المیزان جلد۱۲ بخش۶
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۶۸
باز از ظاهر کلام بر مى آيد که جملۀ «مَا أنَا بِمُصرِخِکُم وَ مَا أنتُم بِمُصرِخِىّ»، کنايه از اين است که ميان من و تابعينم، رابطه اى نبوده است، چنان که خداوند، اين مطلب را در چند جاى ديگر اشاره مى کند. از آن جمله مثلا مى فرمايد: «لَقَد تَقَطَّعَ بَينَکُم وَ ضَلَّ عَنکُم مَا کُنتُم تَزعُمُونَ». و نيز مى فرمايد: «فَزَيَّلنَا بَينَهُم وَ قَالَ شُرَکَاؤُهُم مَا کُنتُم إيَّانَا تَعبُدُونَ».
آرى، اگر جمله مذکور را کنايه نگيريم، جمله دومى آن زيادى خواهد بود. چون در موقف قيامت، ميان شيطان و مريدانش اين بحث نيست که شيطان گله کند که چرا مرا نجات نمى دهيد، و پيروانش هم چنين توهمى که بتوانند او را نجات دهند ندارند. شيطان هم اين چنين توهم و توقعى ندارد. مقام هم، چنين مقامى نيست که چنين توهمى در بين بيايد.
پس همان طور که گفتيم، دو جملۀ مزبور، کنايه است از اين که ميان من و شما رابطه اى نيست. نه پندار دنيایی تان که من متبوع شما بودم، امروز به درد شما مى خورد، و نه اين که شما تابع من بوديد، به درد من مى خورد. من از شرک شما بيزارم. يعنى من شريک خداى تعالى نيستم، و اگر از شما بيزارى مى جويم، براى اين است که شما ستمکار بوديد، و به خود ستم کرديد، و ستمکاران، امروز در عذاب دردناک هستند، و ديگر مجوزى براى حمايت از آنان، و نزديکى به آنان نيست.
در اين سياق، به طورى که ملاحظه مى کنيد، شاهد بر اين است که تابعين شيطان در آن روز، وى را به باد ملامت مى گيرند، که تو اين مصيبت ها را بر سرِ ما آوردى، حال بيا با ما شرکت کن. او هم در پاسخ مى گويد: ميان من و شما رابطه اى نيست، و ملامت شما، همه به خودتان بر مى گردد. و من نمى توانم با شما تماس بگيرم و نزديک شما شوم. زيرا من از عذاب دردناکى که براى ستمکاران آماده شده است، مى ترسم، و شما هم از آنان هستيد.
بنابراين، آيه مورد بحث، معانى نزديک به معناى آيه: «کَمَثَلِ الشَّيطَان إذ قَالَ لِلإنسَانِ اکفُر فَلَمَّا کَفَرَ قَالَ إنِّى بَرِئٌ مِنکَ إنِّى أخَافُ اللهَ رَبَّ العَالَمِين» خواهد داشت.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۶۹
و شايد از همين جهت بوده که بعضى گفته اند: مراد از جملۀ «إنِّى کَفَرتُ...»، کفر شيطان در دنيا است، و کلمه «مِن قَبلُ» هم، متعلق به جملۀ «کَفَرتُ»، به تنهايى و يا به آن و به جملۀ «أشرَکتُمُونِ»، به روش تنازع است.
و معنا اين است که: من قبل از اين (در دنيا) هم، به شرک شما که قبلا (در دنيا) مى ورزيديد، کافر بودم. و معناى «تنازع»، اين است که: کلمۀ «مِن قَبلُ»، با اين که يکى است، اما در دو جا به کار برود.
انسان مختار است و خود، مسؤول نيک و بد اعمال خويش است
حال که بحث پيرامون آيه تمام شد، اينک مى گوييم:
منظور عمده از اين آيه، فهماندن اين حقيقت است که انسان خودش مسؤول کارهاى خويش است (و نبايد اين کاسه را سر ديگرى بشکند). چون هيچ کس بر او مسلط نبوده است. پس هر وقت خواست کسى را ملامت کند، خودش را ملامت کند.
و اما مسأله تابع بودن او و متبوع بودن شيطان، امر موهومى بيش نيست و حقيقتى ندارد، و به زودى در قيامت، آن جا که شيطان از انسان بيزارى مى جويد و ملامتش را به خود او بر مى گرداند، اين حقيقت روشن مى شود. همان طورى که آيه قبلى هم، اين معنا را نسبت به ضعفاء و مستکبران بيان مى کرد. آن جا هم مى فرمود که رابطه ميان اين دو طبقه موهوم بود، نه حقيقى، و رابطه موهومى با موهوم ديگر هم، در روز قيامت، که روز انکشاف حقايق است، به هيچ دردى نمى خورد.
مفسران، در تفسير فقرات آيه شريفه، اقوال مختلفى دارند که از ايراد آن ها خوددارى شد. کسى که بخواهد از آن ها مطلع شود، بايد به تفاسير بزرگتر مراجعه نمايد.
و در آيه اى که گذشت، دلالت روشنى بر اين معنا بود که انسان به تمام معنا بر اعمال خود مسلط است، و پاداش و کيفر عمل، به خود او مرتبط و از غير او، مسلوب است و مدح بر عمل و سرزنش از آن، به خودش بر مى گردد. و اما اين که آيا او خود در داشتن اين تسلط، مستقل است، يا نه، آيه شريفه بر آن دلالت ندارد. و ما در جلد اول اين کتاب، در ذيل آيه «وَ مَا يُضِلُّ بِهِ إلّا الفَاسِقِين»، در اين باره بحث کرده ايم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۷۰
«وَ أُدْخِلَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جَنَّاتٍ»:
اين آيه، آن مقصدى را که سعادتمندان از مؤمنان بدان جا منتهى مى شوند را بيان مى کند. و جملۀ «تَحِيَّتُهُم فِيهَا سَلَامٌ» اين معنا را مى رساند که حال سعادتمندان در آن عالَم، و وضع برخوردشان با يکديگر، درست عکس آن هايى است که در آيات گذشته مورد سخن بودند و با يکديگر، بگو مگو داشتند و هر کدام از ديگرى بيزارى مى جستند، اما اين ها با يکديگر، تحيت و سلام رد و بدل مى کنند.
اختلاف مفسران در معناى آيه: «أَلَمْ تَرَ کَيْفَ ضرَبَ اللَّهُ مَثَلاً کلِمَةً طيِّبَةً...»
«أَ لَمْ تَرَ کَيْفَ ضرَبَ اللَّهُ مَثَلاً کلِمَةً طيِّبَةً کَشجَرَةٍ طيِّبَةٍ أَصلُهَا ثَابِتٌ وَ فَرْعُهَا فى السَّمَاءِ تُؤْتى أُکُلَهَا کُلَّ حِينِ بِإِذْنِ رَبِّهَا»:
بعضى از علما گفته اند که: لفظ «کلمة»، بدل اشتمال است از لفظ «مَثَلاً»، و لفظ «کَشَجَرَةٍ»، صفت بعد از صفت است براى «کلمة»، و يا خبر است براى مبتداى محذوف و تقدير آن: «هِىَ کَشَجَرَةٍ» مى باشد.
بعضى هم گفته اند: «کلمة»، مفعول اول «ضَرَبَ» است، که بعد از مفعول دومش ذکر شده، و لفظ «مَثَلاً»، مفعول دوم است که جلوتر از مفعول اول آمده است، تا از اشکال فاصله شدن ميان «کلمة» و صفتش که همان «کَشَجَرَةٍ» باشد، جلوگيرى شود. و تقدير آن چنين است: «ضَرَبَ اللهُ کَلِمَةً طَيِّبَةً... مَثَلاً: چه کلمۀ نيکويى را خداوند مَثَل زده است، مانند درخت نيکويى...».
و بعضى ديگر گفته اند: لفظ «ضَرَبَ»، يک مفعول گرفته و آن «مَثَلاً» است و «کلمة» هم، اگر منصوب است، مفعول است براى فعل ديگرى که در تقدير است. حال يا آن فعل، «جَعَلَ» است، و يا «اتَّخَذَ»، و تقدير چنين است: «ضَرَبَ اللهُ مَثَلاً جَعَلَ کَلِمَةً طَيِّبَةً کَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ».
و خيال مى کنم اين وجه - البته با توجيهى که خواهيم گفت - از همه وجوه بهتر باشد، و آن توجيه اين است که: «کَلِمَةً طَيِّبَة» (به طور بيان جمله اى به جمله ديگر) عطف بيان است براى «ضَرَبَ اللهُ مَثَلاً»، که در اين صورت، حتما بايد لفظ «جَعَلَ» و يا «اتَّخَذَ» را در تقدير بگيريم. زيرا مدلول آيه اين مى شود که خدا کلمه (نيک) را به درخت (نيک) مَثَلَ زده و تشبيه کرده است و اين، همان معناى «اتَّخَذَ کَلِمَةً طَيِّبَة کَشَجَرَة...» است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۷۱
و اين که فرمود: «أصلُهَا ثَابِتٌ»، معنايش اين است که: ريشه اش در زمين جاى گرفته و با عروق خود در زمين پنجه زده است، و اين که فرمود: «وَ فَرعُهَا فِى السَّمَاء»، معنايش اين است که شاخه هايى که متفرع بر اين ريشه هستند، از قسمت بالا از آن جدا شده اند، و «آسمان» در لغت عرب، به معناى هر بلندى و سايه بان است.
و جملۀ «تُؤتِى أُکُلَهَا کُلَّ حِينٍ بِإذنِ رَبِّهَا»، يعنى همواره و در هر زمان به اذن خدا، ميوه اش را مى چينى. و نهايت درجه برکت يک درخت، اين است که در تمام دوران سال و تا ابد، در هر لحظه ميوه بدهد.
مفسران در اين آيه شريفه، از چند جهت اختلاف کرده اند:
اول اين که: مقصود از «کلمۀ طيّبه» چيست؟ يکى گفته: شهادت به وحدانيت خدا است. يکى گفته: ايمان است. يکى گفته: قرآن است. يکى ديگر گفته: تسبيح و تنزيه است. يکى گفته: مطلق ثناى بر خداست. يکى گفته: هر سخن خيرى است. بعضى گفته اند: همه طاعت ها است. يکى هم گفته: مؤمن است.
دوم اين که: مقصود از «شَجَرَةً طَيِّبَةً» چيست؟ يکى گفته، درخت خرما است، که اين قول بيشتر مفسران است، ليکن ديگرى گفته: درخت جوز هندى است. يکى گفته: هر درختى است که ميوه پاکيزه دهد، از قبيل انجير و انگور و انار، و بعضى گفته اند: درختى است که داراى اوصافى باشد که خداى تعالى بيان کرده، هر چند آلان موجود نباشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۷۲
سوم اين که: مقصود از کلمۀ «حِينٍ» چيست؟ يکى گفته: دو ماه است. ديگرى گفته: شش ماه است. يکى گفته: يک سال است. آن ديگرى گفته: يک صبح و شام است. يکى هم گفته: اصلا تمامى اوقات است.
و اما اگر بخواهيم به اين حرف ها سرگرم بشويم، از مباحث مهمى که بايد پيرامون معارف کتاب خداوند بکنيم، باز مى مانيم، و نيز از وقوف بر مقاصد و اغراض آيات کريمه قرآن باز مى مانيم. لذا به اين حرف ها نمى پردازيم.
مراد از کلمه «طيّبه» و کلمه «خبیثه»، در آیه شریفه
آنچه که از دقت در آيات به دست مى آيد، اين است که:
مراد از «کلمة طيّبة» که به «درخت طيّب» تشبيه شده و صفاتى چنين و چنان دارد، عبارت است از: عقايد حقى که ريشه اش در اعماق قلب و در نهاد بشر جاى دارد. زيرا خداى تعالى در خلال همين آيات، به عنوان نتيجه گيرى از مَثَل ها مى فرمايد: «يُثَبِّتُ اللهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالقَولِ الثَّابِتِ فِى الحَيَوةِ الدُّنيَا وَ فِى الآخِرَة...».
و مقصود از «قول ثابت» هم، بيان «کلمه» است، البته نه هر کلمه اى که لفظ باشد، بلکه «کلمه» از اين جهت که بر اساس اعتقاد و عزم راسخ استوار بوده و صاحبش پاى آن مى ايستد، و عملا از آن منحرف نمى گردد.
و خداى تعالى، نزديک به اين معنا را در آيه ديگرى، در چند جاى از کلامش خاطرنشان ساخته است. از جمله فرموده: «إنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللهُ ثُمَّ استَقَامُوا فَلَا خَوفٌ عَلَيهِم وَ لَا هُم يَحزَنُونَ». و فرموده: «إنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللهُ ثُمَّ استَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيهِمُ المَلَائِکَةُ أن لَا تَخَافُوا وَ لَا تَحزَنُوا». و نيز فرموده: «إلَيهِ يَصعَدُ الکَلِمُ الطَّيِّبُ وَ العَمَلُ الصَّالِحُ يَرفَعُهُ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۷۳
و اين قول که در دو آيه اول بود، و کلمۀ «طيّب» که در آيه سوم قرار دارد، چيزى است که خداى تعالى، ثبات قدم اهل آن را در دنيا و آخرت مترتب بر آن قول دانسته، و اثر آن مى شمرد. همچنان که مقابل آن، چيزى است که گمراهى ظالمان و يا شرک مشرکان اثر آن چيز است، و به اين بيان روشن مى گردد که مراد از آن قول همانا کلمه توحيد، و شهادت از روى حقيقت به يکتايى معبود است.
پس قول به وحدانيت خدا، و استقامت بر آن، قول حقى است که داراى اصلى ثابت است، و به همين جهت از هر تغير و زوال و بطلانى محفوظ مى ماند، و آن اصل، خداى عزّ اسمه و يا زمينه حقايق است، و آن اصل، داراى شاخه هايى است که بدون هيچ مانع و عايقى از آن ريشه جوانه مى زند، و آن شاخه ها عبارت است از:
معارف حق فرعى و اخلاق پسنديده و اعمال صالح، که مؤمن، حيات طيّبه خود را به وسيله آن ها تأمين نموده و عالَم بشريت و انسانيت، به وسيله آن ها رونق و عمارت واقعى خود را مى يابد. همين معارف و اخلاق و اعمال هستند که با سير نظام وجود، که منتهى به ظهور انسان (البته انسان مفطور بر اعتقاد حق و عمل صالح) مى گردد، سازگارى و موافقت دارند و هرچه که غير اين معارف باشد، از مبدأ عالَم، جوانه نزده و با حيات طيّبه انسانى و سير نظام وجود سازگار نيست.
مؤمن هاى کاملى که گفتند: «رَبُّنَا اللهُ» و پاى آن هم ايستاده، و مصداق مَثَل مذکور در آيه شدند، همان ها هستند که مردم، همیشه از خيرات وجودی شان بهره مندند و از برکاتشان استفاده مى کنند.
و همچنين هر کلمه حق و هر عمل صالحى، مَثَلَش اين مَثَل است: «اصلى ثابت و فروعى پُر رشد و نما، و ثمراتى طيّب و مفيد و نافع دارد».
و مَثَل در آيه شريفه، شامل همه آن ها مى شود. و شايد نکره (يعنى بدون الف و لام) آمدن «کلمةً طَيِّبَةً»، براى اين بوده که عموميت را برساند. چيزى که هست، مقصود از آن در آيه شريفه، به طورى که از سياق استفاده مى شود، عموم نبوده، بلکه همان «اصل توحيد» است که سائر عقايد حق، بر اساس آن و روى آن تنه بنا مى شوند، و فضايل اخلاقى هم، از آن جوانه ها منشعب می شوند و همچنين اعمال صالح به صورت ميوه از آن ها سر مى زند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۷۴
سپس خداى سبحان، آيه شريفه را با جملۀ «وَ يَضرِبُ اللهُ الأمثَالَ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُم يَتَذَکَّرُون» ختم فرمود، تا اهل تذکر، متذکر اين معنا بشوند که: براى رسيدن و يا بيشتر رسيدن به سعادت، هيچ راهى جز کلمه توحيد و استقامت بر آن نيست.
«وَ مَثَلُ کلِمَةٍ خَبِيثَةٍ کَشجَرَةٍ خَبِيثَةٍ اجْتُثَّت مِن فَوْقِ الاَرْضِ مَا لَهَا مِن قَرَارٍ»:
«اجتثاث»، به معناى از بيخ برکندن است. وقتى مى گوييم: «جَثَّثتُهُ»، معنايش اين است که آن را از بيخ بر کندم، و کلمه «جُث» - به ضم جيم - به معناى بلندى هاى زمين مانند تل است، جثّه هر چيز، جسد آن است که خود يکى از برآمدگی هاى زمين است.
و کلمه «خبيثه» در مقابل کلمه «طيّبه» است. و به همين جهت، همان اختلافاتى که در کلمه «طيّبه» نقل شد، در کلمه «خبيثه» نيز وجود دارد، و همچنين در «شجرة خَبِيثَة» اختلاف نموده اند.
بعضى گفته اند: مقصود، «حنظله» (هندوانه ابوجهل) است. و بعضى گفته اند: «کشوث» (سريش) است که گياهى بدون ريشه است و به درخت و بوته هاى خار و يا گندم و ساير زراعت ها مى پيچد و از ساقه آن ها، مواد مورد احتياج خود را جذب کند.
بعضى ديگر گفته اند: مقصود از آن سير است. يکى ديگر گفته: بوته خار است. و يکى ديگر گفته: خزۀ آب است. آن ديگرى گفته: مقصود از آن قارچ است. و بالاخره يکى گفته: هر درخت و بوته اى است که ميوه پاکيزه اى نداشته باشد.
ولى از اختلافى که در آيه قبلى گذشت، وضع اين اختلافات هم روشن شده و خواننده محترم اين را نيز متوجه شد، که تدبر در معناى «کلمة طيّبة» و مثالى که قرآن کريم براى آن آورد، چه معنایى را مى رساند، و لذا به آسانى مى تواند، معناى «کلمة خبيثة» و مثال آن را مو به مو پيدا کند، و بفهمد که مقصود از «کلمة خبيثة»، «شرک به خدا» است که به درخت خبيثى تشبيه شده، که از جاى کنده شده باشد و در نتيجه، اصل ثابت و قرار و آرام و خلاصه جاى معينى نداشته. و چون خبيث است، جز شر و ضرر، اثر ديگرى ببار نياورد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۷۵
آغاز و ادامه هدايت مؤمنان از ناحيه خداوند است
«يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ»:
ظاهرا کلمۀ «بِالقَول»، متعلق به «يُثََبِّتُ» است، نه به جملۀ «آمَنُوا» و «باى» آن، باى آلت و يا سببيّت است، نه باى تعدى، و جملۀ «فِى الحَيَوةِ الدُّنيَا وَ فِى الآخِرَة» نيز، متعلق به «يُثَبِّتُ» است، نه به «الثَّابِت».
در نتيجه، معناى آيه به اين برگشت مى کند که: کسانى که ايمان آورده اند، اگر بر ايمان خود ثابت بمانند و استقامت به خرج دهند، خداوند هم، ايشان را در دنيا و آخرت بر همان ايمانشان ثابت قدم مى کند و اگر مشيت خداى تعالى نباشد، ثبات خودشان سودى نخواهد داشت، و از فوايد آن بهره نمى برند.
آرى، همه امور به خداى سبحان بازگشت مى کند. پس جملۀ «يُثَبِّتُ اللهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالقَولِ الثَّابِت» در مقام هدايت، همان نکته اى را مى رساند که آيه: «فَلَمَّا زَاغُوا أزَاغَ اللهُ قُلُوبَهُم» در طرف ضلالت، آن را افاده مى کند.
فرقى که ميان اين دو مقام، يعنى باب «هدايت» و «ضلالت» است، اين است که «هدايت»، ابتدا و آغازش از ناحيه خدا است که نتيجه اش، هدايت شدن است؛ ولى «ضلالت»، ابتدايش از خود بنده است، و خداوند به خاطر سوء اختيار بنده، او را با ضلالت بيشترى کيفر داده و بر ضلالتش مى افزايد. همچنان که فرمود: «وَ مَا يُضِلُّ بِهِ إلّا الفَاسِقِين»، و بسيارى آيات از قرآن، اين معنا را خاطرنشان مى سازد که هدايت، تنها از خداى سبحان است و غير او، کسى در آن دخالت ندارد.
توضيح اين که:
خداى سبحان، بشر را بر فطرت توحيد آفريده است، فطرتى سالم، که مسأله معرفت ربوبيت و خوبى تقوا و بدى کارهاى زشت را در آن به امانت گذارده، و معناى اين که گفتيم: هدايت، ابتدايش از خدا است، همين است. آنگاه اين فطرت را به وسيله دعوت هاى دينى، که داعيان آن انبياء و رُسُل هستند، تأييد فرموده است.
پس اگر انسان ها بر اساس همين فطرت سالم زندگى نموده، در نتيجه مشتاق معرفت، پروردگار خود و عمل صالح گشته، از فجور و عمل زشت نفرت بورزند، خداوند هدايتشان کرده و به آن معرفتى که مى خواستند، خواهند رسيد. البته اين نکته فراموش نشود که وقتى عمل کردن بر طبق فطرت سالم را «اهتداء» مى ناميم، که خود فطرت سالم را هدايت بدانيم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۷۶
اما اگر انسان از راه فطرت منحرف گشته، و با انتخاب بد خود، و به خاطر نشناختن مقام پروردگار و دلدادگى به زندگى خاکى، و پيروى هواى نفسش، از حق متنفر گرديد، خودش، خود را گمراه کرده است، و تا اين جا، گمراهی اش، مربوط به خداى تعالى نيست. ضلالتى است که منشأش، گمراه کردن خدا نمى باشد - چون لطف و رحمت پروردگار، مانع از اين است که کسى را ابتداءً گمراه کند.
وليکن در صورتى که بنده با آگاهى و توجه بر انحراف خود پافشارى کند، خداى تعالى به عنوان مجازات، رحمت خود را از او قطع، و توفيق را از او سلب نموده، ضلالتش را حتمى مى کند.
پس «اضلال» و گمراه کردن خدا، مربوط به کسانى مى باشد که خود آن ها راه انحراف را با توجه و آگاهى پيش بگيرند. آرى، او خود شروع به مخالفت و انحراف نمود، خداوند هم به عنوان مجازات (کفر نعمت)، منحرف ترش کرد.
از اين گفتار، علت اختلاف در دو آيه: «فَلَمَّا زَاغُوا أزَاغَ اللهُ قُلُوبَهُم»، و آيه: «يُثَبِّتُ اللهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالقَولِ الثَّابِت» معلوم مى شود، که چرا در اولى، انحراف و لغزش را از ناحيه خود منحرفان فرض نموده، سپس «ازاغه» را به خدا نسبت مى دهد. و در دومى، نخست ايمانى که خود مستلزم هدايت خدايى است، (منحرف کردن) فرض نمود، و سپس «قول ثابت» را که عبارت است از ثبات و استقامت، به حُسن اختيار آنان اضافه مى کند. آنگاه تثبيت را به عنوان پاداش ثبات اختيارى آنان، که فعل آن ها است، ذکر مى فرمايد. و خلاصه کلام اين که:
در باب هدايت، نقطه شروع را به خود بندگان نسبت نداده، بلکه ثبات بر هدايت فطرى را به ايشان نسبت مى دهد و سپس تثبيت خود را، به عنوان پاداش ذکر مى کند و نويد مى دهد که چنين افرادى را خداوند در خطرهاى زندگى دنيا و آخرت، از لغزش و انحراف حفظ فرمايد.
پس نتيجه اين شد که: هدايت اولى و فطرى بشر، مربوط به خود او نبوده، بلکه هدايت اول و دومش، همه از خدا است، و تنها آنچه از ناحيه او و به اختيار اوست، ثبات بر هدايت اولى است. به خلاف ضلالت، که نخست، از ناحيه خودش شروع مى شود (دقت فرمایيد).
به هرحال تثبيت مذکور در آيه، با در نظر گرفتن مثالى که برايش آورده، به منزله محکم کردن درخت طيّب است، به طورى که ريشه اش در زمين، جاى گيرتر شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۷۷
و وقتى ريشه درخت ثابت شد، نمو مى کند و رگ هاى مويى و بزرگتر خود را در اطراف دوانيده، در نتيجه ميوه خود را همه وقت مى دهد.
و اين که گوييم: همه وقت که معناى «کُلَّ حِينٍ» در آيه است، عبارتى است که با عمر دنيا و آخرت درست منطبق مى شود. زيرا عمر دنيا و آخرت که مى گویيم، تمامى زمان ها و دقائق را شامل مى شود. و عبارت «کُلَّ حَينٍ» هم، همين طور است و اين معنایى است که از آيه شريفه به دست مى آيد.
البته معانى ديگرى هم براى آيه ذکر کرده اند. مثلا از آن جمله بعضى گفته اند: معنايش اين است که خداوند، کسانى را که ايمان آورده اند، تثبيت نموده، در کرامت و ثواب خود قرار مى دهد، و اين پاداش را به خاطر قول ثابتى که در ايشان ديد، به ايشان مى دهد. و مقصود از «قول ثابت» هم، ايمان است، که با دليل ها و برهان ها اثبات مى شود. پس مراد از تثبيت ايشان، نزديک کردن آنان به خود، و در بهشت منزل دادن است. وليکن اين حرف از اين جهت باطل است که موجب تقييد بدون دليل است.
بعضى ديگر گفته اند: معناى آن اين است که: خداوند ايشان را در زمين تثبيت کند. يعنى با يارى خود، ايشان را در زمين تمکين داده و فتح و غلبه بر دشمن را نصيبشان مى گرداند. و در آخرت هم، در بهشت جاى مى دهد. ولى اين معنا از سياق آيه دور است.
«وَ يُضِلُّ اللهُ الظَّالِمِين» - ظاهرا در مقابل هم قرار دادن «ظالمين»، در اين جا و «مؤمنين» در آيه «الَّذِينَ آمَنُوا»، که در جمله سابق بود، اين است که مراد از «ظالمين»، اهل کفر هستند، که به خدا و آيات او ايمان نياورده اند.
علاوه بر اين خود قرآن کريم، در بعضى موارد، به طور مطلق، «ظالمين» را به معنایى نزديک به کفر معنا کرده و فرموده است: «أن لَعنَة الله عَلَى الظَّالِمِين * الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَن سَبِيلِ الله وَ يَبغُونَهَا عِوَجاً وَ هُم بِالآخِرَةِ کَافِرُونَ».
اين جمله، به منزله نتيجه اى است که از مثال دوم، يعنى جمله: «وَ مَثَلُ کَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ کَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ اجتُثَّت مِن فَوقِ الأرضِ مَا لَهَا مِن قَرَارٍ» استخراج مى شود، و معنايش اين است که:
خداى تعالى، اهل کفر را با محروميت از صراط هدايت گمراه نموده، و ديگر به سوى زندگى سعادتمندانه دنيایى، و نعمت هاى باقى و خوشنودى خدا در آخرت راهنمایى نمى کند، به طورى که اگر پرده از روى دل هايشان بردارى، جز شک و ترديد و کورى و اضطراب و تأسف و حسرت و اندوه و حيرت، در آن نمى يابى.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۷۸
«وَ يَفعَلُ اللهُ مَا يَشَاءُ» - يعنى: خداوند تثبيت آن ها و اضلال اين ها را، به مقتضاى خواستش انجام مى دهد. و مشيت او، مزاحم و مانع و دافعى ندارد و چيزى ميان مشيت و فعل او، حايل نمى شود.
از همين جا معلوم مى شود که: مسأله اضلال اين ها و تثبيت آن ها، مربوط به مشيت اوست و ناگزير، بايد جزو قضاياى حتمى، يکى شقاوت کافر و ديگرى سعادت مؤمن را شمرد، و روايتى هم اين معنا را تأييد مى کند.
اگر در جمله «وَ يُضِلُّ اللهُ» و جملۀ «وَ يَفعَلُ اللهُ»، لفظ «الله»، به جاى ضمير آمده، به آن جهت است که به طورى که گفته اند: عظمت و هيبت مقام او را برساند.
«أَ لَمْ تَرَ إِلى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ کُفْراً وَ أَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ»:
در مجمع البيان گفته است: کلمۀ «إحلال»، به معناى نهادن چيزى در محلى است. البته اگر از قبيل اجسام است، معنايش مجاور قرار دادن آن جسم يا چيز ديگر، و اگر از اعراض است، معنايش داخل کردن آن عرض در چيز ديگر مى شود. و کلمۀ «بَوَار»، به معناى هلاکت است. وقتى گويند: «بَارَ الشَّئُ». يعنى: هلاک شد آن چيز، و «يَبُورُ»، يعنى هلاک مى شود. و «قَوم بُور»، به معناى «قومى هلاک شده» است.
راغب در باره «بَوار» گفته: به معناى کسادى مفرط است، و چون کسادى مفرط، سرانجام به فساد منتهى مى شود، تا آن جا که گفته شده: «کَسَدَ حَتَّى فَسَدَ: کساد شد تا آن جا که فاسد شد»، از اين نظر، هلاکت را هم «بوار» خوانده و گفته اند: فلان چيز «بَارَ، يَبُورُ، بُوراً»، يعنى هلاک شد، خداى سبحان هم فرموده: «تِجَارَةً لَن تَبُور».
وضع رهبران کفر و ضلالت، که مردم خود را به هلاکت کشاندند
آيه شريفه، وضع پيشوايان کفر و رؤساى ضلالت که ظلم نموده و کفران نعمت کردند را بيان مى کند که چگونه نعمت ها از هر طرف احاطه شان کرده، و ايشان به جاى شکر نعمت خدا و ايمان به پروردگار، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۷۹
کفران نعمت نمودند، با اين که قبلا تذکر داده بود، که چگونه خداى تعالى آسمان و زمين را خلق کرده، و هيچ احتياجى به آن ها نداشت، و فقط منظور و غرضش انعام بود. و نيز فرموده بود که کلمۀ حق، که انبياء مردم را به آن و به آثار نيکو و ثابت آن مى خوانند، نعمتى ديگر است.
اين آيه شريفه، مطلق است و هيچ دليلى نيست که آن را به کفار مکه و يا کفار قريش اختصاص دهد، گرچه خطاب در آن، مربوط به رسول خدا است، و در ذيلش دارد: «بگو از کفر خود بهره مند شويد که بازگشت شما به سوى آتش است».
و به نظر مى رسد که پس مراد از «کفار» هم، کفار معاصر آن حضرت است، ليکن اين چيزها باعث نمى شوند که آيه را، اختصاص به آنان دهيم، زيرا مضمون آن مطلق است، و شامل همه طاغوت ها و اعمال ايشان مى شود. چه طاغوت هاى اين امت، و چه طاغوت هاى امت هاى گذشته.
پس آيه: «ألَم تَرَ إلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعمَةَ اللهِ کُفراً»، وضع طاغوت ها، يعنى پيشوايان ضلالت امت هاى گذشته و امت اسلام را بيان مى کند. به دليل اين که مى فرمايد: «وَ أحَلُّوا قَومَهُم دَارَ البَوَار: سرانجام کار، قوم خود را به هلاکت کشانيدند»، که به خوبى اشعار دارد که اين ها، افرادى متنفذ بودند، که از آن ها شنوايى داشتند.
و مقصود از اين که مى فرمايد: «نعمت خدا را مبدل به کفر کردند»، اين است که: شکر نعمت خدا را مبدل به کفران نمودند. پس در حقيقت کلمه «شکر» حذف شده، و تقدير آيه چنين بوده: «بَدَّلُوا شُکرَ نِعمَةَ اللهِ کُفراً».
ممکن است بگویيم: مراد، تبديل خود نعمت به کفر است، البته در اين صورت بايد يک نوع مجاز مرتکب بشويم، و در قرآن، نظير اين تعبير را داريم، آن جا که مى فرمايد: «وَ تَجعَلُونَ رِزقَکُم أنَّکُم تُکَذِّبُونَ».
و لازمۀ به هلاکت کشاندن قوم، اين است که خود را هم به هلاکت کشانده باشند، چون پيشواى ضلالت بودند. و پيشواى ضلالت، معلوم است که هم خود و هم ديگران را به گمراهى مى کشاند، و ديگران او را در ضلالتى که دارد، پيروى مى کنند. و نظير اين تعبير، در آيه: «يَقدُمُ قَومَهُ يَومَ القِيَامَةِ فَأورَدَهُمُ النَّار»، در باره فرعون است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۸۰
بنابراين، معناى آيه اين مى شود: آيا به پيشوايان و رؤساى ضلالت، چه در امت هاى گذشته و چه در امت خودت نمى نگرى که چگونه شکر نعمت خدا را مبدّل به کفران کرده، و مردمى هم پيروی شان نمودند. و در نتيجه، هم خود و هم مردم خود را به هلاکت و شقاوت و آتش کشاندند؟
«جَهَنَّمَ يَصلَوْنَهَا وَ بِئْس الْقَرَارُ»:
اين جمله، «دَارَ البَوَار» را معنا مى کند. بعضى احتمال داده اند کلمۀ «جهنم»، به عامل اشتغال منصوب شده باشد. يعنى تقدير کلام اين بوده: «يَصلَونَ جَهَنَّمَ يَصلَونَهَا»، و جمله مزبور، بيان دار البوار نبوده، بلکه جمله اى مستأنفه باشد. ليکن احتمال ايشان صحيح نيست، چون دليلى ندارد. زيرا منصوب بودن کلمه مرجوح است. و مستأنفه بودن جمله هم، هيچ نکته اضافى را نمى رساند.
و از همين جا فساد گفتار بعضى ديگر، روشن مى شود که گفته اند: آيات مورد بحث، در مدينه نازل شده و مقصود از کفار، بزرگان مکه و صناديد قريش است، که لشکرى فراهم ساخته و در بدر با رسول خدا «صلى الله و عليه و آله و سلم» جنگيدند و کشته شدند و مردم را هم به کشتن دادند.
و فسادش از اين جهت است که گفتيم: آيه شريفه، مطلق است و هيچ دليلى بر تخصيص آن به کشته شدگان در بدر نيست؛ بلکه آيه شريفه شامل تمامى پيشوايان ضلالت، که قوم خود را به گمراهى و دار البوار کشانده و مى کشانند، مى شود.
و مراد از حلول دادن در دار البوار، جاى دادن آنان در آتش شقاوت و بدبختى است، نه کشته شدن در دنيا. و حتى آيه، آن هايى را هم که هنوز کشته نشده اند و نمرده اند و به آتش دوزخ نرفته اند، شامل مى شود.
علاوه بر اين، ظاهر آيه بعدى هم که مى فرمايد: «وَ جَعَلُوا لِلّهِ أندَاداً لِيُضِلُّوا عَن سَبِيلِهِ قُل تَمَتَّعُوا فَإنَّ مَصِيرَکُم إلَى النَّار» که ظاهر آن، اين است که ضمير جمع در آن (واو در فعل هاى جَعَلُوا و لِيُضِلُّوا) به کفار نامبرده در اين آيه بر مى گردد.
و معلوم است که وقتى ضمير به افراد مذکور در آيه قبل، برگشت خطاب «قُل تَمَتَّعُوا» به باقی ماندگان از کفار است، که در روز فتح مکه زنده بودند و تهديد قطعى ايشان به شقاوت و بدبختى مسلم بدون استثناء مى باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۸۱
انگيزه اصلى مشرکان، در شرک ورزيدن به خداوند
«وَ جَعَلُوا للَّهِ أَندَاداً لِّيُضِلُّوا عَن سَبِيلِهِ قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِيرَکُمْ إِلى النَّارِ»:
کلمۀ «أندَاد» جمع «نِدّ» و به معناى مثل است. و مقصود از آن، معبودهايى است که کفار از ميان ملائکه و جنّ و انس، به جاى خدا براى خود، اتخاذ کردند.
و اگر مشرکان با اعتراف به اين که آفريدگار همه جهان و جهانيان و حتى بت ها و ارباب ايشان خدا است، با اين وصف بت را مانند خداوند قرار دادند، از اين جهت بوده است که ايشان بت هاى خود را الهه خود مى خواندند. به اين معنا که پاره اى از تدابير عالَم را به آن ها نسبت داده، آنگاه به خاطر طمع به خيرات و ترس از شرّشان، آن ها را پرستش مى نمودند.
(آرى، اشتباه و انحرافشان از هدايت فطرى، همين جا بود)، با اين که فطرت خود آنان، حکم مى کرد که خلق عالَم و امر آن، همه به دست خداست. علاوه بر حکم فطرت، خداوند اين فطرت را به وسيله انبياء و تذکرات ايشان تأييد و فطرت ها را بيدار کرده بود، و انبياء «صلوات الله عليهم» براى بيدار کردن فطرت، ادله و حجت هاى قاطع آورده بودند.
پس مشرکان هم، با داشتن بصيرت در امر توحيد و بدون هيچ غفلت و اشتباهى، از روى عمد و اختيار، چنين انحرافى را مرتکب شده بودند. آرى، عمدا اشتباه کردند تا از اين راه، مردمى را به بندگى و بردگى خود وادار نموده، و ايشان را از راه حق و فطرت منحرف کنند، تا اموالشان را بربايند.
به همين جهت در اين آيه، علت بت پرستى آنان را اين گونه تعليل مى کند که مى خواستند مردم را از راه خدا منحرف کنند. آنگاه دنبال اين تعليل، به رسول خود دستور مى دهد که به ايشان هشدار دهد راهى که مى روند، به آتش دوزخ منتهى مى شود و جز آن، بازگشت ديگرى ندارند: «بگو از کار خود بهره بگيريد که بازگشت شما به سوى آتش است».
رده:تفسیر المیزان
آیات این صفحه
آیه ۱۹ سوره ابراهیمآیه ۲۰ سوره ابراهیمآیه ۲۱ سوره ابراهیمآیه ۲۲ سوره ابراهیمآیه ۲۳ سوره ابراهیمآیه ۲۴ سوره ابراهیمآیه ۲۵ سوره ابراهیمآیه ۲۶ سوره ابراهیمآیه ۲۷ سوره ابراهیمآیه ۲۸ سوره ابراهیمآیه ۲۹ سوره ابراهیمآیه ۳۰ سوره ابراهیمآیه ۳۱ سوره ابراهیمآیه ۳۲ سوره ابراهیمآیه ۳۳ سوره ابراهیمآیه ۳۴ سوره ابراهیم