المیزان جلد۱۲ بخش۴
و ثانيا - جملۀ «تُرِيدُونَ أن تَصُدُّونَا عَمَّا کَانَ يَعبُدُ آبَاؤُنَا»، از قبيل جمله معترضه است که بين انکار، و سند انکار فاصله انداخته، و معنايش اين است که: شما بشرى مانند ما هستيد و هيچ فضيلت و شرافتى بر ما نداريد.
بنابراين، هيچ وجهى ندارد که ما ادعاى شما را بدون دليل بپذيريم، آن هم ادعایى که ما در خود و امثال خود سراغ نداريم، و اگر هم از کسى ديده و شنيده باشيم، از کسانى شنيده ايم که منافع و اغراض مادى محرکشان بوده است. اينک حق داريم بگویيم که شما مى خواهيد ما را از سنت ديرينه و دين آباء و اجدادى مان برگردانيد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۲
پاسخ انبياء به ايراد کافران
«قَالَت لَهُمْ رُسُلُهُمْ إِن نَحْنُ إِلّا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ وَلکِنَّ اللَّهَ يَمُنُّ عَلى مَن يَشاءُ...»:
در اين آيه، انبياء پاسخ ايراد کفار را مى دهند که مى گفتند: شما بشرى مانند ما هستيد و داراى هويتى مانند فرشتگان ملکوتى و متصل به غيب نيستيد. چون اگر چنين ادعایى بکنيد، بايد براى صدق ادعاى خود، عملى انجام دهيد که دلالت بر داشتن قدرت غيبى شما بکند.
حاصل جواب رسولان اين است که: درست است که ما مانند شما بشر هستيم، وليکن اين که گفتيد: مانند شما بشر بودن، مستلزم نداشتن امتياز و خصايصى فوق العاده، از قبيل وحى و رسالت است، صحيح نيست. زيرا مماثلت و همانندى در بشريت، باعث همانندى در جميع کمالات صورى و معنوى انسانى نيست، همچنان که مى بينيم افراد عادى مردم در اعتدال و موزون بودن قد و قامت و زيبایى منظر، مثل هم نيستند.
و همچنين در رزانت عقل و درستى رأى و فهم و ذکاوت همانند هم نيستند. در بعضى (اين کمالات ظاهرى و معنوى) يافت مى شود و در بعضى نمى شود. بنابراين، چه استبعادى دارد که خداوند به بعضى از افراد بشر، تفضّل و عنايت مخصوص کرده، و او را به وحى و رسالت، بر ساير مردم ترجيح داده باشد، و خدا به هر کس از بندگان خويش بخواهد، منت مى نهد.
دليلى هم که آورديد و گفتيد: «بايد عملى انجام دهيد که دلالت بر داشتن قدرت غيبى شما بکند»، صحيح و تمام نيست. زيرا اين سخن وقتى صحيح است که ما ادعاى شخصيت ملکوتى و قدرت غيبى کرده باشيم. قدرتى که دارنده اش هرچه بخواهد، مى کند، و ما چنين ادعایى نکرده ايم. ما خود و ساير انبياء را جز بشرى مانند شما نمى دانيم. تنها تفاوتى که قائل هستيم، اين است که به ما انبياء وحى مى شود، ما را فرمان رسالت مى دهند، و اگر معجزه اى هم مى آوريم، به اذن خدا و مشيت او است.
بنابراين، جملۀ «إن نَحنُ إلّا بَشَرٌ مِثلُکُم»، در حقيقت تسليمى است از انبياء «عليهم السلام» نسبت به کلام کفار که مى گفتند: «إن أنتُم إلّا بَشَرٌ مِثلُنَا». يعنى در برابر سخن کفار تسليم شدند تا از همان سخن، عکس آن نتيجه اى را که خود آنان مى گرفتند، بگيرند. و جملۀ «وَلَکِنَّ اللهَ يَمُنُّ عَلَى مَن يَشَاءُ»، اشاره به مقدمه اى است که به انضمام آن، نتيجه مطلوب به دست مى آيد، و اصل جواب، عبارت است از جملۀ «وَ مَا کَانَ لَنَا أن نَأتِيَکُم بِسُلطَانٍ إلّا بِإذنِ الله» که از بشر بودن خود، نتيجه گرفته اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۳
و اگر اين بحث را با جملۀ «وَ عَلَى اللهِ فَليَتَوَکَّلِ المُؤمِنُون» خاتمه داده است، براى اشاره به مطلبى است که به منزله دليل ديگرى است که اختصاص به مؤمنان دارد، و آن، اين است که: ايمان مؤمنان به خداى سبحان، اقتضاء مى کند که معتقد باشند به اين که آوردن معجزه، امرى است که به خداى تعالى مربوط مى باشد. چون حول و قوّه همه، مال خدا و مخصوص او است، و کسى بدون اذن او، مالک چيزى از آن حول و قوه نيست.
توضيح اين که: بعد از آن که مؤمنان معتقد شدند که معبود آن ها خدایى است که تمامى عالَم از او مبدأ گرفته و به او منتهى مى شود، و قوام هر چيزى به وجود او است، بايد معتقد گردند که تنها او، ربّ تمامى موجودات و مالک تدبير آن ها است، و هيچ موجودى مالک چيزى بدون اذن و عنايت او نيست. پس او وکيل هر چيز، و قيّوم تمامى امور مربوط به آن است.
پس مؤمنان، بايد ربّ خود را وکيل خود در همه امور مربوط به خود بدانند، حتى در اعمالى که به خودشان نسبت مى دهند. چون گفتيم: حول و قوّه همه از اوست. رسول او نيز بايد اعتراف کند که خودش نمى توانند از پيش خود معجزه اى بياورد، مگر آن که خدا اذنش بدهد.
اين آيه شريفه، ظهور در اين مطلب دارد که انبياء «عليهم السلام»، چنين ادعايى نکرده اند که: آوردن معجزه، که آن را «سلطان مبين» ناميده اند، از ايشان محال است، بلکه خواسته اند بگويند در آوردن آن، استقلال نداريم، و چنين نيست که اگر بخواهيم بياوريم، به اذن خدا محتاج نباشيم، و براى بيان اين معنا، دو دليل بالا را آورده اند. يکى براى کفار، و يکى براى مؤمنان نه براى امتناع و محال بودن آن.
«وَ مَا لَنَا أَلّا نَتَوَکَّلَ عَلى اللَّهِ وَ قَدْ هَدَانَا سُبُلَنَا وَ لَنَصبرَنَّ عَلى مَا آذَيْتُمُونَا وَ عَلى اللَّهِ فَلْيَتَوَکَّلِ الْمُتَوَکِّلُونَ»:
کلمۀ «ما»، که در اول اين آيه است؛ استفهامى است، آن هم استفهام انکارى، که معناى «چرا نبايد چنين باشيم» را مى دهد. و جملۀ «وَ قَد هَدَينَا سُبُلَنَا»، حال از ضمير در «لَنَا» است، و سُبُل انبياء و رُسُل، همان شريعت هايى است که مردم را به سوى آن دعوت مى کردند، هم چنان که فرمود: «قُل هَذِهِ سَبِيلِى أدعُوا إلَى الله عَلَى بَصِيرَةٍ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۴
و معناى آيه اين است که: ما چه عذرى مى توانيم داشته باشيم در اين که به خدا توکل نکنيم، و حال آن که خداى تعالى، ما را به راه هايمان هدايت فرمود، و ما خود در اين سعادت و اين نعمت بزرگ که بر ما منت نهاده، دخالتى نداشته ايم. چون که خداى سبحان، اين کار را با ما کرده و چنين نعمتى که تمامى خيرات در آن است، به ما ارزانى داشته، لازم است در ساير امور خود هم، بر او توکل کنيم.
و اين کلام، در حقيقت حجت دومى است بر وجوب توکل بر خدا، چون در اين حجت، مطلب را از راه دلالت ثبوت ملازمى بر ملازم ديگر اثبات نموده است. يعنى از راه ثبوت هدايت، وجوب توکل را اثبات کرده، همچنان که در حجت قبلى از راه خود مؤثر، برهان آورد.
بيان اين حجت اين است که:
هدايت خدا ما را به راه هايمان، خود دليل بر وجوب توکّل ما بر اوست. زيرا مى دانيم که او به بندگان خود خيانت نمى کند، و جز خير براى ايشان چيز ديگرى نمى خواهد، و با اين که چنين دليلى بر وجوب توکل داريم، ديگر چه دليلى بر عدم آن مى توانيم داشته باشيم تا عذر ما باشد. و چون با بودن دليل بر وجوب توکل، معقول نيست دليلى هم بر عدم وجوب باشد، ناگزير هيچ راه و عذرى براى عدم توکل بر خدا، نخواهيم داشت.
پس جملۀ «وَ عَلَى اللهِ فَليَتَوَکَّلِ المُؤمِنُون»، به منزله دليل «لمّى»، و جملۀ «وَ مَا لَنَا ألَّا نَتَوَکَّلَ عَلَى اللهِ وَ قَد هَدَينَا سُبُلَنَا»، به منزله دليل «إنّى» است.
از خواننده گرامى تمنا مى شود در اين بيان شيرين و احتجاج «سهل و ممتنع» که قرآن کريم، در کوتاه ترين عبارت، در اختيار متدبرين خود قرار داده است، دقت فرمايند.
در جملۀ «وَ لَنَصبِرَنَّ عَلَى مَا آذَيتُمُونَا»، صبر در برابر آزار و اذيت امت را، فرع بر وجوب توکل بر خدا قرار داده است، و معنايش اين است که:
حال که واجب شد بر او توکل کنيم، و حال که ما به او ايمان داريم، و حال که مى بينيم او ما را به راه هايمان دلالت و رهبرى فرموده است، جا دارد که در راه دعوت شما به سوى او، در برابر آزار شما صبر کنيم، تا او به آنچه که مى خواهد، حکم فرمايد و هرچه مى خواهد بکند، بدون اين که ما به حول و قوّه خيالى خودمان اعتمادى بکنيم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۵
و جملۀ «وَ عَلَى اللهِ فَليَتَوَکَّلِ المُتَوَکَّلُون»، مطلب را ترقى داده، مى فهماند که: نه تنها ما بايد چنين باشيم، بلکه هر کسى که داراى توکل به خدا است، بايد وصفش چنين باشد. چه مؤمن و چه کافر. زيرا غير او دليل و راهنماى ديگرى نيست، هر چند که غير مؤمن، نمى توانند متوکل حقيقى باشد. چون کسى که داراى توکل حقيقى است، فکر مى کند که همه امور به دست خدا است، و با چنين فکرى جز اطاعت در آنچه دستور مى دهد و دست بردارى از آنچه نهى مى کند و رضا به آنچه که راضى مى شود و خشم بر آنچه که او را به خشم در مى آورد، چاره اى ندارد، و اين همان ايمان است.
«وَ قَالَ الَّذِينَ کفَرُوا لِرُسُلِهِمْ لَنُخْرِجَنَّکُم مِنْ أَرْضِنَا أَوْ لَتَعُودُنَّ فى مِلَّتِنَا»:
اين کلام، تهديدى است که کفار بعد از درماندن در بحث و مناظره با پيغمبران خود، به ايشان کرده اند، و خطاب در «لَنُخرِجَنَّکُم... حتما شما را بيرون مى کنيم»، به پيغمبران و مؤمنان به ايشان است، و از آن بر مى آيد که حتى به اين مقدار هم راضى نبودند که پيغمبران از دين خدا دست بردارند، ولى مؤمنان، همچنان بر دين توحيد پايدار باشند، بلکه از ايشان خواسته اند که با اتباع خود از دين توحيد دست برداشته، به ملت کفر آنان روى آورند. و خداوند اين معنا را در آيه «قَالَ المَلَأ الَّذِينَ استَکبَرُوا مِن قَومِهِ لَنُخرِجَنَّکَ يَا شُعَيبُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَکَ مِن قَريَتِنَا أو لَتَعُودُنَّ فِى مِلَّتِنَا» تصريح فرموده است.
توضيح معناى «عود» در تهديد کفار، به پيامبران و مؤمنان: «أو لَتَعُودُنَّ فِى مِلَّتِنَا»
کلمۀ «لَتَعُودُنَّ» از مادۀ «عاد»، به معناى «صار» است، و به همين جهت، جزء افعال ناقصه است، و معنايش برگشتن از حالى به حال ديگر است، چه اين که حال دوم را قبلا داشته و يا نداشته، خلاصه، مى خواهيم بگوييم:
کلمه «عود» در اين آيه، دليل بر اين نيست که انبياء قبلا در ملت کفر بوده اند، و حال به حکم کفار، بايد دوباره به آن آيين برگردند. چون اگر چنين معنايى در کلمه «عود» خوابيده بود، بايستى مى گفتند: «لَتَعُودُنَّ إلَى مِلَّتِنَا: بايد به ملت ما برگردند»، ولى چنين نگفتند، بلکه گفتند: «بايد در ملت ما درآييد» و اين خود، همان طور که ديگران نيز گفته اند، دليل بر اين است که انبياء، قبلا در ملت کفر نبوده اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۶
و از بيانى که کرديم، فساد گفتار بعضى ظاهر مى شود که گفته اند: ظاهر آيه اين است که رُسُل، قبل از رسالت در ملت خود بوده اند، (بعد از رسالت هم) کفار، ايشان را مجبور کرده اند که دوباره به آنچه که قبلا در آن بوده اند، برگردند.
بعلاوه خطاب کفار و روى سخنشان، تنها به انبياء نبوده، بلکه مؤمنان به ايشان را نيز مخاطب قرار داده اند، و به خاطر اين که مؤمنان قبلا در ملت کفر بوده اند، قرآن کريم هم، تعبير به «عود برگشتن» کرده، چون بيشتر و بلکه همه منهاى يک نفر ايشان، قبلا در کفر بوده اند.
و از لطايف فصاحتى که در آيه به کار رفته، اين است که: يک «لام» قسم و يک «نون» تأکيد بر يک طرف ترديد، يعنى «لَنُخرِجَنَّکُم» و يک «لام» و يک «نون» تأکيد هم بر طرف ديگر، يعنى «لَتَعُودُنَّ» در آورده است. با اين که کلمۀ «أو» براى استدراک است که مفيد استثناء مى باشد، و اگر کسى پيش خود فکر کند که معنا ندارد بگوييم: «به خدا قسم بايد از شهر ما حتما بيرون شويد، مگر اين که به خدا قسم به ملت ما برگرديد». پس قرآن کريم، چرا اين طور تعبير کرده است؟
جوابش اين است که:
با اين عمل خواسته است بفهماند، از آن جايى که برگشتن ايشان به ملت کفر، به اختيار خودشان نبوده، و بر حسب فرض، کفار ايشان را بر مى گرداندند. پس در حقيقت طرف ديگر، ترديد: «لَتَعُودُنَّ: شما را به خدا قسم بر مى گردانيم» مى شود، و و قتى معنا چنين شد، «لام» قسم و «نون» تأکيد بر سرش در مى آيد و برگشت معنا به اين مى شود که: «به خدا قسم يا از ديار خودتان بيرونتان مى کنيم، و يا آن که به خدا قسم شما را به ملت خود بر مى گردانيم».
پاسخ خداوند در مقابل تهديد کافران تکذیبگر
«فَأوحَى إلَيهِم رَبُّهُم لَنُهلِکَنَّ الظَّالِمِينَ * وَ لَنُسکِنَنَّکُمُ الأرضَ مِن بَعدِهِم ...»:
از ظاهر سياق بر مى آيد که ضمير جمع اولى که در «إلَيهِم» است و همچنين دومى که در «رَبُّهُم» است، به «رُسُل»، و ضمير جمع سومى در «مِن بَعدِهِم»، به کفار بر مى گردد.
و اگر از ايشان به «ظالمين» تعبير کرده، براى اين بوده که سبب هلاکت آنان، همان ظلمشان بوده است، که مى گويند: «تعليق حکم بر وصف، مُشعر به عليّت وصف است»، همچنان که در جملۀ «ذَلِکَ لِمَن خَافَ مَقَامِى وَ خَافَ وَعِيد»، مُشعر بر اين است که علت پيروز کردن مؤمنان و اسکانشان در زمين، همان ترس از قيامت است.
کلمه «مقام»، مصدر ميمى است که مقصود از آن، قيام خدا بر همه امور است، و اگر آن را اسم بگيريم، مقصود مرتبه قيوميت خداى تعالى، نسبت به همه امور خواهد بود. مراد از «وعيد» هم، تهديداتى است که خداوند به متخلفان از اوامرش نموده است.
پس مراد از: «ترس از مقام خداى تعالى»، ترس از خدا به اين جهت است که او قائم به همه امور بندگان است، و مقصود از: «ترس از وعيد خدا» ترس از خدا است به اين جهت که او کسى است که به وسيله انبيايش، بندگان را از مخالفت اوامرش تهديد نموده، که البته برگشت اين هم، باز به تقوا و ترس از خدا است. آن وقت همان طور که کشاف هم اشاره کرده، آيه شريفه بر کلام موسى «عليه السلام» منطبق مى شود که به قوم خود فرموده: «استَعِينُوا بِاللّهِ وَ اصبِرُوا إنَّ الأرضَ لِلّهِ يُورِثُهَا مَن يَشَاءُ مِن عِبَادِهِ وَ العاَقبِةَُ لِلمُتَّقِينَ».
و معناى آن اين مى شود که:
پروردگار رسولان، به ايشان وحى فرستاد که - صفت ربوبيت خاصه خدا نسبت به انبياء را به خاطر توکلى که ايشان کردند و در تنيجه رحمت خدا و عنايت خاصه او را به خود جلب نمودند ذکر کرده - من سوگند مى خورم که اين مردم کافر را - که شما را به ظلم خود تهديد مى کنند - هلاک خواهم کرد، و زمين را (آرى همين سرزمينى که آن ها تهديد مى کنند شما را از آن بيرون کنند)، در اختيار شما قرار خواهم داد. و اين پاداش ترسى است که از من و از تهديد من داشتيد، و اين خواست ما است که زمين را به بندگان پرهيزگار خود بدهيم.
«وَ استَفْتَحُوا وَ خَابَ کُلُّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ»:
«استفتاح»، فتح و پيروزى خواستن، و «خيبه»، نااميد شدن و زيان کردن و هلاکت است. «عنيد» هم مانند «معاند»، به معناى لجوج است.
ضمير در «استَفتَحُوا»، به رسولان بر مى گردد. يعنى رسولان وقتى دستشان از همه جا کوتاه شد و ظلم ظالمان و تکذيب معاندان به نهايت رسيد، از خدا طلب فتح و پيروزى کردند، مانند حضرت نوح که گفت: «إنِّى مَغلُوبٌ فَانتَصِر».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۸
ممکن هم هست ضمير مذکور را هم به رسولان و هم به کفار برگردانيم. چون کفار هم اصرار داشتند که انبياء آن نصرتى را که براى خود پيشگويى کرده بودند، نشان دهند و مکرر سرکوب مى کردند که پس چه شد نصرتى که مى گفتيد: «مَتَى هَذَا الفَتحُ»، يا «مَتَى هَذَا الوَعدُ».
بنابراين، تقدير معناى آيه چنين مى شود که: رسولان از يکسو و کفار از سوى ديگر، فتح خدايى را مى خواستند، و سرانجام، خيبت و نوميدى و هلاکت نصيب کفار شد.
«مِن وَرَائهِ جَهَنَّمُ وَ يُسقَى مِن مَاءٍ صدِيدٍ * ... وَ مِن وَرَائهِ عَذَابٌ غَلِيظٌ»:
کلمۀ «صديد»، به معناى چرکى است که از رحم سرازير شود، و اين، معرّفى آبى است که کفار در جهنم مى نوشند. و کلمۀ «تَجَرّع»، به معناى نوشيدن مشروب، به طور جرعه جرعه و دائم است. و کلمۀ «اساغه»، به معناى جريان دادن نوشيدنى ها در حلق است.
وقتى گفته مى شود: «سَاغَ الشَّرَابُ»، معنايش اين است که نوشيدنى را در حلق خود مى ريخت، و وقتى گفته مى شود: «أسَغتُهُ الشَّرَابَ»، معنايش اين است که من نوشيدنى را در حلق او ريختم. در مجمع البيان چنين آمده، بقيه کلمات اين دو آيه هم روشن است.
«مَثَلُ الَّذِينَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أَعْمَالُهُمْ کَرَمَادٍ اشتَدَّت بِهِ الرِّيحُ فى يَوْمٍ عَاصِفٍ ...»:
«روز عاصف»، روزى را مى گويند که: در آن بادهاى تند بوزد. در اين آيه، اعمال کفار را از اين جهت که به نتيجه نمى رسد و اثر سعادتى براى آنان ندارد، به خاکسترى مَثَل مى زند که دچار بادهاى تند گشته، در يک لحظه نابود گردد. مانند آيه شريفه اى که مى فرمايد: «وَ قَدِمنَا إلَى مَا عَمِلُوا مِن عَمَلٍ فَجَعَلنَاهُ هَبَاءً مَنثُوراً». پس اعمال کفار، هر يک به منزله يک ذره خاکسترى است که در برابر تندباد روزى طوفانى قرار گيرد و اثرى از آن باقى نماند.
و از اين جا معلوم مى شود که کلام تمام است و حاجت به تقدير چيزى ندارد، و لازم نيست مانند برخى بگوئيم تقدير آيه «مَثَلُ أعمَالِ الَّذِينَ کَفَرُوا...»، است و به طورى که از ظاهر آيه بر مى آيد، اين مثال تتمه کلام موسى «عليه السلام» نيست، بلکه نتيجه اى است که از کلام او گرفته شده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۹
بحث روايتى: در ذيل آيات گذشته
در کافى، به سند خود، از معاوية بن وهب، از ابى عبدالله «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: هر که خداوند توفيق شکرش داده باشد، نعمتش را هم زياد مى کند، همچنان که خودش فرمود: «لَئُن شَکَرتُم لَأزِيدَنَّکُم».
و در الدر المنثور است که ابن ابى الدنيا و بيهقى، در کتاب «شعب الايمان»، از ابى زهير يحيى بن عطارد بن مصعب، از پدرش روايت کرده اند که گفت: رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» فرمود:
به هيچ کس چهار چيز ندادند که از چهار چيزش دريغ کرده باشند:
به کسى توفيق شکر ندادند که از زيادى نعمتش دريغ کرده باشند، زيرا خداى تعالى فرمود: «لَئُن شَکَرتُم لَأزِيدَنَّکُم».
و به کسى توفيق دعا ندادند که اجابت را از وى دريغ کرده باشند. چون خداى تعالى فرموده: «أُدعُونِى أستَجِب لَکُم».
و به کسى توفيق استغفار ندادند که از آمرزشش دريغ کرده باشند. زيرا خداى تعالى فرموده: «استَغفِرُوا رَبَّکُم إنَّهُ کَانَ غَفَّاراً».
و به کسى توفيق توبه ندادند که از قبول توبه اش دريغ کرده باشند. چون خداى تعالى فرموده: «وَ هُوَ الَّذِى يَقبَلُ التَّوبَةَ عَن عِبَادِهِ».
و در همان کتاب است که ابونعيم، در کتاب «حليه»، از طريق مالک ابن انس، از جعفر بن محمّد بن على بن الحسين روايت کرده که گفت: وقتى سفيان ثورى، به جعفر بن محمّد گفت: من از محضرت بر نمى خيزم تا اين که مرا حديث کنى.
جعفر بن محمّد گفت: پس گوش کن که براى تو حديثى مى گويم که از احاديث زيادى بهتر باشد. چون حديث زياد، براى تو خوب نيست.
وقتى خداوند به تو نعمتى داد و خواستى هميشه برايت بماند، شکر و سپاس خداى را بر آن زياد به جاى آر، چون خداى تعالى در کتاب مجيدش فرموده: «لَئِن شَکَرتُم لَأزِيدَنَّکُم». و هر وقت محروميت از نعمتى طول کشيد، زياد استغفار کن، چون خداى تعالى، در کتاب مجيدش فرموده: «استَغفِرُوا رَبَّکُم إنَّهُ کَانَ غَفَّاراً يُرسِلِ السَّمَاءَ عَلَيکُم مِدرَاراً وَ يُمدِدکُم بِأموَالٍ وَ بَنِينَ» - يعنى در دنيا و آخرت - «وَ يَجعَل لَکُم جَنَّاتٍ وَ يَجعَل لَکُم أنهَاراً».
اى سفيان! اگر از ناحيه سلطان و يا کس ديگرى اندوهى به تو روى آورد، زياد بگو: «لَا حَولَ وَ لَا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ»، که اين کلمه، کليد فرج و گنجى از گنج هاى بهشت است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۵۰
مؤلف: در اين معنا، روايات بسيارى از طريق شيعه و سنّى رسيده است.
و در کافى به سند خود، از عُمَر بن يزيد روايت کرده که گفت: از امام صادق «عليه السلام» شنيدم که مى فرمود: شکر هر نعمتى، هر قدر هم که بزرگ باشد، اين است که حمد خدا گویى.
و در همان کتاب به سند خود، از حمّاد بن عثمان روايت کرده که گفت: امام صادق «عليه السلام» از مسجد بيرون آمد، ديد مرکبش گُم شده، فرمود: اگر خدا مرکبم را به من برگرداند، حقّ شکر او را ادا خواهم کرد. چيزى نگذشت مرکبش را آوردند. حضرت در شکر آن گفت: الحَمدُ لِلّهِ.
شخصى پرسيد: فدايت شوم، مگر شما نفرموديد: هر آينه شکر خدا را آن طور که حق اوست، به جا مى آورم؟ فرمود: مگر نشنيديد گفتم «الحَمدُ لِلّهِ».
و در همان کتاب به سند خود، از ابوبصير روايت کرده که گفت: خدمت امام صادق «عليه السلام» عرضه داشتم: آيا شکر خدا حدّى دارد که اگر بنده خدا به آن حدّ شکر کند، شکر خداى را کرده باشد؟
فرمود: آرى. عرضه داشتم: چيست؟
فرمود: در مقابل هر نعمتى، از اهل و مال که به او داده، بگويد: الحَمدُ لِلّهِ، و اگر در نعمتى که خداوند به او داده حقى باشد، آن حق را ادا کند، و از همين باب است که خداى تعالى به ما تعليم داده، در هنگام سوار شدن بر مرکب بگویيم: «سُبحَانَ الَّذِى سَخَّرَ لَنَا هَذَا وَ مَا کُنَّا لَهُ مُقرِنِين». و نيز تعليم داده که بگویيم: «رَبّی أنزِلنِى مُنزَلاً مُبَارَکاً وَ أنتَ خَيرُ المُنزِلِين». و همچنين آيه شريفه: «رَبِّ أدخِلنِى مُدخَلَ صِدقٍ وَ أخرِجنِى مُخرَجَ صِدقٍ وَ اجعَل لِى مِن لَدُنکَ سُلطَاناً نَصِيراً».
و در تفسير عياشى، از ابى ولاد روايت شده که گفت: به امام صادق «عليه السلام» عرض کردم: مگر غير از اين است که اين نعمتى که داريم (ولايت اهل بيت)، از ناحيه خدا است؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۵۱
حال اگر شکرش را به جاى آورديم، آن را زيادتر مى کند، چون خودش فرموده: «لَئِن شَکَرتُم لَأزِيدَنَّکُم»؟ فرمود: چرا، هر کس خداى را بر هر نعمتى شکر و سپاس بگويد، و بداند که نعمتش از ناحيه اوست، نه غير، خداوند نعمتش را بر او زياد مى کند.
مؤلف: دو روايت آخرى، به بهترين وجهى، «شکر» را تفسير مى کنند، و بيان گذشته ما هم که گفتيم: «شکر، اظهار نعمت است، هم در اعتقاد و هم به زبان و هم به عمل»، با آن انطباق دارد. زيرا روايت ابى ولاد، «شکر اعتقادى»، و روايت ابوبصير، «شکر عملى»، و هر دو روايت «شکر زبانى» را بيان مى کنند، و آيه شريفه: «وَ أمَّا بِنِعمَةِ رَبِّکَ فَحَدِّث» هم، آن را تأييد مى کند.
و در تفسير قمى مى گويد: پدرم، مرفوعا و بدون ذکر سند، از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» حديث کرد که ايشان فرمود: هر که همسايه خود را به طمع منزلش اذيت کند، خداوند خانه خود او را به ارث، به آن همسايه مى دهد، و اين کلام خداى تعالى است که مى فرمايد: «وَ قَالَ الَّذِينَ کَفَرُوا لِرُسُلِهِم... فَأوحَى إلَيهِم رَبُّهُم لَنُهلِکَنَّ الظَّالِمِينَ * وَ لَنُسکِنَنَّکُمُ الأرضَ مِن بَعدِهِم».
و در تفسير مجمع و روح المعانى، از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» روايت شده که: هر که همسايه اش را بيازارد، خداى تعالى، خانه اش را نصيب همان همسايه اش مى فرمايد.
و در الدر المنثور است که ابن ضريس، از ابى مجلز روايت کرده که گفت: مردى خدمت على بن ابى طالب «عليه السلام» عرض کرد: من داناترين مردم به انساب هستم. فرمود: تو نمى توانى همه مردم را به دودمانى نسبت دهى؟ عرض کرد: چرا مى توانم.
فرمود: بگو ببينم در آيه: «وَ عَاداً وَ ثَمُودَ وَ قُرُوناً بَينَ ذَلِکَ کَثِيراً»، مى دانى اين «قرون بسيار» چه کسانى هستند؟ عرض کرد: بله، من همه آن ها را نسبت مى دهم (و مى گويم کدام پسر کدام و نوه کدام بود).
فرمود: مگر آيه: «ألَم یَأتِکُم نَبَؤُا الَّذِينَ مِن قَبلِکُم قَومَ نُوحٍ وَ عَادٍ وَ ثَمُودَ وَ الَّذِينَ مِن بَعدِهِم لَا يَعلَمُهُم إلّا اللهُ» را نخوانده اى؟ آن مرد، ساکت ماند.(زيرا آيه شريفه صريحا مى فرمايد که: انسابى هستند که جز خدا، کسى آن ها را نمى داند).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۵۲
و در مجمع، از ابى عبدالله «عليه السلام» روايت مى کند که فرموده است: کلمۀ «صَدِيد»، به معناى چرک و خونى است که از عورت زنان فاحشه به آتش دوزخ مى ريزد.
و در الدر المنثور است که احمد و ترمذى و نسائى و ابن ابى الدنيا، در کتاب «صفة النار»، و ابويعلى و ابن جرير و ابن منذر و ابن ابى حاتم و طبرانى و ابونعيم، در کتاب «حليه» (وى حديث را صحيح دانسته)، و ابن مردويه و بيهقى، در کتاب «البعث و النشور»، از ابى امامه، از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» روايت کرده اند که در ذيل آيه: «وَ يُسقَى مِن مَاءٍ صَدِيدٍ يَتَجَرَّعُهُ» فرموده:
آن را نزديکش مى برند و او خود را پس مى کشد، و هرچه نزديکترش مى آورند، صورتش از حرارت آن کباب مى شود و پوست سرش کنده مى شود، و چون آن را مى آشامد، أمعاء و اعضاى داخلى اش، پاره پاره مى گردد و از پايين تنش مى ريزد. خداى تعالى هم فرموده: «فَسُقُوا مَاءً حَمِيماً فَقَطَّعَ أمعَاءَهُم». و نيز فرمود: «وَ إن يَستَغِيثُوا يُغَاثُوا بِمَاءٍ کَالمُهلِ يَشوِى الوُجُوهُ».
و در تفسير قمى، در ذيل همين آيه، از يکى از معصومان «عليهم السلام» نقل کرده که فرمود: چون نزديکش مى شوند، بدش مى آيد، و چون نزديکش مى آورند، صورتش کباب گشته، پوست سرش کنده مى شود، و چون آن را مى خورد، اعضاى داخلى اش، پاره پاره گشته و نيز کف پاهايش بريده بريده مى گردد، و از بعضى از ايشان، صديد و چرک مانند سيل بيرون مى آيد...
و در همان کتاب، در روايت ابى الجارود، از امام باقر «عليه السلام» چنين آمده: «عنيد»، به معناى روى گردان از حق است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۵۳
آيات ۱۹ - ۳۴ سوره ابراهيم
أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْض بِالحَْقِّ إِن يَشأْ يُذْهِبْکُمْ وَ يَأْتِ بخَلْقٍ جَدِيدٍ(۱۹)
وَ مَا ذَلِک عَلى اللَّهِ بِعَزِيزٍ(۲۰)
وَ بَرَزُوا للَّهِ جَمِيعاً فَقَالَ الضُعَفَاءُ لِلَّذِينَ استَکْبرُوا إِنَّا کنَّا لَکُمْ تَبَعاً فَهَلْ أَنتُم مُّغْنُونَ عَنَّا مِنْ عَذَابِ اللَّهِ مِن شَئٍ قَالُوا لَوْ هَدَانَا اللَّهُ لهََدَيْنَاکُمْ سوَاءٌ عَلَيْنَا أَجَزِعْنَا أَمْ صبرْنَا مَا لَنَا مِن مَحِيصٍ(۲۱)
وَ قَالَ الشَّيْطَانُ لَمَّا قُضىَ الاَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَکُمْ وَعْدَ الحَْقِّ وَ وَعَدتُّکُمْ فَأَخْلَفْتُکُمْ وَ مَا کانَ لىَ عَلَيْکُم مِن سُلْطانٍ إِلّا أَن دَعَوْتُکُمْ فَاستَجَبْتُمْ لى فَلا تَلُومُونى وَ لُومُوا أَنفُسکُم مَا أَنَا بِمُصرِخِکُمْ وَ مَا أَنتُم بِمُصرِخِىَّ إِنّى کفَرْتُ بِمَا أَشرَکتُمُونِ مِن قَبْلُ إِنَّ الظَّالِمِينَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ(۲۲)
وَ أُدْخِلَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِى مِن تَحْتهَا الاَنهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا بِإِذْنِ رَبِّهِمْ تحِيَّتهُمْ فِيهَا سَلَامٌ(۲۳)
أَلَمْ تَرَ کَيْف ضرَبَ اللَّهُ مَثَلاً کلِمَةً طيِّبَةً کَشجَرَةٍ طيِّبَةٍ أَصلُهَا ثَابِتٌ وَ فَرْعُهَا فى السَّمَاءِ(۲۴)
تُؤْتى أُکُلَُهَا کُلَّ حِينِ بِإِذْنِ رَبِّهَا وَ يَضرِبُ اللَّهُ الاَمْثَالَ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَکرُونَ(۲۵)
وَ مَثَلُ کلِمَةٍ خَبِيثَةٍ کَشجَرَةٍ خَبِيثَةٍ اجْتُثَّت مِن فَوْقِ الاَرْضِ مَا لَهَا مِن قَرَارٍ(۲۶)
يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فى الحَْيَوةِ الدُّنْيَا وَ فى الاَخِرَةِ وَ يُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ وَ يَفْعَلُ اللَّهُ مَا يَشاءُ(۲۷)
أَلَمْ تَرَ إِلى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَت اللَّهِ کُفْراً وَ أَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ(۲۸)
جَهَنَّمَ يَصلَوْنَهَا وَ بِئْس الْقَرَارُ(۲۹)
وَ جَعَلُوا للَّهِ أَندَاداً لِّيُضِلُّوا عَن سبِيلِهِ قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِيرَکُمْ إِلى النَّارِ(۳۰)
قُل لِعِبَادِى الَّذِينَ آمَنُوا يُقِيمُوا الصَّلَوةَ وَ يُنفِقُوا مِمَّا رَزَقْنَهُمْ سِرًّا وَ عَلانِيَةً مِن قَبْلِ أَن يَأْتىَ يَوْمٌ لا بَيْعٌ فِيهِ وَ لا خِلَالٌ(۳۱)
اللَّهُ الَّذِى خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْض وَ أَنزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقاً لَکُمْ وَ سخَّرَ لَکُمُ الْفُلْک لِتَجْرِى فى الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَ سَخَّرَ لَکُمُ الاَنْهَارَ(۳۲)
وَ سَخَّرَ لَکُمُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ دَائبَينِ وَ سَخَّرَ لَکُمُ الَّيْلَ وَ النهَارَ(۳۳)
وَ آتَاکُم مِن کُلِّ مَا سأَلْتُمُوهُ وَ إِن تَعُدُّوا نِعْمَت اللَّهِ لا تحْصُوهَا إِنَّ الانسانَ لَظلُومٌ کفَّارٌ (۳۴)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۵۴
«ترجمه آیات»
مگر نمى دانى که خدا آسمان ها و زمين را به حق آفريد؟ اگر بخواهد، شما را مى برد و خلقى تازه مى آورد. (۱۹)
و اين کار، براى خدا دشوار نيست. (۲۰)
(در روز قيامت) همه براى خدا و در پيشگاه او ظاهر مى شوند، در اين هنگام، ضعفا به مستکبران مى گويند: ما پيروان شما بوديم، آيا (امروز) چيزى از عذاب خدا را مى توانيد از ما دفع کنيد؟ آن ها مى گويند: اگر خدا هدايتمان کرده بود، ما نيز شما را هدايت کرده بوديم. (اما حالا) چه بيتابى کنيم و چه صبر کنيم، برايمان يکسان است، و گريزگاهى نداريم. (۲۱)
و همين که کار خاتمه پذيرد، شيطان مى گويد: خدا به شما وعده درست داد، و من نيز به شما وعده (باطل و نادرست) دادم و تخلف کردم. من بر شما تسلطى نداشتم، جز اين که دعوتتان کردم و شما اجابتم کرديد. مرا ملامت نکنيد، خودتان را ملامت کنيد. من فريادرس شما نيستم، و شما نيز فريادرس من نيستيد. من آن شرکتى که پيش از اين (در کار خدا) برايم قائل بوديد، انکار دارم. به درستى ستمگران، عذابى دردناک دارند. (۲۲)
و کسانى که ايمان آورده و کارهاى شايسته کرده اند، به بهشت هايى که جوی ها در آن روان است، برده مى شوند، در حالى که به اذن پروردگارشان در آن جاودانند و درود گفتنشان (به يکديگر) در آن جا سلام است. (۲۳)
مگر نديدى خدا چگونه مثالى زد و سخن نيک را به درخت پاکيزه اى تشبيه کرد که ريشه اش (در زمين) ثابت و شاخه آن در آسمان است؟!(۲۴)
هميشه به اذن پروردگارش ميوه خود را مى دهد، خدا اين مَثَل ها را براى مردم مى زند، شايد متذکر شوند. (۲۵)
و سخن بد را به درخت ناپاکى شبيه کرد که از زمين کنده شده و قرار و ثباتى ندارد. (۲۶)
رده:تفسیر المیزان
آیات این صفحه
آیه ۶ سوره ابراهیمآیه ۷ سوره ابراهیمآیه ۸ سوره ابراهیمآیه ۹ سوره ابراهیمآیه ۱۰ سوره ابراهیمآیه ۱۱ سوره ابراهیمآیه ۱۲ سوره ابراهیمآیه ۱۳ سوره ابراهیمآیه ۱۴ سوره ابراهیمآیه ۱۵ سوره ابراهیمآیه ۱۶ سوره ابراهیمآیه ۱۷ سوره ابراهیمآیه ۱۸ سوره ابراهیمآیه ۱۹ سوره ابراهیمآیه ۲۰ سوره ابراهیمآیه ۲۱ سوره ابراهیمآیه ۲۲ سوره ابراهیمآیه ۲۳ سوره ابراهیمآیه ۲۴ سوره ابراهیمآیه ۲۵ سوره ابراهیمآیه ۲۶ سوره ابراهیمآیه ۲۷ سوره ابراهیمآیه ۲۸ سوره ابراهیمآیه ۲۹ سوره ابراهیمآیه ۳۰ سوره ابراهیمآیه ۳۱ سوره ابراهیمآیه ۳۲ سوره ابراهیمآیه ۳۳ سوره ابراهیمآیه ۳۴ سوره ابراهیم