المیزان جلد۱۲ بخش۹
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۰۸
اشکال ديگرى بر کلام ابراهيم«ع» و بيان ضعف پاسخ های آن
اشکال ديگرى که مفسران بر کلام ابراهيم کرده و در مقام پاسخ از آن بر آمده اند، اين است که چرا در جمله: «وَ مَن عَصَانِى فَإنَّکَ غَفُورٌ رَحِيمٌ»، طلب مغفرت براى مشرکان کرده است، با اين که مغفرت خدا شامل مشرک نمى شود، زيرا خود خداى تعالى فرموده: «إنَّ اللّهَ لَا يَغفِرُ أن يُشرَکَ بِهِ: خدا اين گناه را که به وى شرک بورزند، نمى آمرزد».
آنگاه در جواب از آن، يکى گفته است:
نيامرزيدن شرک دليلش همين آيه ای است که گذشت، و اين آيه قرآن است و قرآن بر خاتم انبياء نازل شده، نه بر ابراهيم، و از کجا که قبل از اسلام، گناه شرک، مانند ساير گناهان قابل آمرزش نبوده باشد، و ابراهيم بر اساس شريعت خود، درخواست نکرده باشد.
يکى ديگر گفته: مراد از مغفرت و رحمت، مغفرت و رحمت بعد از توبه مشرک است، و قيد توبه در کلام حذف شده.
ديگرى گفته است: مقصود آن جناب، اين بوده که هر که مرا عصيان کند و بر شرک خود استوار بماند، تو به خاطر اين که غفور و رحيمى، مى توانى او را از شرک به سوى توحيد بکشانى، و مشمول مغفرت و رحمت خود کنى.
بعضى ديگر گفته اند: مقصودش از مغفرت، پوشاندن شرک مشرک، و مقصودش از رحمت، شتاب نکردن در عقاب او است. و معنايش اين است که: پروردگارا! هر کس که از فرمان من سر بتابد، تو شرکش را در دنيا پوشيده بدار و با تأخير عقابت، او را مورد رحمت قرار ده.
بعضى ديگر گفته اند: معناى آن، همان چيزی است که از ظاهرش استفاده مى شود و حاجت به هيچ توجيهى ندارد و اشکالى هم وارد نيست، زيرا آن روز ابراهيم «عليه السلام» نمى دانسته که خدا شرک را نمى آمرزد، و ندانستن اين حکم، نقص نيست. زيرا آمرزيدن شرک، جزء محال هاى عقلى نيست که هر کسى آن را درک کند، و عقل هيچ امتناعى نمى بيند در اين که خداوند شرک را هم بيامرزد.
تنها دليلى که در مسأله هست، دليل نقلى است که ممکن است آن روز به گوش ابراهيم «عليه السلام» نخورده باشد و کسى هم سند نداده که انبيا بايد در يک روز و بلکه در يک آن، تمامى ادله نقلى را ياد بگيرند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۰۹
بعضى ديگر گفته اند: مقصود از عصيان، معصيت پائين تر از شرک است.
اين بود جواب هايى که از اشکال مذکور داده اند، و هيچ يک از آن ها صحيح نيست.
اما اولى: براى اين که اين ادعا - که شرک در شرايع قبل از اسلام جائز المغفرت بوده - ادعایى است بدون دليل، بلکه دليل بر خلاف آن هست. زيرا قرآن حکايت مى کند که خداى تعالى خطاب کرده به آدم، که شريعتش اولين شريعت است، و به او فرمود: «وَ الَّذِينَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَئِکَ أصحَابُ النَّارِ هُم فِيهَا خَالِدُونَ».
و از مسيح «عليه السلام»، که شريعتش آخرين شريعت سابق بر اسلام است، حکايت مى کند که گفت: «إنَّهُ مَن يُشرِک بِاللّهِ فَقَد حَرَّمَ اللّهُ عَلَيهِ الجَنَّةَ وَ مَأوَيهُ النَّارُ وَ مَا لِلظَّالِمِينَ مِن أنصَارٍ».
آرى، دقت در آيات مربوط به قيامت و بهشت و جهنم و همچنين آيات شفاعت و آياتى که کلمات انبياء را در دعوت هاى خود حکايت مى کند، جاى هيچ ترديدى باقى نمى گذارد که در همه شرايع، اين معنا گوشزد بشر شده که براى مشرک هيچ راه نجاتى نيست، مگر توبه قبل از مرگ.
اما دومى: براى اين که مقيد کردن مغفرت و رحمت به صورت توبه مشرک، تقيدى است بى دليل. علاوه بر اين که مشرک توبه کار، جزو «فَمَن تَبِعَنِى» است، نه جزو «وَ مَن عَصَانِى». چون توبه از شرک متابعت ابراهيم است، و اگر مقصود از «مَن عَصَانِى» چنين افرادى بودند، ديگر معادله معنا نداشت، و يک طرفى مى شد.
و اما سوم و چهارم: براى اين که ظاهر آيه، بر خلاف آن دو است. چون ظاهر آن، اين است که خداوند مشرک را در حين عصيان بيامرزد و رحم کند، نه بعد از آن که توبه کرد و به اطاعت گراييد. علاوه، ظاهر آمرزش گناه، برداشتن آثار سوء آن است، حال يا در دنيا و يا مطلقا. و اما برداشتن عقاب دنيوى و تأخير آن به آخرت، آمرزش نيست، اگر هم باشد، معنايى است دور از فهم عرف.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۱۰
و اما پنجم - که از همه وجوه ديگر بعيدتر است - براى اين که از مثل ابراهيم خليل «عليه السلام» آن هم در اواخر عمرش که گفتيم اين دعا را در آن موقع کرده است، بسيار بعيد است که يکى از واضحات معارف دينى را ندانسته باشد، و به قول شما به گوشش نخورده باشد، و از درِ جهل و نادانى، اين درخواست را براى مشرکان بکند، آن هم بدون اين که قبلا از خداى تعالى اجازه اى بگيرد.
چون اگر اجازه گرفته بود، خداوند حکم مسأله را برايش بيان مى کرد، و مى فرمود که چنين چيزى ممکن نيست، و از قرآن کريم هم بعيد است که چنين جهل و کلام بيهوده اى را از کسى نقل بکند و آن را رد ننمايد و حقيقت مطلب را بيان نفرمايد. با اين که مى بينيم وقتى طلب مغفرت ابراهيم جهت پدرش را حکايت مى کند، بلافاصله براى برائت ساحت مقدس او مى فرمايد: «وَ مَا کَانَ استِغفَارُ إبرَاهِيمَ لِأبِيهِ إلَّا عَن مَوعِدَةٍ وَعَدَهَا إيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أنَّهُ عَدُوٌّ لِلّهِ تَبَرّأ مِنهُ».
و اما ششم، که معصيت را به پايين تر از شرک تقييد مى کرد، هيچ دليلى بر اين تقييد ندارد، مگر آن که بخواهد حرف ما را بگويد.
اين بود خلاصه آن وجوهى که مفسران، در ذيل اين دو آيه مورد بحث ذکر کرده اند، و همه اشتباهات ايشان ناشى از اين جهت است که در تحقيق معناى درخواست مصونيت از شرک و نيز متفرع نمودن جملۀ «فَمَن تَبِعَنِى...»، بر آن اهمال ورزيده اند.
«رَّبَّنَا إِنّى أَسکَنتُ مِن ذُرِّيَّتى بِوَادٍ غَيرِ ذِى زَرْعٍ عِندَ بَيْتِک الْمُحَرَّمِ ...»:
کلمه «مِن ذُرِّيَّتِى»، جانشين مفعول «أسکَنتُ» است، و «مِن» در آن، تبعيض را مى رساند. و منظور ابراهيم «عليه السلام» از ذريه اش، همان اسماعيل و فرزندانى است که از وى پديد مى آيند، نه اسماعيل به تنهايى. براى اين که دنبالش گفته است: «رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلَوةَ: پروردگارا! تا نماز به پاى دارند»، و اگر اسماعيل به تنهايى مقصود بود، نمى بايست لفظ جمع به کار برد.
و مقصود از «غَيرِ ذِى زَرعٍ»، «غَيرِ ذِى مَزرُوع» است، آن طور تعبير کرد تا تأکيد را برساند، و در نداشتن روييدنى مبالغه نمايد. چون جمله مذکور، به طورى که گفته اند، علاوه بر دلالت بر نبودن زراعت، اين معنا را هم مى رساند که زمين غير ذى زرع، اصلا شايستگى زراعت را ندارد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۱۱
مثلا شوره زار و يا ريگزار است، و آن موادى که روييدنى ها در روييدن احتياج دارند، را ندارد. به خلاف آن تعبير ديگر که فقط نبودن زرع را مى رساند، و اين نکته در جملۀ «قُرآناً عَرَبِيّاً غَيرِ ذِى عِوَجٍ: قرآنى عربى غير معوج» نيز هست.
و اگر خانه را به خدا نسبت داده، از اين باب است که خانه مزبور، براى منظورى ساخته شده که جز براى خدا صلاحيت ندارد، و آن عبادت است. و مقصود از«مُحَرَّم» بودن آن، همان حرمتى است که خداوند براى خانه تشريع نموده. و ظرف مکان «عِندَ بَيتِکَ المُحَرَّم»، متعلق به جملۀ «أسکَنتُ» است.
دعاى ابراهيم«ع»، بعد از بناى کعبه و آباد شدن مکه بوده است
اين جمله، يعنى جمله: «رَبَّنَا إنّى أسکَنتُ» تا کلمه «المُحَرّم»، که يک فقره از دعاى ابراهيم «عليه السلام» است، خود شاهد بر مطلبى است که ما قبلا گفتيم که آن جناب اين دعا را، بعد از ساختن کعبه و ساخته شدن شهر مکه و آبادى آن کرده است. همچنان که آيه «الحَمدُ لِلّهّ الَّذِى وَهَبَ لِى عَلَى الکِبَرِ إسمَاعِيلَ وَ إسحَاق» نيز شاهد بر اين معنا است.
بنابراين، ديگر جاى اين اشکال باقى نمى ماند که چطور ابراهيم «عليه السلام» در روز ورودش به وادى غير ذى زرع، آن جا را خانه خدا ناميده، با اين که آن روز کعبه را بنا ننهاده بود، تا چه رسد به اين که در پاسخش گفته شود که به علم غيب مى دانست که به زودى مأمور ساختن بيت الله الحرام مى شود؟ و يا گفته شود که: وى مى دانست که در قرون گذشته در اين وادى خانه خدا بوده، و طوائفى از مردم آن را خراب کردند، و يا خداوند در واقعه طوفان آن را به آسمان برد.
تازه به فرضى که با اين جواب ها اشکال مذکور رفع شود، نمى دانيم صاحبان اين جواب ها، اشکال در جمله «رَبّ اجعَل هَذَا البَلَدِ آمِناً»، و در جملۀ «وَهَبَ لِى عَلَى الکِبَرِ إسمَاعِيلَ وَ إسحَاق»، را چگونه رفع مى کنند؟ چون ظاهر جملۀ اولى، اين است که: اين دعا را وقتى نموده که مکه به صورت بلد و شهر در آمده بوده است. همچنان که ظاهر جمله دومى، اين است که: اين دعا را وقتى نموده که هم اسماعيل را داشته و هم اسحاق را.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۱۲
و اين که گفته است: «رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلَوة»، غرض خود را از اسکان اسماعيل و مادرش بيان مى دارد که به انضمام جمله قبلی اش: «بِوَادٍ غَيرِ ذِى زَرعٍ»، و جمله اى که دنبال آن آورد و گفت: «فَاجعَل أفئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهوِى إلَيهِم وَ ارزُقهُم مِنَ الثَّمَرَات»، اين معنا را افاده مى کند که اگر در ميان نقاط مختلف زمين، نقطه اى غير قابل کشت و خالى از امتعه زندگى - يعنى آب گوارا و روييدنی هاى سبز و خرم و درختان زيبا و هواى معتدل و خالى از مردم - را اختيار کرد، براى اين بوده که ذريه اش در عبادت خدا خالص باشند و امور دنيوى، دل هايشان را مشغول نسازد.
« فَاجعَل أفئِدَةَ مِنَ النَّاسِ تَهوِى إلَيهِم...» - کلمه «هُوى» - به ضم هاء - به معناى سقوط است، و آيه «تَهوى إليهم»، به معناى اين است که دل هاى مردم متمايل به سوى ذريه او شود، به طورى که وطن هاى خود را رها نموده، بيايند و پيرامون آن ها منزل گزينند. و يا حداقل به زيارت خانه بيايند، و قهرا با ايشان هم انس بگيرند.
« وَ ارزُقهُم مِنَ الثَّمَرَات»، به اين که ميوه هاى هر نقطه از زمين را به وسيله تجارت بدان جا حمل کنند، و مردم آن جا از آن بهره مند شوند، «لَعَلَّهُم يَشکُرُونَ».
«رَبَّنَا إِنَّک تَعْلَمُ مَا نخْفِى وَ مَا نُعْلِنُ ...»:
معناى اين آيه واضح است.
و جمله: «وَ مَا يَخفَى عَلَى اللهِ شَئٌ فِى الأرضِ وَ لَا فِى السَّمَاء»، تتمه کلام ابراهيم «عليه السلام» و يا جزو کلام خداى تعالى است. و بنابر احتمال اول در «عَلَى الله»، التفات به کار رفته، و به علت حکم اشاره مى کند. گويا فرمايد: «تو مى دانى همه آنچه را که ما مخفى مى داريم و يا ظاهر مى سازيم، زيرا تو آن خدايى هستى که هيچ چيز، نه در زمين و نه در آسمان، بر تو پنهان نيست».
و بعيد نيست که از اين تعليل استفاده شود که مقصود از «سماء»، چيزى باشد که بر ما مخفى و از حس ما غايب است، به عکس زمين، که منظور از آن هر چيزى باشد که براى ما محسوس است - دقت فرماييد.
«الْحَمْدُ للَّهِ الَّذِى وَهَبَ لى عَلى الْکِبرِ إِسمَاعِيلَ وَ إِسحَاقَ إِنَّ رَبّى لَسمِيعُ الدُّعَاءِ»:
اين جمله، به منزله جمله معترضه است که در وسط دعاى آن جناب قرار گرفته است، و باعث گفتن آن در وسط دعا، اين بوده که در ضمن خواسته هايش، ناگهان به ياد عظمت نعمتى که خدا به وى ارزانى داشته، افتاده که بعد از آن که همه اسباب عادى فرزنددار شدنش را منتفى نموده بود، دو فرزند صالح، چون اسماعيل و اسحاق به وى داده. و اگر چنين عنايتى به وى فرمود، به خاطر استجابت دعايش بود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۱۳
ابراهيم «عليه السلام» در بين دعايش، وقتى به ياد اين نعمت مى افتد، ناگهان رشته دعا را رها نموده، به شکر خدا مى پردازد و خداى را بر استجابت دعايش ثنا مى گويد.
«رَبّ اجْعَلْنى مُقِيمَ الصلَوةِ وَ مِن ذُرِّيَّتى رَبَّنَا وَ تَقَبَّلْ دُعَاءِ»:
نسبت دادن نماز خواندنش به خدا - با اين که او نماز را مى خواند - نظير نسبت دادن دوری اش از بت پرستى است به خدا. و همان طور که قبلا هم گفته ايم، هر عملى و از آن جمله نماز خواندن و بت نپرستيدن، يک نسبت و ارتباط به خداى تعالى دارد، و آن عبارت است از احتياج و ارتباطش به اذن و مشيت خدا. و يک نسبت به عامل دارد و آن، نسبت تصدى و صدور است.
اين جمله، فقره دوم از دعاى ابراهيم «عليه السلام» است که فرزندانش را در آن شرکت داده است. و دعاى اولش، جمله: «وَ اجنُبنِى وَ بَنِىَّ أن نَعبُدَ الأصنَام»، و دعاى سومش، جمله: «رَبَّنَا اغفِر لِى وَ لِوَالِدَىَّ وَ لِلمُؤمِنِينَ» است، که پدر و مادر و عموم مؤمنان را در آن شرکت داده.
نکته شايان توجه در دعاهاى ابراهيم «ع»
نکته اى که در هر سه فقره رعايت شده، اين است که:
ابراهيم در همه آن ها، خودش را به عنوان مفرد و مستقل ذکر کرده. در دعاى اولش گفته است: «وَ اجنُبنِى»، و در دومى گفته است: «اجعَلنِى»، و در سومى گفته است: «اغفِر لِى»، و اين، بدان جهت بوده که خواسته است علاوه بر فرزندانى که در اين موقع داشته، تمامى ذرّيه آينده اش را هم به خود ملحق سازد.
همچنان که در جاى ديگر، از آن جناب نقل کرده که گفته است: «وَ اجعَل لِى لِسَانَ صِدقٍ فِى الآخَرِين». و باز، در جاى ديگر خداى تعالى گفت و شنود خود را با وى، چنين حکايت کرده است: «إذ ابتَلَى إبرَاهِيمَ رَبُّه بِکَلِمَاتٍ فَأتمهُنّ قَالَ إنّى جَاعِلُکَ لِلنَّاسِ إمَاماً قَالَ وَ مِن ذُرِّيَّتِى».
در فقره اول از دعايش گفت: «وَ اجنُبنِى وَ بَنِىَّ»، و در اين جا گفت: «اجعَلنِى مُقِيمَ الصَّلَوةِ وَ مِن ذُرِّيَّتِى»، و ممکن است اين سؤال براى خواننده پيش بيايد که چرا در اول نگفت: «وَ مِن بنىّ: و بعضى از فرزندان مرا»، و در دومى کلمۀ «مِن» را آورد؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۱۴
در جواب مى گوييم: هرچند که ظاهر فقره اول عموميت، و ظاهر فقره دوم تبعيض است، وليکن در گذشته ثابت کرديم که مراد وى در فقره اول نيز، بعضى از ذريه است، نه همه آن ها. و بعد از اثبات اين معنا، هر دو فقره با هم تطابق خواهند داشت.
يکى ديگر از موارد تطابق اين فقره، اين است که: مضمون هر دو تأکيد شده است. دومى به وسيلۀ جمله «رَبَّنَا وَ تَقَبَّل دُعَاء»، که خود اصرار و تأکيد درخواست است، و اولى به وسيلۀ جمله «رَبِّ إنّهُنَّ أضلَلنَ کَثِيراً مِنَ النَّاس»، چون در حقيقت اين تعليل، درخواست دور کردن از بت پرستى را تأکيد مى کند.
«رَبَّنَا اغْفِرْ لى وَ لِوَالِدَى وَ لِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِساب»:
ابراهيم «عليه السلام» با اين جمله، دعاى خود را ختم نموده است. و همان طور که قبلا هم گفتيم، اين آخرين دعايى است که وى کرده، و قرآن کريم از او نقل نموده است. و اين دعا، شبيه به آخرين دعايى است که قرآن از حضرت نوح «عليه السلام» نقل نموده که گفته است: «رَبِّ اغفِر لِى وَ لِوَالِدَىَّ وَ لِمَن دَخَلَ بَيتِى مُؤمِناً وَ لِلمُؤمِنِينَ وَ المُؤمِنَات».
دلالت آيه بر اين که «آزر»، پدر ابراهيم نبوده است
اين آيه دلالت دارد بر اين که ابراهيم، فرزند «آزر» مشرک نبوده. زيرا در اين آيه براى پدرش طلب مغفرت کرده است، در حالى که خودش سنين آخر عمر را مى گذرانده، و در اوائل عمر، بعد از وعده اى که به آزر داده، از وى بيزارى جسته است.
در اول به وى گفته: «سَلَامٌ عَلَيکَ سَأستَغفِرُ لَکَ رَبّى»، و نيز گفته است: «وَ اغفِر لِأبِى إنّهُ کَانَ مِنَ الضَّالّينَ»، و سپس از او بيزارى جسته است، که قرآن کريم چنين حکايت مى کند: «وَ مَا کَانَ استِغفَارُ إبرَاهِيمَ لِأبِيهِ إلّا عَن مَوعِدَةٍ وَعَدَهَا إيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أنّهُ عَدُوٌّ لِلّهِ تَبَرَّءَ مِنهُ»، که تفصيل داستان آن جناب در سوره «انعام»، در جلد هفتم اين کتاب گذشت.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۱۵
و از جمله لطائف که در دعاى آن حضرت به چشم مى خورد، اختلاف تعبير در نداء است که يک جا «رَبِّ» آمده، و جاى ديگر «رَبَّنا».
در اولى، به خاطر آن موهبت هايى که خداوند فقط به او ارزانى داشته است - از قبيل سبقت در اسلام و امامت - او را به خود نسبت داده. و در دومى، پروردگار را به خودش و ديگران نسبت داده، به خاطر آن نعمت هايى که خداوند، هم به او و هم به غير او، ارزانى داشته است.
بحث روايتى: (در ذيل آيات گذشته)
در الدر المنثور است که ابو نعيم - در کتاب الدلائل - از عقيل بن ابى طالب روايت کرده که:
آن روز که شش نفر از اهل مدينه در جمره عقبه، نزد رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» آمدند، آن حضرت ايشان را نشانيد و به سوى خداى تعالى و پرستش او دعوت نمود و پيشنهاد کرد که او را در دعوتش يارى کنند. ايشان از آن جناب در خواست کردند تا آنچه به او وحى شده، برايشان بخواند.
رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، از سوره «ابراهيم»، اين آيه را برايشان خواند: «وَ إذ قَالَ إبرَاهِيمُ رَبِّ اجعَل هَذَا البَلَدِ آمِناً وَ اجنُبنِى وَ بَنِىَّ أن نَعبُدَ الأصنَام»، و همچنين تا آخر سوره قرائت نمود، و دل هاى شنوندگان آن چنان مجذوب شد که بی درنگ، دعوتش را پذيرفتند.
و در تفسير عياشى، از ابوعبيده، از امام صادق «عليه السلام» روايت شده که فرمود: هر که ما را دوست بدارد، او از ما اهل بيت است. پرسيدم: فدايت شوم، آيا از شما است؟ فرمود: به خدا سوگند، از ما است، مگر کلام خداى را نشنيده اى که از ابراهيم «عليه السلام» حکايت مى کند که فرمود: «فَمَن تَبِعَنِى فَإنَّهُ مِنِّى».
و در همان کتاب، از محمد حلبى، از امام صادق «عليه السلام» آمده که فرمود: هر که از شما از خدا بترسد و عمل صالح کند، او از ما اهل بيت است. راوى پرسيد: از شما اهل بيت است؟ فرمود: آرى، از ما اهل بيت است. چون ابراهيم «عليه السلام»، در اين باره فرموده است: «فَمَن تَبِعَنِى فَإنَّهُ مِنِّى». عُمَر بن يزيد پرسيد: آيا چنين کسى از آل محمّد است؟
فرمود: آرى، به خدا سوگند از آل محمّد است. آرى، به خدا قسم از خود آل محمّد است، مگر نشنيده اى کلام خداى را که فرموده: «إنّ أولَى النَّاسِ بإبراهيم للّذين اتَّبَعُوهُ: نزديکترين مردم به ابراهيم، آن کسانی اند که وى را متابعت مى کنند»، و نيز فرموده: «فَمَن تَبِعَنِى فَإنّهُ مِنّى».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۱۶
مؤلف: در بعضى روايات آمده که: «فرزندان اسماعيل، هرگز بت نپرستيدند، و اين به خاطر دعاى ابراهيم «عليه السلام» بود که عرض کرد: «وَ اجنُبنِى وَ بَنِىّ أن نَعبُدَ الأصنام». و اگر بت را بزرگ مى داشتند، عقيده شان اين بود که اين بت ها شفيعان درگاه خدايند». وليکن اين روايات جعلى است که در بيان سابق هم، بدان اشاره شد.
و همچنين است آن رواياتى که از طرق عامه و خاصه آمده که: «سرزمين طائف جزو سرزمين اردن بود، و چون ابراهيم دعا کرد که خدايا اهل مکه را از ميوه ها روزى فرما، خداوند آن قطعه از سرزمين اردن را، از آن جا به طائف منتقل نمود (و آن سرزمين، نخست در مکه، خانه خدا را طواف نمود)، و هفت مرتبه دور خانه گرديد، و آنگاه در جايى که امروز آن را طائف مى نامند، قرار گرفت، (و به خاطر همين طوافش، طائف ناميده شد».
چون هرچند از راه معجزه چنين چيزى امکان دارد و محال عقلى نيست، وليکن اين روايات براى اثبات آن کافى نيست. چون بعضى از آن ها ضعيف است و بعضى اصلا سند ندارد.
علاوه بر اين که اگر در اثر دعاى ابراهيم چنين امرى عجيب و معجزه اى باهر رُخ داده بود، جا داشت در اين آيات، که همه در مقام ذکر سنت هاى خدايى است، آن را نيز ياد مى کرد و مى فرمود که در اثر دعاى ابراهيم، ما چنين کارى را کرديم - و خدا داناتر است.
و در مرسله عياشى، از حريز، از آن کس که نامش را نبرده، از يکى از دو امام باقر يا صادق «عليهما السلام» آمده که آن جناب آيه را: «رَبّ اغفِر لِى وَ لِوَلَدَىَّ» قرائت مى کرد، که مقصود از «وَلَد»، همان اسماعيل و اسحاق است. و در مرسله ديگرى از جابر، از امام باقر «عليه السلام»، نظير اين مطلب را روايت نموده است.
و ظاهر اين دو روايت، اين است که چون پدر ابراهيم کافر بوده، امام «عليه السلام»، آيه را بدين صورت قرائت نموده است، وليکن هر دو ضعيف است و چنان نيست که بشود بدان ها اعتماد نمود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۱۷
آيات ۴۲ - ۵۲ سوره ابراهيم
وَ لا تَحْسَبنَّ اللَّهَ غَافِلاً عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ إِنَّمَا يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشخَصُ فِيهِ الاَبْصارُ(۴۲)
مُهْطِعِينَ مُقْنِعِى رُءُوسِهِمْ لا يَرْتَدُّ إِلَيهِمْ طرْفُهُمْ وَ أَفْئِدَتهُمْ هَوَاءٌ(۴۳)
وَ أَنذِرِ النَّاس يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذَاب فَيَقُولُ الَّذِينَ ظلَمُوا رَبَّنَا أَخِّرْنَا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ نُجِب دَعْوَتَک وَ نَتَّبِع الرُّسُلَ أَوَ لَمْ تَکونُوا أَقْسمْتُم مِّن قَبْلُ مَا لَکُم مِّن زَوَالٍ(۴۴)
وَ سکَنتُمْ فى مَساکنِ الَّذِينَ ظلَمُوا أَنفُسهُمْ وَ تَبَيَّنَ لَکُمْ کَيْف فَعَلْنَا بِهِمْ وَ ضرَبْنَا لَکُمُ الاَمْثَالَ(۴۵)
وَ قَدْ مَکَرُوا مَکرَهُمْ وَ عِندَ اللَّهِ مَکْرُهُمْ وَ إِن کانَ مَکرُهُمْ لِتزُولَ مِنْهُ الجِْبَالُ(۴۶)
فَلا تَحْسَبنَّ اللَّهَ مُخْلِف وَعْدِهِ رُسُلَهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ ذُو انتِقَامٍ(۴۷)
يَوْمَ تُبَدَّلُ الاَرْضُ غَيرَ الاَرْضِ وَ السَّمَاوَات وَ بَرَزُوا للَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ(۴۸)
وَ تَرَى الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئذٍ مُّقَرَّنِينَ فى الاَصفَادِ(۴۹)
سَرَابِيلُهُم مِن قَطِرَانٍ وَ تَغْشى وُجُوهَهُمُ النَّارُ(۵۰)
لِيَجْزِى اللَّهُ کُلَّ نَفْسٍ مَا کَسبَت إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ(۵۱)
هَذَا بَلَاغٌ لِّلنَّاسِ وَ لِيُنذَرُوا بِهِ وَ لِيَعْلَمُوا أَنَّمَا هُوَ إِلَهٌ وَاحِدٌ وَ لِيَذَّکَّرَ أُولُوا الاَلْبَابِ (۵۲)
«ترجمه آیات»
و مپندار که خدا از اعمالى که ستمگران مى کنند، غافل است، (بلکه کيفر) آن ها را تأخير انداخته براى روزى که چشم ها در آن روز، خيره مى شود.(۴۲)
و(مردم) در حالى که گردن ها بر افراشته، ديدگان به يک سو مى دوزند، چنان که پلکشان به هم نمى خورد و دل هايشان خالى مى گردد.(۴۳)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۱۸
و مردم را بترسان از روزى که عذاب موعود به سراغشان مى آيد، کسانى که ستم کرده اند گويند: پروردگارا! ما را تا مدتى مهلت ده تا دعوت تو را اجابت کنيم و پيرو پيغمبران شويم، (اما اين جواب را مى شنوند که:) مگر شما نبوديد که پيش از اين قسم خورديد که زوال نداريد؟ (۴۴)
و (مگر شما نبوديد که) در مسکن هاى کسانى که ستم کرده بودند، ساکن شديد و برايتان عيان گشت که با آن ها چه کرده بوديم، و براى شما مَثَل ها زديم. (۴۵)
و آن ها نهايت مکر خود را به کار زدند و (سزاى) نيرنگشان نزد خداست، هرچند از نيرنگشان، کوه ها هموار گردد. (۴۶)
مپندار که خدا از وعده خويش با پيغمبران تخلف کند، زيرا خدا نيرومند و انتقام گير است. (۴۷)
روزى که زمين، به زمينى ديگر و آسمان ها نيز (به آسمان هاى ديگر) مبدّل شود و (مردم) در پيشگاه خداى يگانه مقتدر، حاضر شوند. (۴۸)
و در آن روز، مجرمان را با هم در غُل و زنجير بينى. (۴۹)
در آن روز، پيراهنشان از قير است و آتش، چهره هايشان را پوشانده است. (۵۰)
تا خدا هر که را هرچه کرده است، سزا دهد، که خدا سريع الحساب است. (۵۱)
اين، براى مردم بلاغى است تا بدان بيم يابند، و بدانند که او خدايى يگانه است و تا صاحبان خرد اندرز گيرند. (۵۲)
«بیان آیات»
بعد از آن که در آيات قبل، بشر را انذار نمود و بشارت داد و به صراط خود دعوت نمود و فهمانيد که همه اين ها به خاطر اين است که خدا «عزيز» و «حميد» است، اينک در آيه اول از آيات مورد بحث، آن مطالب را به آيه اى ختم نموده که در حقيقت، جواب از توهمى است که ممکن است بعضى فکر کنند که اگر اين حرف ها درست است و راستى اين دعوت، دعوت نبوى و از ناحيه پروردگارى عزيز و حميد است، پس چرا مى بينيم اين ستمکاران همچنان سرگرم تمتعات خويش اند؟
و چرا آن خداى عزيز و حميد، ايشان را به ظلمشان نمى گيرد؟ و به دهان متخلفان از دعوت اين پيغمبر و مخالفين او لجام نمى زند؟ اگر آن خدا، خدايى غافل و بى خبر از اعمال ايشان است و يا خدايى است که خودش وعده خود را خُلف مى کند، و پيغمبران خود را که وعده نصرتشان داده بود، يارى نمى نمايد که چنين خدايى قابل پرستش نيست .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۱۹
پاسخ به يک توهم: خداوند، از ستمکاران غافل نيست!
در آيه مزبور، از اين توهم جواب داده که:
نه! خداى تعالى از آنچه ستمکاران مى کنند، غافل نيست و وعده اى را هم که به پيغمبرانش داده، خُلف نمى کند!
و چگونه غافل است و خُلف وعده مى کند، با اين که او داناى به مکر و عزيزى صاحب انتقام است، بلکه اگر آن ها را به خشم خود نمى گيرد، براى اين است که مى خواهد عذابشان را براى روز سختى تأخير بيندازد، و آن روز جزاست. علاوه بر اين که در همين دنيا هم، آن ها را عذاب خواهد کرد، همچنان که امت هاى گذشته را هلاک نمود.
و آنگاه سوره مورد بحث را به آيه زير، که جامع ترين آيات نسبت به غرض اين سوره است، ختم نموده و فرموده است: «هَذَا بَلَاغٌ لِلنَّاسِ وَ لِيُنذَرُوا بِهِ وَ لِيَعلَمُوا أنَّمَا هُوَ إلَهٌ وَاحِدٌ وَ لِيَذَّکَرَ أُولُوا الألبَاب»، که بيانش به زودى خواهد آمد - إن شاء الله.
«وَ لا تَحْسَبنَّ اللَّهَ غَافِلاً عَمَّا يَعْمَلُ الظالِمُونَ * ... وَ أَفْئِدَتهُمْ هَوَاءٌ»:
کلمه «تَشخَصُ» از «شَخَصَ»، به معناى باز ايستادن حدقه چشم است. و «مُهطِع» از «هَطَع»، به معناى اين است که شتر، سرِ خود را بلند کرد. و همچنين «مقنع» از «اقنع» است که آن نيز به معناى سربلند کردن است.
و معناى اين که فرمود: «لَا يَرتَدُّ إلَيهِم طَرفُهُم»، اين است که از شدت هول و ترس از آنچه مى بينند، قادر نيستند چشم خود را بگردانند. و معناى «أفئِدَتَهُم هَوَاءٌ»، اين است که از شدت و وحشت قيامت، دل هايشان از تعقل و تدبير خالى مى شود، و يا به کلّى، عقلشان را زايل مى سازد.
و معناى آيه اين است که:
تو از این که مى بينى ستمکاران غرق در عيش و هوسرانى و سرگرم فساد انگيختن در زمين اند، مپندار که خدا از آنچه مى کنند، غافل است، بلکه ايشان را مهلت داده و عذابشان را تأخير انداخته، براى فرارسيدن روزى که چشم ها در حدقه، از حرکت باز مى ايستد، در حالى که همين ها، گردن مى کشند و چشم ها خيره مى کنند و دل هايشان دهشت زده شود و از شدت موقف، حيله و تدبير را از ياد مى برند.
اين آيه، براى ستمکاران، انذار و براى ديگران، جنبه تسليت را دارد.
«وَ أَنذِرِ النَّاسَ يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذَابُ ...»:
اين آيه، انذار بعد از انذار است، که البته ميان اين دو انذار، از دو جهت تفاوت است:
جهت اول اين که: انذار در دو آيه قبلى، انذار به عذابى است که خداوند، براى روز قيامت آماده کرده است. و اما انذار در اين آيه و مابعد آن، انذار به عذاب استيصال دنيوى است، و از شواهدى که بر اين معنا دلالت دارد، جملۀ «فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا رَبَّنَا أخِّرنَا إلَى أجَلٍ قَرِيبٍ...» است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه .۱۲
و از همين جا روشن مى شود اين که بعضى گفته اند: «منظور از اين روز، روز قيامت است»، وجهى ندارد. و همچنين اين که بعضى ديگر گفته اند: «منظور از آن، روز مرگ است».
جهت دوم اين که: انذار اول، انذار به عذاب قطعى است که هيچ قدرتى، آن را از ستمکاران و حتى از يک فرد ستمکار بر نمى گرداند. به خلاف انذار دومى، که هرچند از امت ستمکار بر نمى گردد، ولى از يک فرد قابل برگشت است.
و لذا مى بينيم که خداى تعالى، در انذار اولى، تعبير به «وَ أنذِرِ النَّاس» کرده، و در دومى فرموده: «فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا»، و نفرموده: «فَيَقُولُون». و اين، خود شاهد بر اين است که افرادى از عذاب دومى - که همان عذاب استيصال است - استثناء مى شوند.
عذاب استیصال، شامل مؤمنان نمی شود
آرى، مؤمنان هيچ وقت به چنين عذابى - که به کلّى منقرضشان کند - مبتلا نمى گردند و اين عذاب، مخصوص امت ها است که به خاطر ظلمشان، بدان دچار مى گردند، نه تمام افراد امت. و لذا مى بينيم خداى تعالى مى فرمايد: «ثُمّ نُنَجّى رُسُلَنَا وَ الّذِينَ آمَنُوا کَذَلکَ حَقّاً عَلَينَا نُنجِ المُؤمِنينَ».
و کوتاه سخن: جملۀ «وَ أنذِرِ النَّاسَ يَومَ يَأتِيهِمُ العَذَابُ»، انذار مردم به عذاب استيصال است، که نسل ستمکاران را قطع مى کند. و در تفسير سوره «يونس» و غير آن، اين معنا گذشت که خداى تعالى، در امت هاى گذشته و حتى در امّت محمّدى، اين قضاء را رانده که در صورت ارتکاب کفر و ستم، دچار انقراضشان مى کند، و اين مطلب را بارها در کلام مجيدش تکرار نموده است.
و روزى که چنين عذاب هايى بيايد، روزی است که زمين را از آلودگى و پليدى شرک و ظلم پاک مى کند، و ديگر به غير از خدا، کسى در روى زمين عبادت نمى شود. زيرا دعوت، دعوت عمومى است، و مقصود از امت هم، تمامى ساکنان عالَم اند. و وقتى به وسيله عذاب انقراض، شرک ريشه کن شود، ديگر جز مؤمنان کسى باقى نمى ماند. آن وقت است که دين هرچه باشد، خالص براى خدا مى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۲۱
همچنان که فرموده: «وَ لَقَد کَتَبنَا فِى الزَّبُورِ مِن بَعدِ الذِّکرَ أنّ الأرضَ يَرِثُهَا عِبَادِىَ الصَّالِحُونَ».
از آنچه گذشت، جواب اشکالى که بعضى بر آيه کرده و گفته اند: «اگر مراد از عذاب در آن، عذاب استيصال باشد، با حصرى که در آيه قبلى بود و مى فرمود: «إنّما يُؤخّرُهُم: تنها و تنها تأخيرشان مى اندازد، براى روزى که ديدگان خيره شود»، منافات دارد. زيرا اين آيه مى فرمايد: خداوند، عذاب هيچ کس را در اين دنيا نمى دهد»، روشن مى شود.
زيرا اين حرف وقتى صحيح است که مقصود از عذاب در هر دو مورد، يکى باشد، ولى چنين نيست. آن عذابى که برگشت ندارد و حتى يک نفر هم از آن جان سالم به در نمى برد، عذاب قيامت است، و همين است که منحصر به روز قيامت است، و انحصارش به روز قيامت، منافات ندارد با اين که عذاب ديگرى هم در دنيا باشد.
علاوه بر اين که انحصار، آن طور که اشکال کننده پنداشته است، با آيات بسيارى که دلالت بر نزول عذاب بر امت اسلام مى کند، منافات دارد.
از اين هم که بگذريم، اگر آيه مورد بحث را حمل بر عذاب قيامت کنيم، ناگزير مى شويم از ظاهر آيات صرف نظر نموده، دلالت سياق را هم ناديده بگيريم، در حالى که هيچ يک جائز نيست.
«فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا رَبَّنَا أخّرنَا إلَى أجَلٍ قَرِيبٍ نُجِب دَعوَتَکَ وَ نَتّبع الرُسُل» - مقصود از ظالمان، آن هايى هستند که دچار عذاب استيصال مى شوند و عذاب از آنان برگشت نمى کند. و مقصود آنان از اين که گويند: «أخِّرنََا إلى أجلٍ قَرِيبٍ»، اين است که خدايا ما را مدت کمى مهلت بده و اندکى بر عمر ما بيفزا تا گذشته و مافات را جبران کنيم. چون اگر مقصود غير اين بود، نمى گفتند: «نُجِب دَعوَتَک وَ نَتّبِعِ الرُّسُل: دعوت تو را اجابت نموده، فرستادگان را پيروى و اطاعت کنيم».
رده:تفسیر المیزان
آیات این صفحه
آیه ۳۵ سوره ابراهیمآیه ۳۶ سوره ابراهیمآیه ۳۷ سوره ابراهیمآیه ۳۸ سوره ابراهیمآیه ۳۹ سوره ابراهیمآیه ۴۰ سوره ابراهیمآیه ۴۱ سوره ابراهیمآیه ۴۲ سوره ابراهیمآیه ۴۳ سوره ابراهیمآیه ۴۴ سوره ابراهیمآیه ۴۵ سوره ابراهیمآیه ۴۶ سوره ابراهیمآیه ۴۷ سوره ابراهیمآیه ۴۸ سوره ابراهیمآیه ۴۹ سوره ابراهیمآیه ۵۰ سوره ابراهیمآیه ۵۱ سوره ابراهیمآیه ۵۲ سوره ابراهیم