تفسیر المیزان

المیزان جلد۱۲ بخش۳

پس ظاهرا اين کلام، کلامى ابتدایى است. علاوه بر اين، خداى تعالى در چند جاى از کلامش، اين حقيقت را اعلام کرده که شکر نعمت، (که خود در حقيقت استعمال نعمت است به نحوى که احسان منعم را يادآورى و اظهار مى کند، و در مورد خداى تعالى برگشت به ايمان و تقوا مى شود)، مايه زياد شدن نعمت، و کفران آن، باعث عذاب شديد است. آرى، اگر قبلا اين معنا سابقه نمى داشت، ممکن بود بگوييم: خداوند به وسيله موسى «عليه السلام» آن را اعلام کرده، و حال آن که سابقه داشته، مثلا از حضرت نوح حکايت مى کند که گفته است: «فَقُلتُ استَغفِرُوا رَبَّکُم إنَّهُ کَانَ غَفَّاراً * يُرسِلِ السَّمَاءَ عَلَيکُم مِدرَاراً * وَ يُمدِدکُم بِأموَالٍ وَ بَنِينَ»، و از لطايف کريمه خداى سبحان - همان طور که بعضى از مفسران بيان کرده اند - نکته باريکى است که آن را در آيه مورد بحث به کار برده، و آن، اين است که: وعده زياد کردن نعمت را به طور صريح (آن هم با نون تأکيد) آورده و فرموده: «لَأزِيدَنَّکُم: حتما نعمت را برايتان زياد مى کنم»، ولى در تهديد عليه کفران کنندگان، به صراحت نفرموده که عذابتان مى کنم، بلکه به طور تعريض و اشاره فرموده: «عذاب من سخت است». آرى، اين، شيوه و روش کريمان است که در وعده و وعيدشان، غالبا تصريح به عذاب نمى کنند. آيه شريفه مطلق است و دليلى نيست که ما آن را به وعده و وعيدهاى دنيوى اختصاص دهيم و يا مختص آخرتش بنماييم. وانگهى از آيات کريمه قرآن کاملا استفاده مى شود که ايمان و کفر، و تقوا و فسق، هم در شوؤن زندگى دنيا تأثير دارند، و هم در زندگى آخرت. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۰ بعضى بر وجوب شکر منعم به اين آيه استدلال کرده اند، ولى حق اين است که آيه شريفه، بيش از اين دلالت ندارد که کافر از ناحيه کفر و کفرانش در خطر است، چون همان طور که گفتيم، خطر کفران را به طور صريح وعده نداده و بر فعليت و حتميت آن تصريح نکرده، بلکه فرموده اگر کفران کنيد، عذاب من شديد است. آرى اگر مى فرمود: «در برابر هر کفر و کفرانى، عذاب من حتمى است»، آن وقت ممکن بود بگوييم: آيه شريفه، يکى از دليل هاى وجوب شکر منعم است. معناى کلام موسى «ع»: اگر شما و تمامى اهل زمين کافر شويد، خدا غنى و حميد است «وَ قَالَ مُوسَى إِن تَکْفُرُوا أَنتُمْ وَ مَن فى الاَرْضِ جَمِيعاً فَإِنَّ اللَّهَ لَغَنىُّ حَمِيدٌ»: بعد از آن که خداى تعالى در آيه قبل، دستور مى دهد که شکر نعمت هايش را به جاى آورند، و به مقتضاى عزّت مطلقه اش اعلام مى دارد که اگر شکرگزار باشند، نعمتش را برايشان زياد مى کند، و اگر کفران کنند، عذابش شديد است. اينک در اين آيه، سخن موسى را که از آيه مورد بحث شروع شده و تا آخر آيات مورد بحث ادامه مى يابد، به عنوان مثال ايراد مى فرمايد. و علت اين که فرمود: «او، غنىّ است، هر چند که شما و تمامى مردم روى زمين کفر بورزيد»، اين است که غناى او از هر چيز، ذاتى اوست، و او از شکر کسى بهره مند، و از کفر کسى متضرر نمى شود، بلکه نفع شکر، و ضرر کفر به خود انسان هاى شاکر و کافر بر مى گردد. و جهت اين که فرمود: «او در همه اين فرض ها حميد است»، اين است که حمد، عبارت از اين است که: حمد کننده، جمال و زيبايى هايى را که در فعل شخص منعم است، اظهار کند، ولى چون افعال خدا از هر جهت زيبا است. پس خداى تعالى جميل، و جمالش هويدا و روشن است، و هيچ چيز نمى توانند آن را پنهان سازد. پس او در هر حال، محمود (حميد) است، خواه حامدى او را به زبان حمد بگويد يا نگويد. علاوه بر اين، چون هر موجودى با تمامى وجودش او را حمد مى کند، حتى کافر نعمت او، همچنان که فرمود: «وَ إن مِن شَئٍ إلّا يُسَبِّحُ بِحَمدِهِ». پس او محمود است، چه کافران با زبان خود، حمدش بگويند يا نگويند، و تمامى حمدها از آن او است، چه اين که حامدان در حمد خود، او را قصد کنند و يا غير او را قصد کنند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۱ حکايت تکذيب انبياء توسط اقوام پيشين «أَ لَمْ يَأْتِکُمْ نَبَؤُا الَّذِينَ مِن قَبْلِکُمْ قَوْمِ نُوحٍ وَ عَادٍ وَ ثَمُودَ ...»: اين آيه نيز از سخنان موسى «عليه السلام» است که ايام الهى را که در امت هاى گذشته وجود داشته و در آن ايام، اقوام را دچار عذاب و انقراض نموده و آثارشان را از صفحه وجود محو نموده، خاطرنشان مى سازد، و نيز اين که کسى جز خدا به طور تفصيل از سرنوشت آن اقوام خبر ندارد، مانند قوم نوح و عاد و ثمود و اقوام بعد از ايشان. و از همين جا معلوم مى شود که: اولا - مراد از «نَبَأ» در جملۀ «ألَم يَأتِکُم نَبَؤُا الَّذِينَ مِن قَبلِکُم»، خبر هلاکت و انقراض آن اقوام است. چون کلمۀ «نَبَأ» به معناى خبر مهم و قابل اعتناء است. پس ديگر منافات ندارد که بعد از آن بفرمايد: «لَا يَعلَمُهُم إلّا الله». (زيرا در اين جمله، اطلاع از جزئيات داستان اقوام گذشته را به خدا اختصاص مى دهد و در آن جمله، خبر هلاکت و انقراض ‍را به طور اجمال براى مردم اثبات مى کند و آنان را ملامت مى کند که مگر نشنيده ايد). و ثانيا - شمردن قوم نوح و عاد و ثمود، از باب مثال است، و جملۀ «لَا يَعلَمُهُم إلّا الله»، بيان است براى جمله «مِن قَبلِکُم»، و اين که فرمود: جز خدا کسى ايشان را نمى شناسد و وضع ايشان را نمى داند، مقصود ندانستن حقيقت حال ايشان و بى اطلاعى از جزئيات تاريخ زندگى ايشان است. ممکن هم است جملۀ «لَا يَعلَمُهُم إلّا الله» را اعتراضيه گرفت، هرچند که آنچه ما گفتيم با سياق کلام مناسب تر است. و اما احتمال اين که جمله مذکور، خبر جملۀ «وَ الَّذِينَ مِن بَعدِهِم» بوده و معنا چنين باشد: «وَ الَّذِينَ مِن بَعدِهِم لَا يَعلَمُهُم إلّا الله: اين ها که پس از ايشان آمدند، احوالشان را کسى جز خدا نمى داند» - کما اين که بعضى از مفسران ذکر کرده اند - احتمالى ضعيف، و معنایى سخيف و باطل است و از آن سخيف تر سخنى است که يکى ديگر گفته و جايز دانسته است که: جمله مذکور، حال از ضمير «هُم»، در جمله «مِن بَعدِهِم» باشد و آن وقت، جملۀ «جَاءَتهُم رُسُلُهم» خبر باشد - براى جملۀ «وَ الَّذِينَ مِن بَعدِهِم». «جَاءَتهُم رُسُلُهُم بِالبَيِّنَاتِ فَرَدُّوا أيدِيَهُم فِى أفوَاهِهِم » - ظاهرا مراد از اين آيه، اين باشد که پيامبرانشان با حجت هایى آمدند که آن حجت ها حق و حقيقت را بدون ابهام برايشان روشن مى ساخت، ولى مردم مانع آن شدند که پيامبران لب به کلمه حقى بگشايند و بالاخره راه حرف زدن را بر روى ايشان بستند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۲ بنابراين، دو ضميرى که در کلمۀ «أيدِيهِم» و کلمۀ «أفوَاهِهِم» است، هر دو، به «رُسُل» بر مى گردد، و جملۀ «فَرَدُّوا أيدِيَهُم فِى أفوَاهِهِم: دست هايشان را به دهان هايشان بردند»، کنايه است از اين که ايشان را مجبور به سکوت و نگفتن حق مى کردند. گويا دست انبياء را مى گرفتند و بر دهان هايشان مى گذاشتند و به اين وسيله اعلام مى کردند که بايد از سخن حق، صرف نظر کنند. مؤيد اين هم که چنين معنایى مقصود آيه است، اين است که بعد از جمله مورد بحث مى فرمايد: «إنَّا کَفَرنَا بِمَا أُرسِلتُم بِهِ وَ إنَّا لَفِى شَکٍّ مِمَّا تَدعُونَنَا إلَيهِ مُرِيب». چون ادعاى شک و ترديد، در مقابل حجت روشن و حق صريح، که جاى هيچ شکى را باقى نمى گذارد، از کسى قابل تصور است که به اصطلاح جاحد و مکابر و متحکم و مجازف، و به اصطلاح فارسى لجباز بوده و اصلا طاقت شنيدن حق را نداشته باشد، و گوينده حق را مجبور به سکوت نمايد. اقوال گوناگون مفسران در معناى آيه: «فَرَدُّوا أيدِيَهُم فِى أفوَاهِهِم» از جمله، بعضى گفته اند معنايش اين است که: «کفار در تکذيب و ردّ ادعاى رسولان با دست خود جلو دهان ايشان را گرفتند». اين آقايان، ضمير در «أيدِيَهُم: دست هايشان» را به کفار، و ضمير در «أفوَاهِهِم: دهان هايشان» را به «رُسُل» برگردانده اند. ليکن عمل صحيحى انجام نداده اند، زيرا دو مرجع مختلف، براى دو ضمير گرفته اند، بدون اين که قرينه و دليلى در کلام داشته باشند. بعضى ديگر گفته اند: مراد اين است که: «کفار، دست هاى خود را به دهان هاى خود گرفتند، در حالى که به انبياء اشاره مى کردند که ساکت باشيد، همان گونه که مردم با يکديگر انجام مى دهند، وقتى که مى خواهند به ديگرى بگويند حرف نزن دست به دهان مى گيرند که حرف نزن». بنابراين نظر، هر دو ضمير به کفار بر مى گردد. و بعضى گفته اند: «معناى آيه اين است که کفار از شدت خشم و عصبانيت، انگشت هاى خود را مى گزيدند». بنابراين معنا هم، دو ضمير مانند وجه قبلى به کفار بر مى گردد، اشکال اين وجه اين است که اين معنا کنايه بسيار بعيدى است، که از لفظ فهميده نمى شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۳ بعضى ديگر گفته اند: مراد از «أيدِى»، حجت ها و دليل ها است. چون دليل، به منزله دست آدمى است و همان طور که آدمى با دست خود دفاع و داد و ستد مى کند با دليل نيز دفاع مى کند. اين در صورتى است که «أيدِى»، جمع «يد» به معناى دست باشد، اما اگر جمع «يد» به معناى نعمت باشد، باز هم مى توان آن را به معناى دليل گرفت. زيرا دليل و حجت هاى انبياء، خود يکى از نعمت هاى ايشان به مردم است. بنابراين، معناى آيه اين مى شود که: مردم دليل هاى انبياء را به دهان ايشان که از همان جا بيرون شده، بر مى گرداندند. قريب به اين معنا، وجه ديگرى است که بعضى ذکر کرده و گفته اند: مراد از «أيدى»، نعمت هاى رسولان، يعنى اوامر و نواهى ايشان است، و هر دو ضمير به «رُسُل» بر مى گردد و معنى آيه اين است که: کفار، انبياء را تکذيب کرده، اوامر و نواهى ايشان را انکار کردند. باز قريب به اين معنا، قول عده ديگرى است که گفته اند: مراد از «أيدى»، نعمت ها است، و ضمير در «أيدِيهِم»، به «رُسُل» بر مى گردد، و کلمۀ «فِى» در جملۀ «فِى أفوَاهِهِم»، به معناى «باء» است، و ضمير در آن به کفار بر مى گردد، و معنايش اين است که: کفار با زبان هاى خود نعمت هاى رسولان، يعنى حجت هاى ايشان را انکار کردند. خواننده محترم به خوبى مى داند که اين چند معنايى که نقل کرديم، معناهاى بعيدى است که از فهم عرف به دور است، و کلام خداى تعالى برتر از اين است که به چنين معانى حمل شود. «وَ قَالُوا إنَّا کَفَرنَا بِمَا أُرسِلتُم بِهِ وَ إنَّا لَفِى شَکٍّ مِمَّا تَدعُونَنَا إلَيهِ مُرِيب » - اين جمله، به منزله بيان براى جملۀ «فَرَدُّوا أيدِيَهُم فِى أفوَاهِهِم» است و جمله اولى آن، يعنى «إنَّا کَفَرنَا بِمَا أُرسِلتُم بِهِ»، انکار شريعت الهى است که در حقيقت متن رسالت است، و جملۀ دوم، يعنى «وَ إنَّا لَفِى شَکٍّ...»، انکار حجت ها و معجزات ايشان و اظهار ترديد در آن چيزى است که بدان دعوت مى کنند، که همان توحيد ربوبيت باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۴ معناى «فطر» و «فاطر» و اثبات توحيد ربوبى خداوند، در اين آيه «قَالَت رُسُلُهُمْ أَفى اللَّهِ شکُّ فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ يَدْعُوکُمْ لِيَغْفِرَ لَکُم مِن ذُنُوبِکُمْ وَ يُؤَخِّرَکُمْ إِلى أَجَلٍ مُّسمًّى»: کلمۀ «فطر»، به طورى که راغب گفته است، در اصل به معناى پاره کردن از درازاى پارچه و يا چيز ديگر است. وقتى گفته مى شود: «فَطَرتُ الشَّئَ فِطراً»، معنايش اين است که آن را از طرف طول شکافتم. و وقتى گفته شود: «أفطَرَ الشَّئ فُطُوراً و إنفَطَر إنفِطاراً»، معنايش اين است که قبول شکافتن و پاره شدن نمود. و در قرآن کريم، هر جا که اين ماده را به خداى تعالى نسبت داده، به معناى ايجاد است، ولى در معناى ايجاد، به نوعى عنايت استعمال شده. گويا خداى تعالى، عالَم عدم را شکافته، و از شکم آن موجودات را بيرون کشيده است، و اين موجودات تا زمانى وجود دارند که خداى تعالى، دو طرف عدم را همچنان باز نگه داشته باشد، و اما اگر آن ها را رها کند که به يکديگر وصل شوند، باز موجودات معدوم شوند، همچنان که فرموده «إنَّ اللهَ يُمسِکُ السَّمَاوَاتِ وَ الأرضَ أن تَزُولَا وَ لَئِن زَالَتَا إن أمسَکَهُمَا مِن أحَدٍ مِن بَعدِهِ». بنابراين، تفسير کردن کلمه «فطر» به خلق، که عبارت است از جمع آورى اجزاء، تفسير صحيحى نيست، و اگر در بعضى عبارات ديده مى شود، در حقيقت اشتباه است. به شهادت اين که اگر «فطر» به معناى خلق بود، بايد برهانى که در آيه مورد بحث، يعنى در جملۀ «فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَ الأرض»، که بر اثبات وجود خالق اقامه شده، برهانى ناقص و اجنبى از مدعا باشد. زيرا بت پرست هم وجود خالق را منکر نيست، و قبول دارد که خالق عالَم، همان خداى سبحان است و بس. ليکن توحيد ربوبيت را منکر است، و همچنين معبود را منحصر به يکى نمى داند، و در مقابل کسى که منکر توحيد در ربوبيت و عبادت است، اثبات خالق فایده اى ندارد. از اين جا مى فهميم که جمله مذکور، در مقام اثبات توحيد ربوبيت است. چون اين جمله، در مقابل کلام کفار و مشرکان که گفته بودند: «إنَّا کَفَرنَا بِمَا أُرسِلتُم بِهِ وَ إنَّا لَفِى شَکٍّ مِمَّا تَدعُونَنَا إلَيهِ مُرِيبٍ» قرار گرفته، و قبلا هم گفتيم که مشرکان در اين گفتار خود، دو چيز را انکار کرده اند: يکى رسالت را و ديگرى توحيد در ربوبيت را، و ناگزير، کلام رسولان هم که جواب اين گفتار مشرکان است، بايد متضمن دو اثبات باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۵ پس بايد جملۀ «أفِى اللهِ شَکٌّ فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَ الأرض»، برهان بر اثبات توحيد ربوبيت باشد، و جملۀ «يَدعُوکُم...»، برهان بر اثبات رسالت و حقانيت ادعاى انبياء، زيرا اگر جمله اولى، صرفا عليه انکار کفار بوده و هيچ جنبه برهانى نداشته باشد، ديگر احتياجى نبود که وصف «فاطر» را بياورد و آوردن وصف مذکور، براى اين است که شک در ربوبيت او را به کلّى از بين ببرد. توضيح اين که: در اولين تعقل و درکى که از اين عالَم مشهود مى کنيم که از موجودات تأليف شده و هر يک از آن موجودات، در حدّ خود، محدود و جداى از غير خود هستند، و هيچ يک از موجودات و اجزاى آن ها وجودشان از خودشان و قائم به ذات خودشان نيست. چون اگر قائم به ذات خود بودند، نه دستخوش دگرگونى مى شدند، و نه نابود مى گشتند، مى فهميم که اين موجودات و اجزاى آن ها و هر صفت و آثارى که جنبه هستى و وجود دارد، از ديگرى و مال ديگرى است، و اين ديگرى، همان کسى است که ما خدايش مى ناميم، و او است که اين عالَم و اجزاى آن را ايجاد کرده، و براى هر يک، حدّ و مرزى جداى از ديگرى قرار داده است. پس بايد خود او، موجودى بدون حد باشد، و گرنه خود او هم محتاج به مافوقى است که او را محدود کرده باشد. و نيز مى فهميم که او واحدى است که کثرت نمى پذيرد. چون کسى که در حد نمى گنجد، متعدد هم نمى شود. و باز مى فهميم که او، با اين که يکتا است، تمامى امور را همان طور که ايجاد کرده، تدبير هم مى کند. زيرا او مالک وجود آن ها و همه امور مربوط به آن ها است، و کسى در هيچ چيز شريک او نيست - زيرا هيچ موجودى غير او، مالک خودش و غير خودش نيست - پس او، ربّ هر چيزى است، و غير او هيچ ربّى نيست، همچنان که او ايجاد کننده هر چيزى است و هيچ موجودى غير او نيست. اين برهان، برهانى است تمام عيار، و در عين حال ساده و همه کس فهم، و هر انسانى که با فطرت و وجدان خود بفهمد که اين عالَم مشهود و محسوس، حقيقت و واقعيتى داشته، و آن طور که سوفسطائيان پنداشته اند، صرف وهم و خيال نيست، با اين برهان، توحيد الوهيت و ربوبيت را به آسانى اثبات مى کند، و به همين جهت قرآن کريم، در آيات مورد بحث، که در مقام بحث با بت پرستان است، اين برهان را ايراد کرده است. و از همين جا مى توان فهميد اين که بعضى پنداشته اند که جملۀ «أفِى اللهِ شَکٌّ فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَ الأرض» برهانى است که براى اثبات خالق عالَم آورده شده، پندار غلطى است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۶ و همچنين، پندار آن که پنداشته است، جمله مورد بحث، از راه اتصال تدبير، توحيد ربوبيت را اثبات مى کند، بطلانش روشن است، بلکه همان طور که گفتيم اين آيه برهانى است براى ثبات وجود خداى تعالى، از راه قيام وجود هر موجودى و آثار آن از هر جهت به ذات او، تا هم وحدانيت ربوبيت را اثبات کند، و هم گفتار آنان را که به عنوان تأييد شک و ريب خود گفته بودند: «وَ إنَّا لَفِى شَکٍّ مِمَّا تَدعُونَنَا إلَيهِ مُرِيب» باطل سازد. پس در حقيقت، مضمون اين آيه، قريب به مضمون آيه «قُل أفَأتَّخَذتُم مِن دُونِهِ أولِيَاءَ لَا يَملِکُونَ لِأنفُسِهِم نَفعاً وَ لَا ضَرّاً» است، که گذشت. توضيح برهانى که از جمله: «يَدعُوکُم ِليَغفِرَ لَکُم...»، براى اثبات نبوت عامه استفاده مى شود همان طور که گفتيم: جمله مورد بحث، اشاره است به برهان توحيد ربوبيت، و جملۀ «يَدعُوکُم...»، اشاره است به برهان بر نبوت، که ايشان آن را انکار مى کردند و مى گفتند: «إنَّا کَفَرنَا بِمَا أُرسِلتُم بِهِ»، و مقصودشان اين بود که اصولا ما دين انبياء و شريعت هاى آسمانى را که به وسيله وحى آمده باشد، انکار مى کنيم. جملۀ مذکور، گفتار ايشان را به اين بيان ابطال مى کند که: يکى از سنت هاى الهى، اين است که هر موجودى را به سوى کمال و سعادت نوعى اش هدايت نمايد، و انسان يکى از انواع موجودات و يکى از مشمولين اين هدايت است، و عنايت الهى، ايجاب مى کند که او را هم به سوى سعادت زندگی اش هدايت نمايد، و چون زندگى او، يک زندگى جاودانه و هميشگى است، و محدود به حدود دنيا و ختم پذير به رسيدن مرگ نيست، قهرا سعادت زندگى او هم، به اين خواهد بود که در دنيا به نحوى زندگى کند که زندگى او را تا ابد قرين سعادت نمايد، و آن، به اين است که در اين دنيا، بر اساس تعديل قوا، قدم بردارد. يعنى در بهره مندى از متاع هاى دنيوى، از خوردنى ها و آشاميدنی ها و شهوات جنسى و غير ذلک، همه قواى خود را متمتع سازد، نه اين که يکى را اشباع نموده، ديگرى را بى بهره سازد، و اين قسم زندگى را همان عقايد حق و اعمال صالح تأمين مى کند و در آخرت هم به وسيله همين عقاید و اعمال، داراى زندگى خوشى خواهد بود. و هرچند که خداوند انسان را مجهز به فطرت کرده، و آن فطرت همواره عقايد حق و اعمال صالح را به او گوشزد مى کند، ليکن از آن جايى که از جهت ديگر، او اين سرشت را هم دارد که بايد به طور اجتماعى زندگى کند، و زندگى اجتماعى هم او را بر پيروى هوا و هوس ها، و ظلم و فسق وادار می کند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۷ لذا تنها داشتن فطرت کافى نيست، که او را بر پيروى روش هاى حق و عدل وادار سازد، و براى هميشه در عقايد حق و اعمال صالح استوار بماند، و گرنه، بايد اصلا گناهى موجود نشده و هيچ فردى از افراد و اجتماعى از اجتماعات، فاسد نگردد، چون همه مجهز به فطرت هستند. پس اين که مى بينيم بعضى از افراد با داشتن فطرت، منحرف مى شوند، مى فهميم که داشتن فطرت تنها کافى نيست. و عنايت الهى اقتضاء مى کند که خصوص نوع انسانى را علاوه بر فطرت که همواره او را به سوى صلاح و سعادت دعوت مى کند، به يک داعى ديگر نيز مدد کند که او هدايت الهى را از درگاه خداى تعالى گرفته، به بندگان مى رساند، و آن داعى، همان مقام «نبوت» است که دارندۀ آن، در مقامى از پاکى قرار دارد که به خاطر آن مقام، عقايد حق و عمل صالح، برايش کشف مى شود. به اين معنا که رابطه وحى با او برقرار گشته و با غيب، سر سخن باز مى کند، و دستوراتى که پيروی اش ضامن سعادت فرد و اجتماع در دنيا و آخرت است، مى گيرد. اما سعادت دنيا: به خاطر اين که مکررا گفته ايم که ميان معصيت ها و ظلم ها، و ميان خوارى و عذاب الهى که آخرش هلاکت است، رابطه اى قطعى وجود دارد، به طورى که اگر فساد، در اجتماعى راه پيدا نکند، و همواره بر طبق صلاح فطرى قدم بردارند، هرگز دچار هلاکت نمى شوند، و عذاب و خوارى بدون خبر، ايشان را گريبان گير نمى شود، و در نتيجه آن مقدار از عمر طبيعى که برايشان مقدر شده، در کمال خوشى و سعادت مى گذرانند. و اما سعادت آخرت: زيرا پيروى دعوت الهى و به عبارت ديگر، ايمان و تقوا، دل انسان را به هيأتى صالح در مى آورد، و آلودگى هاى نفس را مى شويد و در نتيجه، زندگى آخرتی اش هم، قرين سعادت مى شود. پس ربوبيت خداى تعالى براى هر موجودى، همان طور که اقتضاء مى کند آن موجود را به بهترين وجهى تدبير نموده و به سوى بهترين سعادت رهبرى کند، اين اقتضاء را نيز دارد که در امر آدميان هم اعتنایى نموده، رسولانى از خود ايشان به سويشان گسيل دارد، تا هر قومى را به زبان خودش به سوى ايمان و عمل صالح دعوت کنند، تا بدين وسيله سعادت دنيا و آخرتشان تأمين بشود. اما سعادت دنيا، به اين است که از عذاب و انقراض و عقاب هاى دودمان برانداز محفوظ باشند، و سعادت آخرت، به اين است که به مقدار ايمان و عمل صالحشان، شامل مغفرت الهى گردند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۸ حال که اين معنا روشن گرديد، مطلب ديگرى را نيز به روشنى در خواهى يافت و آن، اين که: جملۀ «يَدعُوکُم لِيَغفِرَ لَکُم مِن ذُنُوبِکُم وَ يُؤخِّرَکُم إلَى أجَلٍ مُسَمًّى»، که نقل کلام رسولان است، اشاره به اين است که حجت و برهان مزبور، برهان بر نبوت عامه است، نه نبوت پيغمبر خاصى. و جملۀ «لِيَغفِرَ لَکُم...»، اشاره به نتيجه اخروى دعوت انبياء است. و جملۀ «وَ يُؤخِّرَکُم...»، اشاره به نتيجه دنيوى آن است، و اگر نتيجه اخروى دعوت را، مقدم بر نتيجه دنيوى آن ذکر کرده، براى اين است که «آخرت»، خانه دائمى است و مقصود اصلى دعوت است. و اگر پيامبران، دعوت را در کلام خود به خداى سبحان نسبت دادند، براى تنبيه و آگاهى دادن به حقانيت اين کلام بود در مقابل گفتار کفار که دعوت را به انبياء نسبت داده و گفته بودند: «تَدعُونَنَا إلَيهِ». معناى «مِن» در جمله: «لِيَغفِرَ لَکُم مِن ذُنُوبِکُم» و اگر به جاى اين که بفرمايد: «لِيَغفِرَ لَکُم ذُنُوبَکُم: تا گناهانتان را بيامرزد»، فرمود: «مِن ذُنُوبِکُم: از گناهانتان»، به اين منظور بوده که تبعيض را برساند و بفهماند که بعضى از گناهان آمرزيده مى شود. و شايد از اين جهت باشد که به طور کلى آمرزش به قدر اطاعت است، و چون جامعه بشرى از معصيتى که موجب مؤاخذه باشد، خالى نيست، پس به هر حال، گناهان آمرزيده شده، پاره اى از گناهان اجتماع است، نه همه آن ها. (دقت فرماييد). بعضى گفته اند: مراد از گناهان مورد آمرزش، حقّ الله است، نه حقّ الناس، ليکن اين قول رد شده. چون از رسول اکرم «صلى الله عليه و آله و سلم»، به طريق صحيحى روايت شده که فرموده: اسلام، گناهان قبل را از بين مى برد، چه حقّ الناس و چه حقّ الله. بعضى ديگر از مفسران گفته اند: کلمۀ «مِن» در «مِن ذُنُوبِکُم» زايد است، و به عنوان تأييد گفتار خود، آيه «يَغفِر لَکُم ذُنُوبَکُم» را آورده اند که کلمۀ «مِن» در آن نيست، و گفته اند: پس معلوم مى شود در اين جا هم که هست، زيادى است و معنايى افاده نمى کند. اين را ما جواب مى دهيم که: حرف «مِن»، تنها در کلام منفى زائده مى شود، نه در کلام مثبت، آن هم به طورى که گفته اند، به شرطى که مدخولش نکره باشد، نه معرفه. مثلا گفته مى شود: «مَا جَائَنِى مِن رَجُلٍ: هيچ مردى نزد من نيامد»، ولى گفته نمى شود: «لِيَغفِرَ مِن ذُنُوبِکُم». چون هم کلام مثبت است، و هم مدخول «مِن»، معرفه است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۹ علاوه بر اين، مورد اين آيه، با آيه اى که به عنوان تأييد آورده است، تفاوت دارد. چون آيه «يَغفِر لَکُم ذُنُوبَکُم» که ظهور در آمرزش همه گناهان دارد، در مورد ايمان و جهاد است، و آيه اش اين است: «تُؤمِنُونَ بِاللّهِ وَ رَسُولِهِ وَ تُجَاهِدُونَ فِى سَبِيلِ اللّهِ بِأموَالِکُم وَ أنفُسِکُم... يَغفِر لَکُم ذُنُوبَکُم». و آيه اى که در مثل مقام مورد بحث، از نوح «عليه السلام» - که اولين پيامبر از پيامبرانى است که در آيه ذکر شده - نقل مى کند که گفت: «أن اعبُدُوا اللهَ وَ اتَّقُوهُ وَ أطِيعُونِ يَغفِر لَکُم مِن ذُنُوبِکُم وَ يُؤخِّرَکُم إلَى أجَلٍ مُسَمّى»، و اين آيه با آيه مورد بحث ما موافقت دارد. چون مخصوص به مورد ايمان و جهاد نيست. پس ظاهرا چاره اى جز تبعيض نيست. از جمله توجيهاتى که براى کلمه «مِن» در آيه مورد بحث کرده اند، اين است که: هر چند که «مِن» براى تبعيض است، ليکن در آيه مورد بحث، مقصود از بعض گناهان، همه گناهان است و اين خود يک نوع مجاز است. و از جمله آن ها، اين است که: مراد، آمرزش گناهان قبل از ايمان است، و آيه شريفه از گناهانى که بعد از ايمان ارتکاب مى شوند، ساکت است و وعده آمرزش آن ها را نمى دهد. و از جمله آن توجيهات، اين است که: مقصود از بعضى گناهان، گناهان کبيره است، و معلوم است که گناهان کبيره، بعضى از گناهان است. اين توجيهات، وجوه ضعيفى هستند، که نبايد به آن ها اعتناء نمود. زمخشرى در کشّاف، بحثى به صورت سوال و جواب ايراد کرده و مى گويد: اگر بپرسى تبعيض در جمله «مِن ذُنُوبِکُم»، به چه معنى است؟ در جواب مى گويم: هيچ جاى قرآن چنين تبعيضى نديدم، به جز در مواردى که خطاب به کفار است، مانند آيه: «وَ اتَّقُوهُ وَ أطِيعُونِ يَغفِر لَکُم مِن ذُنُوبِکُم». و آيه: «يَا قَومَنَا أجِيبُوا دَاعِىَ اللهِ وَ آمِنُوا بِهِ يَغفِر لَکُم مِن ذُنُوبِکُم». ولى در مواردى که خطاب به مؤمنان است، همه جا تعبير «يَغفِر لَکُم ذُنُوبَکُم» آورده است. مانند آيه: «هَل أدُلُّکُم عَلَى تِجَارَةٍ تُنجِيکُم مِن عَذَابٍ ألِيم... يَغفِر لَکُم ذُنُوبَکُم» و امثال اين آيات، که اگر در قرآن کريم جستجو کنى، خواهى يافت. و گويا اين تفاوت و اختلاف در خطاب، به خاطر اين است که دو گروه کفار و مؤمنان را به يک جور مورد خطاب قرار نداده باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۰ گويا مراد زمخشرى از تفاوت در تعبير و خطاب، اين باشد که گناه قابل آمرزش هر دو طايفه يکى است، و آن عبارت است از همه گناهان. چيزى که هست، شرافت مقام ايمان اقتضاء دارد که در خطاب به ايشان تصريح به اين معنا بکند و بفرمايد همۀ گناهان شما را مى آمرزد، و در خطاب به کفار به آمرزش بعضى از آن ها اکتفا بکند و نسبت به مابقى سکوت کند، و آمرزش بعضى از گناهان، با آمرزش بعضى ديگر منافات ندارد. بايد مراد زمخشرى از تفاوت مذکور اين باشد، و گرنه صرف تفاوت در خطاب، هيچ گاه باعث نمى شود که گوينده، مرتکب خلاف واقع شود. «وَ يُؤخِّرَکُم إلَى أجَلٍ مُسَمّى » - يعنى خداوند، در عقوبت و هلاکت شما عجله نمى کند، بلکه آن را تا زمانى که هرگز تأخير ندارد و براى شما معين کرده است، به تأخير مى اندازد و قول او، تخلف پذير نيست. و ما در تفسير اول سوره «انعام»، گذرانديم که اجل دو تا است: يکى «اجل معلّق» و موقوف، و يکى «اجل مسمّى»، که هيچ تأخير نمى پذيرد. و يکى از ادله اين معنا، گفتار حضرت نوح «عليه السلام» است که در همين مقام، به مردم خود گفته و خداوند آن را چنين حکايت مى کند: «وَ يُؤخِّرَکُم إلَى أجَلٍ مُسَمّى إنَّ أجَلَ اللهِ إذَا جَاءَ لَا يُؤخَّرُ». توضيحى درباره معجزه در بيان جمله: «فأتُوا بِسُلطَانٍ مُبِين» «قَالُوا إِنْ أَنتُمْ إِلّا بَشَرٌ مِّثْلُنَا تُرِيدُونَ أَن تَصُدُّونَا عَمَّا کانَ يَعْبُدُ آبَاؤُنَا فَأْتُونَا بِسُلْطانٍ مُّبِينٍ»: در مباحث نبوت در جلد دوم اين کتاب گذشت که گفتيم: آيت معجزه، حجت و دليلى است عام، بر نبوت هر پيغمبرى، نه حجت عاميانه و مخصوص عوام. مخصوصا معجزه وحى و نبوت، که خود يک نوع اتصال به غيب مى باشد، امرى خارق العاده در ميان افراد بشر است، که در بين خود، نظير آن را نمى يابند. پس هر که مدعى نبوت باشد، بايد ادعاى خود را اثبات کند، و راهى براى اثبات آن ندارد، جز از طريق خارق عادت ديگرى که دلالت بر صحت اين اتصال غيبى بکند. چون به اصطلاح اهل علم «حکم الامثال واحد: حکم مَثَل ها، يکى است» و خلاصه، وقتى جايز و ممکن باشد که کسى ارتباط و اتصال به عالَم غيب، که خود يک خارق عادت است، داشته باشد، بايد بتواند خارق عادت هاى ديگرى هم بياورد، تا خارق عادت اولى را تأييد و اثبات کند. پيغمبران بعد از آن که عليه کفار معاصر خود، بر مسأله نبوت عامه احتجاج مى کنند و مى فرمايند: «يَدعُوکُم لِيَغفِرَ لَکُم مِن ذُنُوبِکُم وَ يُؤخِّرَکُم إلَى أجَلٍ مُسَمّى» کفار بر مى گردند و مطالبه دليل مى کنند و عمل خود را چنين توجيه مى کنند که: «إن أنتُم إلّا بَشَرٌ مِثلُنَا». آخر شما، جز يک بشرى مثل ما نيستيد، چرا ما بايد ادعاى شما را بپذيريم؟ و بعد از آن که از عمل خود چنين اعتذار جستند، صراحتا و بدون پرده درخواست دليل نموده، گفتند: «فَأتُونَا بِسُلطَانٍ مُبِين». پس حالا که اصرار مى ورزيد، معجزه اى آشکار بياوريد. معناى کلامشان اين است که: بر فرض هم بپذيريم که مقتضاى عنايت الهى اين است که ما را به سوى مغفرت و رحمت خود دعوت کند، ليکن اين را ديگر نمى پذيريم که اين دعوت را، به دست شخص شما انجام داده باشد. چون شما هم مثل ما يک فرد بشر هستيد و هيچ زيادى بر ما نداريد، و اگر رسيدن به چنين مقامى از آثار و خواص بشريت است، ما نيز بشر هستيم و بايد آنچه را که شما مى يابيد، ما هم بيابيم. پس اگر شما در دعوت خود راست مى گوييد، و قدرتى مافوق قدرت بشرى داريد، بايد بتوانيد که کارهايى مافوق کارهاى بشرى انجام داده و معجزه اى آشکار و دندان شکن بياوريد، که بر عقل هاى ما چيره شود، و ما را به اذعان و اعتراف بر نبوت شما مجبور سازد، و آن معجزه اى است که مانند دعوتتان، خارق عادت باشد. از اين بيان که ذکر کرديم، روشن مى شود که: اولا - گفتار کفار در آيه مورد بحث، از قبيل انکار ادعاى انبياء است و جملۀ «إن أنتُم إلّا بَشَرٌ مِثلُنَا»، سند انکار ايشان است، و جملۀ «فَأتُونَا بِسُلطَانٍ مُبِين» تصريح به درخواست دليل است. (در جمله اول، مى گويند: ما به اين دليل قبول نداريم، و در جمله دوم مى گويند: دليل مدعاى شما چيست). رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه