هُوَ الغَنِىُّ». وجود غرض و مصلحت در افعال خداوند، براى رفع نياز يا استکمال نيست و به حکم اين آيات، خداى تعالى، از هر چيزى بى نياز است و از هيچ چيز - حتى از غرض هاى مورد بحث - نفع نمى برد، ولى در عين حال، کارهايش هم عبث و گزاف و بيهوده نيست. و چگونه بيهوده باشد و حال آن که کلام مجيدش، او را به «حکيم» بودن توصيف نموده و از عبث، منزّهش داشته و فرموده است: «أفَحَسِبتُم أنَّمَا خَلَقنَاکُم عَبَثاً» که خود مى رساند، اوامر و نواهى خداوند - که گفتيم باعث کمال آدمى است - در حقيقت مکمل خلقت انسانى است. پس خداوند، هم در خلق کردن انسان ها غرض داشته و هم در امر و نهيش، هرچند که اغراض خداوند مانند اغراض ما، از باب استکمال نيست. آرى، ما هر کارى که مى کنيم، به اين منظور است که يا نقصى از خود برطرف سازيم و يا کمالى را که نداريم، به دست آوريم، ولى خداى سبحان چنين نيست. اغراض او و حکمت ها و مصالحى که در کارهايش ‍ هست، در خود او اثر نمى گذارد و مانند ما نيست که تصور مصالح و منافع عمل، تحريکمان کند تا آن عمل را انجام داده، و انجام آن را بر ترکش ترجيح دهيم. زيرا خداى سبحان، قاهرى است که در هيچ فرضى مقهور نمى شود، و غالبى است که در هيچ وصفى مغلوب نمى گردد. او مالک هر چيزى است، و چيزى مالک او نمى شود. او بر هر چيزى حکومت مى کند و هيچ چيز بر او حکم نمى راند. براى او شريکى در ملک نيست و سرپرستى به خاطر ذليل بودن ندارد. پس مانند ما محکوم به عقل نمى شود، بلکه اوست که هر عقلى را به آنچه که تعقل مى کند، راهنمايى مى نمايد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۰ اين ما هستيم که وجود مصلحت، ناگزيرمان مى کند تا عمل داراى مصلحت را انجام دهيم، و وجود مفسده، ما را بر آن وا مى دارد که عمل داراى مفسده را ترک نماييم، ولى خداوند را هيچ مصلحتى ناگزير نمى کند تا فعلى را انجام دهد و هيچ مفسده اى وا نمى دارد تا آن را ترک کند، بلکه اوست که مصلحت و مفسده را داراى چنين اثرى کرده است که يکى ما را وا بدارد و ديگرى بازمان دارد. پس غرض و مصلحت، امورى هستند که از مقام فعل او انتزاع مى شوند. به اين معنا که فعل او مشروط و موقوف بر مصلحت است، ولى مصلحت در ذات او حکومت و اثرى ندارد و او را مجبور و مضطر به انجام فعل نمى کند، عينا نظير ايجاد و وجود است. وقتى خداى تعالى، انسانى را با امر «کُن» ايجاد مى کند، عقل، از همان انسان خارجى اين حکم را انتزاع مى کند که هم ايجاد است و هم وجود، ايجاد خداست و وجود او، و حکم مى کند به اين که وجودش متوقف بر ايجاد خدا است. همچنين از فعل خدا با در نظر گرفتن حکمت و ساير صفات کمال او، اين حکم را انتزاع مى کند که وجود فلان شخص، هم فعل خداست و هم داراى مصلحتى مورد نظر است. آنگاه حکم مى کند به اين که فعل خدا وقتى صورت خارجى به خود مى گيرد، و خداوند وقتى فعلى را انجام مى دهد، که داراى مصلحت باشد. اين، آن معنايى است که بعد از تدبّر و دقت در کلام خداى تعالى به دست مى آيد، و خلاصه اش، اين است که: وقتى به حکم کلام خود خداى تعالى مى گوييم کارهاى خداوند از روى حکمت و مصلحت و متوقف بر غرض است، نه بيهوده و گزاف، معنايش اين است که: خداى تعالى در کارهايش غرض هايى دارد که عايد خلقش مى شود، نه عايد خودش. و حاصل اين که: ميان اغراض ما بندگان و اغراض خداى سبحان، از دو جهت تفاوت است: اول - از جهت اين که خداى تعالى، از کارهايش کسب کمال نمى کند، بر خلاف ما انسان ها و هر حيوان صاحب شعور و اراده، که هر کارى را که مى کنيم، غرضى از آن در نظر مى گيريم که عايد آن غرض، جبران کمبودها و به کمال رساندن نواقص است. دوم - از اين جهت که مصلحت و مفسده بر ما صاحبان شعور، حاکم است و ما را به حرکت در آورده و يا از حرکت باز مى دارد، ولى در خداى سبحان، حکومت نداشته و او را مضطر و مجبور به انجام کارى نمى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۱ و اما آن نزاع معروفى که ميان اشاعره و معتزله در خصوص افعال خدا وجود دارد که: آيا آن افعال معلول غرض هستند يا نه؟ و به معناى روشن تر: آيا خدا در کارهايش محکوم مصالح واقعى است، به طورى که بودن مصلحت در يک عمل، او را محکوم مى کند به اين که انجام آن را بر ترکش ترجيح دهد، و اگر آن مصلحت نبود محکوم به چنين چيزى نمى شد؟ يا نه اصلا در کارهاى خداى تعالى هدفى نيست، و اگر کارى مى کند، بيهوده و بدون هدف مى کند؟ نزاعى است بى ثمر، که بحث و دقت، آدمى را به هيچ طرفش رهبرى نمى کند. يعنى هيچ يک از دو طرفش صحيح نيست، و هر دو طرف باطل و بر خلاف حق است. همان طور که قبلا شرح داديم، حق مطلب بر خلاف همه اين ها بوده و «أمرٌ بَينَ الأمرَين» است، نه به آن صورت که اشاعره گفته اند (افراط) و نه به آن گونه که معتزله نظر داده اند (تفريط)، و إن شَاءَ الله، در بحث هاى آينده اين کتاب، بحثى مفصل و کافى از نظر عقل و نقل (قرآن و حديث)، در پيرامون اين مسأله عنوان خواهيم کرد. در جملۀ «بِإذنِ رَبِّهِم» التفاتى به کار رفته. يعنى سياق کلام از تکلم مع الغير «أنزَلنَا»، به جمع غايب «بِإذنِ رَبِّهم» برگشته است، با اين که جا داشت بفرمايد: «أنزَلنَاهُ إلَيکَ لِتُخرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إلَى النُّورِ بِإذنِنَا...». اما فرمود: «بِإذنِ رَبِّهِم». و نکته اش اين است که: خواسته با همين تغيير سياق و بدون آوردن کلامى اضافى، بفهماند که خداى تعالى، پروردگار همين مشرکان است، که براى او شريک هايى گرفته اند. چون در حقيقت، روى سخن با ايشان است، هرچند رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» را مخاطب قرار داده است. و نيز خواسته است در همين ابتداى سوره، اسمى از ربوبيت او برده شود، تا عنوان و آغاز بحث سوره قرار گيرد. چون اين سوره، درباره توحيد ربوبيت بحث مى کند. معناى عزّت و داراى عزّت بودن خدای تعالى «إِلى صِراطِ الْعَزِيزِ الحَْمِيدِ * اللَّهِ الَّذِى لَهُ مَا فى السَّمَاوَاتِ وَ مَا فى الاَرْضِ»: «عزّت»، در مقابل ذلت است. راغب گفته: «عزّت»، حالتى است در انسان که نمى گذارد مغلوب کسى شود و شکست بخورد، و اصل آن از «أرض عزاز: زمين سفت» گرفته شده است، و در قرآن کريم آمده: «أيَبتَغُونَ عِندَهُمُ العِزَّةَ فَإنّ العِزَّةَ لِلّهِ جَمِيعاً». و نيز وقتى مى گويند: «تَعَزَّزَ اللَّحمُ»، معنايش اين است که گوشت ناياب شده و گويا در زمين محکمى قرار گرفته که نمى توان به آن دست يافت. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۲ بنابراين، عزّت عزيز، آن حالتى است که به خود گرفته و دست يافتن به وى دشوار شده است، و «عزيز قوم» هم، آن کسى است که بر همه قاهر است، و کسى بر او قاهر نيست. چون مقامى دارد که هر که قصد او را کند، مانعش مى شوند، و از دسترسى به او بازش مى دارند، تا نتواند مقهورش کند. و باز، به همين جهت هر چيز ناياب را عَزِيزُ الوجود مى گويند، و اگر در قرآن کريم، به معناى مشقت هم آمده، مانند: «عَزِيزٌ عَلَيهِ مَا عَنِتُّم». و مانند: «وَ عَزَّنِى فِى الخِطَاب»، باز به همين مناسبت است. زيرا هر چيزى که بر انسان گران آيد و مشقت داشته باشد، حتما دستيابى به آن مشکل است، پس «عزيز» مى باشد. و اگر خداى سبحان، «عزيز» است (و بلکه همه عزت ها، از اوست)، براى اين است که او ذاتى است که هيچ چيز از هيچ جهت بر او قهر و غلبه ندارد، و او بر همه چيز و از هر جهت قهر و غلبه دارد، و اگر کس ديگرى از عزّت سهمى دارد، از او و به اذن او گرفته است. همچنان که فرمود: «أيَبتَغُونَ عِندَهُمُ العِزَّةَ فَإنَّ العِزَّةَ لِلّهِ جَمِيعاً». و نيز فرموده: «مَن کَانَ يُرِيدُ العِزَّةَ فَلِلّهِ العِزَّةُ جَمِيعاً». کلمۀ «حميد» که در آيه مورد بحث آمده، بر وزن «فعيل» و به معناى مفعول از ماده «حَمد» است، و «حمد»، عبارت است از: ثناى جميل و مدح بر خوبی هاى اختيارى، و چون تمام جمال ها و خوبی ها به او منتهى مى شوند، در نتيجه، تمام حمدها مخصوص او خواهد بود، همچنان که خودش فرموده: «الحَمدُ لِلّهِ رَبِّ العَالَمِينَ». از جمله حرف هاى عجيب و غريب، سخنى است که از امام فخر رازى نقل مى کنند، - و ما آن را به زودى بيان مى کنيم - که گفته است: کلمۀ «حميد»، به معناى داناى بى نياز است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۳ جملۀ «إلَى صِرَاطِ العَزِيزِ الحَمِيد»، بدل از جملۀ «إلَى النُّور» است، که هدف از کتاب را بيان مى کند و در حقيقت، بيان بعد از بيان است. در بيان اول، اين معنا را مى فهماند که کتاب مذکور، نوری است که حق را از باطل، و خير را از شر، و سعادت را از شقاوت جدا مى سازد. و در بيان دوم، اين معنا را مى فهماند که کتاب مزبور، راه روشنى است که همه راهروان خود را، در متن و وسط راه جمع آورى نموده، همگى را به سوى خداى «عزيز» و «حميد» مى برد. وجه آوردن دو صفت «عزيز» و «حميد» در دنباله آيه شريفه اگر «عزيز» و «حميد» را که دو صفت بزرگى هستند، ذکر کرد، بدين جهت است که اين دو صفت، مبدأ و سرمنشأ مطالبى هستند که در اين سوره به مشرکان خاطرنشان مى کند. چون عمده کلام در اين سوره، تذکر و يادآورى مشرکان است به اين که: خداى سبحان، به خاطر ربوبيتش، اين همه نعمت هاى بزرگ به ايشان داده و از طريق فرستادگانش، آن ها را موظف کرده که شکر او را به جاى آورند و کفران نعمتش نکنند و به فرستادگانش وعده داده که اگر بندگان من ايمان بياورند، آن ها را داخل بهشت مى کنم، و اگر کفران کنند، از ايشان انتقام مى گيرم و به شقاوت و عذاب گرفتار مى کنم. پس بايد که از پروردگارشان بترسند و از مخالفت دستورها و کفران نعمت هايش بر حذر باشند. چون تمامى عزّت ها از آن اوست، و کسى نيست که بتواند جلو عذاب او را بگيرد، و او، در هر حال «حميد» و سزاوار ثنا است، و کسى نيست او را در پاداش دادن به مومنان و کيفر کردن کافران، ملامت و مذمت کند، همچنان که در دادن اين همه نعمت به کافران، کسى ملامتش نکرد. اين سه مطلب، يعنى «وحدانيت» خدا در ربوبيت، و «عزيز» بودن، و «حميد» بودن در کارهايش، و آنچه که اين صفات اقتضا دارند، يعنى ترس از عزّت مطلقه اش، و شکر در برابر نعمت هايى که ارزانى داشته، و وثوق به نعمت هايى که وعده آن را داده است، و توجه و تذکر به آيات ربوبيتش، مطالب عمده اين سوره هستند. در تفسير روح المعانى، از ابى حيان نقل شده که او گفته است: وجه ذکر اين دو صفت، و نيز وجه اين که اول «عزيز»، و سپس «حميد» را آورده، رعايت تناسبى است که اين دو صفت با مسأله اخراج از ظلمات به نور دارند. چون اخراج مزبور، مستلزم داشتن عزّت و قدرت است تا چنين کتابى را نازل کند، که احدى نتواند نظيرش را بياورد. و نيز مستلزم «حميد» بودن است. چون کسى که به مردم بزرگترين نعمت ها را (نعمت بيرون کردن از ظلمت ها به نور) انعام کرده، البته «حميد» است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۴ ليکن نکته اى که ايشان آورده اند، هيچ ربطى به سياق آيات اين سوره ندارد و شايد ايشان، اين نکته را از آيه ديگرى که در وصف قرآن مى فرمايد: «وَ إنَّهُ لَکِتَابٌ عَزِيزٌ * لَا يَأتِيهِ البَاطِلُ مِن بَينِ يَدَيهِ وَ لَا مِن خَلفِهِ تَنزِيلٌ مِن حَکِيمٍ حَمِيدٍ» گرفته است. وليکن مقامى که آيه مزبور دارد، غير مقامى است که آيات مورد بحث دارند. و از امام فخر رازى نقل شده که در تفسيرش گفته است: اگر کلمۀ «عزيز» را بر کلمۀ «حميد» مقدم داشته، براى اين است که اولين اطلاعى که انسان از خداى تعالى پيدا مى کند، علم به قدرت او است. سپس به عالم بودن، و آنگاه به غنى و بى نياز بودن اوست. چون عزّت، به معناى قدرت، و حميد، به معناى عالم غنىّ است، و همان طور که گفته شد، علم به قدرت خدا، مقدم بر پى بردن به علم او به تمام چيزها و غناى او از تمامى آن ها است. ناگزير قرآن کريم هم، «عزيز» را مقدم بر «حميد» ذکر کرد. البته اين کلام فخر رازى، گزاف گویى عجيبى بيش نيست. و قريب به همين حرف در گزاف گويى، سخن يکى ديگر از مفسران است که گفته: مقدم داشتن «عزيز» بر «حميد» به خاطر اعتنايى است که نسبت به صفات سلبيه است. چون که در هر چيزى «تخليه» بر «تحليه» مقدم است. (اول بايد ظرف را از پليدی ها و زهرها شستشو نمود، سپس ‍ شربت در آن ريخت، و ظرف دل نيز، چنين است. در صفات خداوندى هم، اول بايد او را از نواقص منزّه داشت، بعد صفات ثبوتيه را برايش ‍ اثبات نمود)، و «عزّت» هم که از صفات سلبيه است، بر «حميد» (که از صفات ثبوتيه است)، مقدم شد. و در وجه اين که چرا از ميان صفات خداوندى، اين دو صفت اختصاص به ذکر يافته، بعضى گفته اند: براى اين که مردم را به پيمودن راه دين که راه «عزيز» و «حميد» است، تشويق کند. چون سالک راه دين، «عزيز» و «محمود» است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۵ اين وجه، وجه بدى نيست، وليکن در حقيقت از فوايدى است که بر ذکر اين دو صفت مترتب مى شود، نه اين که سبب ذکر، اين باشد. بنابراين، جهت اختصاص همان است که ما گفتيم. حميد و عزيز بودن، لازمه مالکيت مطلقه خداوند است جملۀ «اللهِ الَّذِى لَهُ مَا فِى السَّمَاوَاتِ وَ مَا فِى الأرض»، دو صفت «عزيز» و «حميد» را بيان مى کند، و منظور از (آنچه در آسمان ها و زمين است)، همه موجودات عالَم است، که شامل خود آسمان ها و زمين نيز مى شود. زيرا خداى سبحان، همان طور که مالک آنچه که در آسمان ها و زمين است مى باشد، مالک خود آن ها نيز هست. آرى، او، از هر جهت و به حقيقت معناى کلمه، مالک هر چيز است. و اين جمله به حجت «عزيز» و «حميد» بودن خدا اشاره مى کند. آرى، هرچند که خداى تعالى، هر دليلى را در دلالتش به نتيجه مى رساند، و با کلماتش هر حقى را به کرسى مى نشاند، وليکن با بندگان خود بر طبق فطرتشان سخن مى گويد و اين، بدان جهت است که چون خداى تعالى، مالک هر خلق و امرى است، آن هم به حقيقت معناى ملکيت، قهرا مالک هر عزّت و غلبه اى نيز هست، و هر عزّتى که تصور شود، از اوست. پس او، «عزيز» است. چون او در هر چيز و به هر نحو که بخواهد، مى تواند تصرف کند، و تصرفش هم به هر نحو که باشد، پسنديده است. پس او، «محمود» است، چون تصرف وقتى ناپسند است که شخص متصرف، مالک آن نباشد، و عقل يا شرع يا عرف، به او اجازه تصرف نداده باشد، و خدا چنين نيست و هر تصرفى را که عقل و يا شرع و يا عرف به او نسبت دهد، او مالک حقيقى آن است. پس او، «حميدى» است، که افعالش پسنديده است. «وَ وَيْلٌ لِلْکافِرِينَ مِنْ عَذَابٍ شدِيدٍ»: اين جمله، مقتضاى صفت «عزّت» را بيان مى کند، و مى فرمايد که: مقتضاى «عزّت»، اين است که هر کسى دعوت او را رد کند و نعمت او را کفران نمايد مورد عذاب و قهرش قرار مى گيرد. «الَّذِينَ يَستَحِبُّونَ الْحَيَوةَ الدُّنْيَا عَلى الاَخِرَةِ وَ يَصُدُّونَ عَن سبِيلِ اللَّهِ وَ يَبْغُونهَا عِوَجاً ...»: راغب در مفردات مى گويد: «استحباب کفر بر ايمان»، به معناى ترجيح دادن و مقدم داشتن است، و حقيقت معناى «استحباب»، اين است که آدمى جستجو کند تا چيزى را پيدا کند که دوستش بدارد، وليکن به خاطر اين که با کلمۀ «عَلَى» متعدى مى شود، معناى ايثار و ترجيح را مى دهد، و در آيه «وَ أمَّا ثَمُودُ فَهَدَينَاهُم فَاستَحَبُّوا العَمَى عَلَى الهُدَى» نيز، به همين معنا است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۶ وجود دو راه پيش روى انسان: انتخاب دنيا بر آخرت، يا انتخاب آخرت بر دنيا و معناى استحباب دنيا بر آخرت، اختيار دنيا و ترک کامل آخرت است و در مقابل آن، اختيار آخرت بر دنيا است. و معنايش اين است که: آخرت، غرض و هدف کوشش هاى دنيوى باشد و دنيا، مقدمه و پل رسيدن به آخرت دانسته شود. چون دنيا را به کلى ترک کردن، علاوه بر اين که ممکن نيست، باعث اختلال امر آخرت هم مى شود، و حتى باعث ترک آخرت مى گردد. آرى، زندگى دنيا منقطع و ناپايدار است، و زندگى آخرت دائمى است که سعادت آخرت، در دنيا کسب مى شود. پس هر که آخرت را اختيار کند، ناگزير است دنيا را هم بگيرد و اثبات کند و منکر آن نگردد. چون در راه رسيدن و اثبات آخرت، بدان نيازمند است. بر عکس، کسى که دنيا را اختيار کند، چاره اى ندارد جز اين که آخرت را انکار نمايد، چون اگر آخرتى باشد، به عنوان هدف خواهد بود و فرض اين است که اين شخص هدفى ندارد، پس آخرتى ندارد. حاصل کلام اين که: پيش روى انسان يکى از دو راه بيشتر نيست: رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه