المیزان جلد۱۳ بخش۶
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۶۵
تا به وسيلۀ يکى از اين دو، به گروه صالحان از مؤمنان ملحق شود. و در جاى ديگر، در حق اين طايفه فرموده: «وَ آخَرُونَ اعتَرَفُوا بِذُنُوبِهِم خَلَطُوا عَمَلاً صَالِحاً وَ آخَرَ سَيِّئاً عَسَى اللّهُ أن يَتُوبَ عَلَيهِم». و نيز فرموده: «وَ آخَرُونَ مُرجَونَ لأمرِ اللّهِ إمَّا يُعَذِّبَهُم وَ إمَّا يَتُوبَ عَلَيهِم».
آرى، اين طايفه با طايفه اى که هم ايمان دارند و هم عمل صالح، در اين جهت شرکت دارند که خدا به پاداش اين که ايمان آوردند، ايشان را بر حق پايدار مى نمايد، همچنان که فرمود: «وَ بَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا أنَّ لَهُم قَدَمَ صِدقٍ عِندَ رَبِّهِم». و نيز فرمود: «يُثَبِّتُ اللّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالقَولِ الثَّابِتِ فِى الحَيَوةِ الدُّنيَا وَ فِى الآخِرَةِ».
«وَ أَنَّ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ أَعْتَدْنَا لهَُمْ عَذَاباً أَلِيماً»:
«إعتا»، به معناى «إعداد و تهيه کردن» است، که از «عَتَاد» (به فتح عين) گرفته شده است، و به طورى که راغب مى گويد، به معناى «ذخيره کردن چيزى است» قبل از رسيدن وقت حاجت و نياز به آن.
از سياق آيه چنين بر مى آيد که: جملۀ مورد بحث، عطف باشد به جملۀ «أنَّ لَهُم...»، که در آيه قبل بود و تقديرش چنين است: «قرآن بشارت مى دهد کسانى را که عمل صالح کردند، به اين که همانا براى آنان است اجرى بزرگ، و براى کسانى که ايمان به آخرت نياورند، عذابى دردناک ذخيره کرده ايم».
اگر عذاب کفار را براى مؤمنان بشارت داده، از اين جهت است که عذاب ايشان، انتقامى است که خدا از دشمنان دين مى گيرد و باعث روشنى ديدگان مؤمنان مى شود.
حال چرا از اوصاف اين طايفه، تنها «ايمان نياوردن به آخرت» را ذکر کرده، با اين که کفر، با انکار غير آخرت - مثل انکار توحيد يا نبوت - نيز تحقق مى يابد؟
جوابش اين است که: چون سياق کلام، در بيان اثرى است که دين قيّم به دنبال دارد و با انکار معاد، ديگر خاصيت و اثرى براى دين قيّم باقى نمى ماند، هرچند منکر معاد، قائل به وحدانيت خداوند و ساير معارف حق باشد. و به همين جهت است که مى بينيم خداى تعالى، فراموش کردن قيامت را، ريشه تمامى گمراهی ها ناميده و فرمود: «إنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَن سَبِيلِ اللّهِ لَهُم عَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا نَسُوا يَومَ الحِسَاب».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۶۶
بیان عجول بودن انسان و نکته های آیه «وَ یَدعُ الإنسانُ بالشَّرّ دعائه بالخیر...»
«وَ يَدْعُ الإنسَانُ بِالشَّرِّ دُعَائهُ بِالخَْيرِ وَ کانَ الإنسَانُ عَجُولاً»:
مراد از «دعا»، به طورى که از سياق آيه استفاده مى شود، مطلق طلب است، چه به لفظ دعا باشد، مثل «خدايا! مال و اولاد بر من روزى کن و...». و چه بدون لفظ صورت گيرد و به صورت سعى و عمل بوده باشد. همۀ اين ها، دعا و درخواست از خداست. حتى اگر اين درخواست از کسى صادر شود که به خدا معتقد نبوده و توجهى به درخواست از خدا ندارد. چون در حقيقت، غير از خدا، معطى و مانعى وجود ندارد، همچنان که فرمود: «يَسئَلُهُ مَن فِى السَّمَاواتِ وَ الأرضِ». و نيز فرموده: «وَ آتيکُم مِن کُلِّ مَا سَألتُمُوهُ».
پس به شهادت اين دو آيه، «دعا» به معناى مطلق طلب است، و حرف «باء» در دو کلمه: «بِالشِّر» و «بِالخَيرِ»، براى چسباندن فعل به مفعول آن است و مقصود اين است که انسان به همان نحو شر را مى خواند و آن را درخواست مى کند که خير را مى طلبد.
بنابراين، مقصود از اين که فرمود: «انسان عجول است»، اين خواهد بود که:
او، وقتى چيزى را طلب مى کند، صبر و حوصله به خرج نمى دهد، در جهات صلاح و فساد خود نمى انديشد تا در آنچه طلب مى کند، راه خير برايش مشخص گردد، و از آن راه به طلبش اقدام کند، بلکه به محض اين که چيزى را برايش تعريف کردند و مطابق ميلش ديد، با عجله و شتابزدگى به سويش مى رود و در نتيجه، گاهى آن امر، شرّى از آب در مى آيد که مايه خسارت و زحمتش مى شود، و گاهى هم خيرى بوده که از آن نفع مى برد.
اين آيه و آيات بعدی اش، در سياق توبيخ و سرزنشى است که ناشى از منت نهادن خداى تعالى در آيات قبل است که مسأله «هدايت أقوم» را به رُخ بندگانش مى کشد. گویى که فرموده است: ما کتابى نازل کرديم که شما را به سوى ملتى أقوَم هدايت مى کند و گروندگان به آن ملت و کيش را به سعادت و بهشت مى رساند و به سوى اجرى عظيم و خيرى کثير ارشاد مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۶۷
وليکن جنس بشر عجول است و به خاطر همين عجله اش، ميان خير و شر فرق نمى گذارد، بلکه هرچه برايش پيش بيايد، همان را مى خواهد و در طلبش بر مى خيزد، بدون اين که خير و شر را از هم جدا نموده و حق را از باطل تشخيص دهد. در نتيجه به همان نحوى که عاشق خير است، شر را نيز به همان وجه طلب مى کند، و همان طور که بايد بر سر حق سر و سينه بشکند، بر سر باطل هم مى شکند.
سزاوار نيست که انسان دستخوش عجله گشته و هرچه را که دلش خواست و اشتهايش طلب کرد، دنبال کند و هر عملى که ارتکابش برايش ممکن بود، مرتکب شود، و تا آن جا که تيغش بريد، بِبُرّد، و آنگاه اين معنا را بهانه کند که خدا برايم فراهم کرد و اگر او نمى خواست، نمى گذاشت من اين کار را بکنم!
درست است که شب و روز، دو آيت الهى اند، و هيچ وقت در يک حال نمى مانند، بلکه خدا با آيت شب، آثار روز را از بين برده و حرکات موجودات را متوقف و ديدگان را به خواب مى برد. و برعکس، با آيت روز، قوا را بار ديگر بيدار نموده و مردم به طلب فضل پروردگارشان به جنب و جوش در مى آيند، و با اين شب و روز، عدد سال ها و حساب ها را در دست دارند.
و درست است که اعمال خير و شر، همه به اذن خدا در عالَم وجود تحقق مى يابند و همه آن ها با قدرتى براى آدمى مقدور است که خدا به آدمى داده است، وليکن اين معنى باعث نمى شود که اعمال خير و شر، هر دو براى آدمى جايز شوند، و انسان هرچه را که هوس کرد، با عجله و سراسيمه دنبال نمايد، و بدون هيچ احساس مسؤوليتى مرتکب هر عملى - چه خير و چه شر - بشود و همان طور که در اطاعت خدا آزاد است، معصيت خدا را هم آزادانه مرتکب شود.
بلکه واجب است اعمال شر را مانند شب تاريک کننده دانسته و نزديکش نشود و عمل خير را مانند روز بينا کننده دانسته، انجامش دهد، و با انجام آن، فضل پروردگار خود را جستجو نمايد. اميدوار باشد که خدا به پاداش آن، سعادت آخرت و رزق کريمش مرحمت فرمايد.
آرى، عمل آدمى گريبانگير آدمى است و تا او را به سعادت و يا شقاوتش نکشاند، دست بردار نيست و آنچه مى کند، آثارش به خود برگشته و به غير خود نمى رسد، و کسى را به جاى خود نمى گيرد. اين، آن معنایی است که از سياق آيه استفاده مى شود و با در نظر گرفتن آن، چند نکته روشن مى گردد:
اول اين که:
اين آيه و آيات بعدی اش، در مقام توبيخ و ملامت اند و همان طور که قبلا اشاره کرديم، همين معنى وجه اتصال آن ها به ماقبل اند، که فرمود: «إنَّ هَذَا القُرآنَ يَهدِى لِلَّتِى هِىَ أقوَم...».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۶۸
بنابراين، خداى سبحان مى خواهد بفرمايد که: انسان به خاطر آن قريحه استعجالى که دارد، آن طور که بايد، قدر نعمت هدايت الهى را نمى داند، و ملت أقوَم و ملت ديگر در نظرش يکسان است، و به همين جهت، همان طور و به همان عشق و علاقه که خير را مى طلبد، در طلب شر مى رود، و به همان عجله که به دنبال سعادت مى رود، در پى شقاوت مى دود.
نکته دوم اين که:
مراد از «انسان»، جنس آدمى است، نه افراد معينى از انسان ها، از قبيل کفار و مشرکان، چنان که بعضى گفته اند. و مراد از «دعا»، هم، مطلق طلب است، نه دعاى اصطلاحى که بعضى خيال کرده اند. و مقصود از خير و شر، هر آن چيزى است که در حقيقت مايه سعادت و يا شقاوت آدمى است، نه مطلق هر چيزى که مضر يا نافع باشد. مانند درخواست فلاح و رستگارى براى کسى که مورد علاقه او است، و درخواست خسران و نوميدى براى کسى که مورد انزجار و خشم او است و...
و مراد از «عجله»، علاقه آدمى است به اين که آنچه ميل دارد به زودى تحقق يابد، نه لجاجت و درخواست عذاب.
و ما از اين نظر مفردات آيه را معنا کرديم که مفسران در معانى آن ها، اختلاف عجيبى به راه انداخته اند، و در وجه اتصال آيه به آيات قبل و بعدش، حرف هایى مضطرب و گوناگون زده اند، که چون فايده اى در نقل آن ها نديديم، از ايراد آن ها و غور و بحث در پيرامونش صرف نظر نموديم. کسانى که مايلند همه آن ها را ببينند، بايد به کتب تفسير مراجعه نمايند.
مراد از آيت بودن شب و روز
«وَ جَعَلْنَا الَّيْلَ وَ النَّهَارَ آيَتَينِ فَمَحَوْنَا آيَةَ الَّيْلِ وَ جَعَلْنَا آيَةَ النَّهَارِ مُبْصرَةً لِتَبْتَغُوا فَضلاً مِن رَّبِّکمْ وَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السنِينَ وَ الحِْسَابَ وَ کُلَّ شَئٍ فَصَّلْنَاهُ تَفْصِيلاً»:
در مجمع البيان آمده: کلمه «مُبصِرَة» به معناى «مُضِيئَة: روشنگر» «مُنِيرَة: نور دهنده»، و «نيّرة: درخشنده» است. ابو عمرو گفته: مقصود از اين کلمه اين است که مردم به وسيله قرآن بينا مى شوند، همان طور که گفته مى شود: «لَيلٌ نائِمٌ» و «سِرٌّ کاتِمٌ». کسائى گفته: عرب وقتى مى گويد: «أبصَرَ النَّهَارُ»، يعنى: بينا کرد روز، مقصود اين است که روشن شد.
و دو کلمۀ «ليل» و «نهار»، به معناى ظلمت و نورى است که متعاقب هم و به خاطر مواجه بودن زمين با طلوع و غروب آفتاب در زمين پديد مى آيند، و اين دو ،مانند ساير موجودات
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۶۹
عالَم و همچنين احوال آن موجودات، دو آيت از آيات خداى سبحان است، که بالذات دلالت بر يکتايى خدا در ربوبيت مى کند.
و از همين جا روشن مى شود اين که فرمود: «شب و روز را دو آيت قرار داد»، مقصود اين است که آن ها را دو آيت خلق کرد، نه اين که در آغاز خلقتشان آيت نبودند و بعدا آن ها را آيت خود قرار داد و آن ها را به عنوان دليل مقرر داشت. زيرا تمامى موجودات از همان اصل وجود، آياتى هستند که بر مکون خود دلالت دارند.
بنابراين، به خوبى روشن مى شود که مراد از «آيت شب» و «آيت روز»، خود شب و روز است، و در حقيقت، اضافۀ آيت به ليل و نهار در عبارت «آيَةَ اللَّيلِ و آيَةَ النَّهَار»، اضافۀ بيانيّه است، نه اضافه لاميّه، و مقصود از محو ليل، تاريک کردن و پنهان کردن آن از چشم ها است، که به خلاف روز باشد.
پس اين که بعضى ها گفته اند: مراد از «آيت ليل»، ماه و مراد از محو آن، لکه هايى است که در آن دو ديده مى شود، و مراد از «آيت نهار»، خود آفتاب، و مبصر بودن آن، نداشتن آن لکّه ها است، به هيچ وجه صحيح نيست.
زيرا گفتگو در خود دو «آيت» (ليل و نهار) است، نه در آيت آن دو آيت. علاوه بر اين، تفريعى که بر جمله مورد بحث کرده و فرموده: «لِتَبتَغُوا فَضلاً مِن رَبِّکُم...»، متفرع بر روشنى دادن روز و ظلمت شب است، نه بر لکه داشتن ماه و نداشتن آفتاب.
و نظير اين حرف بى اساس را بعضى ديگر نيز گفته اند که: مراد از آيت شب، ظلمت آن و از آيت روز، نور آن، و مراد از محو آيت شب، بردن ظلمت آن با نور روز است، و اگر در آيه از بردن نور روز، به وسيله شب سخنى نرفته، براى اين بوده که همين يکى بر آن ديگرى دلالت مى کرده.
و اگر خواننده محترم کلام سابق ما را به ياد داشته باشد، قطعا وجه سقوط اين گفتار بر او پوشيده نخواهد ماند. زيرا ما گفتيم که آيه شريفه در مقام بيان فرقى است که ميان اين دو آيت است، و بنا به گفتار مفسر مزبور، ديگر فرقى ميان اين دو آيت باقى نمى ماند. اين يکى، آن ديگرى را و آن ديگرى، اين را از بين مى برد.
جملۀ «لِتَبتَغُوا فَضلاً مِن رَبِّکُم»، متفرع است بر جملۀ «وَ جَعَلنَا آيَةَ النَّهَار مُبصِرَةً»، و معنايش اين است که: اگر ما آيت روز را روشن قرار داديم، براى اين است که شما بتوانيد در آن موقع رزق پروردگار خود را طلب کنيد. چون «رزق»، فضل و عطاى خداى تعالى است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه :۷۰
بعضى ديگر گفته اند که: تقدير جمله مورد بحث، چنين است:
«لِتَسکُنُوا بِاللَّيلِ وَ لِتَبتَغُوا فَضلاً مِن رَبِّکُم بِالنَّهَار: تا در شب آرام گيريد و در روز، به جستجوى فضل خدا برخيزيد. منتهى جملۀ اولى حذف شد. چون مسأله سکونت در شب را در چند جاى ديگر خاطرنشان کرده بود، وليکن اين حرف صحيح نيست. زيرا چنين تقديرى با سياق کلام منافات دارد. چون سياق اين است که مى خواهد آثار يکى از دو آيت را در عين اين که هر دو آيت اند، باقى گذارده و آثار آيت ديگرى را محو نمايد.
و اين که فرمود: «وَ لِتَعلَمُوا عَدَدَ السّنِينَ وَ الحِسَابَ»، يعنى: تا اين که با محو شب و روشنگرى روز، سال ها را بدانيد، يکى از روزهاى آن را واحد قرار داده و بقيه ايام را بر آن گره بزنيد، و بدين وسيله حساب وقت ها و موعدها را بدانيد.
و کلمۀ «وَ الحِسَاب» هم، متفرع بر مبصر بودن نهار است. نظير همان متفرع بودن طلب رزق بر آن، و جهتش اين است که ما به هيچ عدم و فقدانى بر نمى خوريم، مگر از ناحيه وجودى که مقابل آن است، ولى به عکس نيست.
يعنى از ناحيه عدم ها به وجود متوجه نمى شويم، و ظلمت امرى است عدمى به معناى نبود نور، و اگر نور نبود، نه به نورى منتقل مى شديم و نه به ظلمتى، و ما هر چند که هم با شب حساب ها را نگه مى داريم و هم با روز و آن دو را ظاهرا از هم جدا مى شماريم، ليکن احساس، اول به امر وجودى (يعنى روز) متعلق مى شود، و سپس به نوعى قياس متوجه امر عدمى (يعنى شب) مى شويم، و هر امر وجودى و عدمى که با آن مقايسه شود، وضع بدين منوال است.
فخر رازى، در تفسير خود مى گويد: بهتر اين است که بگوييم:
مراد از «محو آيت شب»، بنابر اين که مقصود از آن ماه باشد، اختلاف شکلى است که در گردش از محاق به محاق به خود گرفته و نورش با سپرى شدن شب ها، کم و زياد مى شود. زيرا همين اختلاف نور، آثار عظيم و بسيارى در درياها و بيابان ها و مزاج هاى مردم دارد، و لازمه اين، همان طور که خودش اشاره کرده، اين است که جمله: «لِتَبتَغُوا فَضلاً مِن رَبِّکُم» و جمله: «لِتَعلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَ الحِسَابَ»، متفرع بر محو آيت شب و مبصر کردن آيت نهار (هر دو) باشد، و معنايش چنين باشد: دو آيت شب و روز را چنين کرديم تا شما با نور خورشيد و اختلاف نور ماه، رزق خود را به دست آوريد
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۷۱
و تا اين که بدين وسيله، سال ها و حساب ها را بدانيد. چون آفتاب، شب و روز را از هم متمايز نموده، و ماه با اختلاف شکل هايش، ماه هاى قمرى را ترسيم نموده و ماه ها، سال ها را تشکيل مى دهد. و بنابراين معنا، لام در: «لِتَبتَغُوا» و در «لِتَعلَمُوا»، متعلق به دو فعل: «مَحَونَا» و «جَعَلنَا» (هر دو) خواهد بود.
وليکن اين معنا صحيح نيست و آيه شريفه، در سياقى است که با آن نمى سازد، و نمى توان گفت غرضى که در آن ذکر شده، غرض واحدى است که مترتب بر هر دو آيه (آيه محو وآيه اثبات) شده است.
زيرا قبلا هم گفتيم که آيات مورد بحث، در سياق توبيخ و ملامت است، و آيه مورد بحث، يعنى آيه: «وَ جَعَلنَا اللَّيلَ وَ النَّهَارَ آيَتَين»، به منزله جواب از احتجاجى است تقديرى، که ممکن است کسى درخواست شرّ بکند.
وجود قدرت و آزادى، دليل و مجوز ارتکاب هر عملى نيست
و خلاصه آن احتجاج، اين است که:
آدمى به خاطر عجله اى که دارد، در طلب مقاصدش سراسيمه مى شتابد، و بدون اين که اعتنا و توجهى نسبت به کتاب و هدايت الهى که به سوى ملت فرستاده شده و أقوَم است، بنمايد، در اين راه تفاوتى ميان خير و شر نگذاشته و از هيچ عملى به منظور بررسى صلاح و فساد آن باز نمى ايستد، بلکه به مجرد اين که عملى را مورد علاقه و مطابق ميلش يافت، و قدرتش بر انجام آن نيز مساعدت نمود، انجامش مى دهد، و در اين باره به حريت طبيعى خود اعتماد نموده، با زبان حال چنين استدلال مى کند که با اين که خداوند قدرت اين گونه اعمال را به من داده و مرا از آن جلوگيرى نکرده، چرا نکنم؟
همچنان که قرآن کريم، اين زبان حال را به عنوان زبان حال از مشرکان نقل کرده که رسما مى گفتند: «لَو شَاءَ اللّهُ مَا عَبَدنَا مِن دُونِهِ مِن شَئٍ نَحنُ وَ لَا آبَاؤُنَا»، و چون جاى چنين استدلالى بوده، خداوند در آيه مورد بحث، بعد از آنکه کلام را با لحن توبيخ و ملامت بيان فرمود، چنين جواب داد که صرف قدرت داشتن بر عمل و صحيح انجام دادن آن، دليل بر جواز آن نمى شود، و صرف اين که خداوند ايشان را هم بر انجام خيرها قدرت داده و هم بر انجام شرها، دليل بر اين نيست که ارتکاب شر هم جایز باشد.
مگر نمى بينيد که خداوند، شب و روز را دو آيت از آيات خود قرار داده، که انسان ها در آن شب و روز زندگى کنند، و در عين حال آيت شب را محو نموده، و موجودات را محکوم کرده که در آن به آسايش و خمود بپردازند و آيت روز را مبصر و وسيله درک و بينایى قرار داده، تا در آن رزق خود را طلب کنند و به وسيله آن، عدد سنين و حساب را در دست داشته باشند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۷۲
پس همان طور که مشترک بودن شب و روز در آيت بودن باعث نمى شود که در حرکات و تقلّبات هم مشترک باشند، بلکه حرکات و تقلّبات مخصوص روز است، همچنين اشتراک اعمال خير و شر در اين که هر دو به اذن خدا صورت مى گيرند، و خداوند قدرت انجام آن ها را به آدمى داده، باعث نمى شود که بگوييم ارتکاب هر دو جايز است، بلکه جواز انجام و ارتکاب از خواص عمل خير است، و عمل شر از آن سهمى ندارد.
پس آدمى نبايد هر چه که برايش پيشامد بکند، و يا هر چه که دلش خواست، انجام دهد، و به اين معنا اعتماد و استدلال کند که هم آزادى طبيعى دارم، و هم خداوند قدرت انجام آن را به من داده است.
از آنچه گفته شد، فساد گفتار بعضى روشن مى شود که گفته اند آيه مورد بحث، در مقام استدلال و اثبات توحيد است. به اين بيان که شب و روز و اختلافاتى که بر آن دو عارض مى شود و برکاتى که از ناحيه آن اختلافات پيدا مى کنند از نشانه هاى توحيد است.
زيرا دلالت شب و روز بر توحيد، دليل بر اين نمى شود که آيه هم بخواهد همان را افاده کند، و در هر سياقى که قرار داشته باشد دليل بر توحيد به حساب آيد.
و اين که در ذيل آيه فرمود: «وَ کُلَّ شَئٍ فَصَّلنَاهُ تَفصِيلاً» اشاره است به تميز موجودات، و اين که در خلقت هيچ گونه ابهام و اجمالى نيست.
معناى این که فرمود: «ما طائر هر کسی را به گردنش آویخته ایم»؟
«وَ کُلَّ إِنسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طائرَهُ فى عُنُقِهِ»:
در مجمع البيان گفته: «طائر» در اين جا، عمل انسان است، و عمل آدمى را به طائرى تشبيه کرده است که از چپ به راست پرواز مى کند، که عرب ها آن را به فال نيک مى گيرند، و يا از راست به چپ مى پرد و آن را به فال بد مى گيرند.
آرى، مرغان در عرب دو حال داشتند: يا از طرف چپ مسافر به طرف راست وى پرواز مى کردند، که آن را «سانح» مى ناميدند. و يا طرف چپ خود را در برابر طرف راست ايشان قرار مى دادند، و آن را «بارح» مى خواندند و اصل اين نامگذارى اين بود که مرغ اگر سانح بود، تيرانداز به سهولت مى توانست صيدش کند، ولى اگر بارح بود، نمى توانست نشانه بگيرد.
ابو زيد مى گويد: هر حيوانى (اعم از مرغ، آهو و يا غير آن) در حال حرکت ديده مى شد، آن را «طائر» مى ناميدند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۷۳
و در کشاف آمده است که:
عرب به مرغان فال مى زدند، و آن را زجر مى ناميدند، و چون به سفر مى رفتند، و در راه به آن بر مى خوردند، کارى مى کردند که آن را از خود دور کنند. اگر از طرف چپ ايشان به طرف راستشان پرواز مى کرد، آن را به فال نيک مى گرفتند. و اگر از طرف راست ايشان به سوى چپ شان مى پريد، آن را شوم دانسته و به فال بد مى گرفتند، و به همين جهت، فال بد را «تطيّر» ناميدند.
و در مفردات آمده: «تطيّر»، اصلش تفالّ به طير است، ولى بعدها هر فال زدنى را تطيّر ناميدند. چه فال نيک و چه فال بد. چه با طير باشد و چه با غير آن، و در قرآن آمده: «قَالُوا إنّا تَطَيَّرنَا بِکُم» گفتند که ما شما را نحس مى دانيم و به همين مناسبت گفته اند: «لَا طَيَر إلّا طَيرُکَ: هيچ فال بدى نيست، مگر فال بد تو».
و نيز در قرآن آمده: «إن تُصِبهُم سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسَى: اگر بدى به ايشان برسد، به موسى فال بد مى زنند». و نيز آمده: ألَا إنَّمَا طَائِرُهُم عِندَ اللّه: آگاه باش که فال بدشان نزد خداست». يعنى آن شوم و پيشامد بدى که در پيش دارند، نزد خداست، که خدا به خاطر اعمال زشتشان برايشان آماده کرده.
در آيات زير که مى فرمايد: «قَالُوا طّيَّرنَا بِکَ وَ بِمَن مَعَک»، و «قَالَ طَائِرُکُم عِندَ اللّه». و «قَالُوا طَائِرُکُم مَعَکُم»، و «کُلَّ إنسَانٍ ألزَمنَاهُ طَائِرَهُ فِى عُنُقِهِ» نيز، همه به اين معنا است. و وقتى گفته مى شود: «تَطَايَرُوا»، معنايش اين است که «سرعت گرفتند». و به معناى «متفرق شدند» نيز، استعمال مى شود.
و خلاصه اين که از سياق ماقبل آيه و مابعد آن و مخصوصا از جمله: «مَن اهتَدَى فَإنَّمَا يَهتَدِى لِنَفسِهِ...» به خوبى بر مى آيد که مراد از کلمۀ «طائر» هر چيزى است که با آن بر ميمنت و نحوست استدلال شود، و حسن عاقبت و يا سوء آن کشف و آشکار گردد. زيرا براى هر انسانى، چيزى که مربوط به عاقبت امر بوده و بتوان به وسيله آن به کيفيت عاقبتش از خير و شر پى برد، وجود دارد.
و اين که فرمود: «ما طائر هر کسى را در گردنش الزام کرده ايم»، معنايش اين است که آن را لازم لاينفک و جدایى ناپذير او قرار داده ايم، که به هيچ وجه از او جدا نگردد.
و اگر فرمود: «طائر او را در گردنش...»، براى اين بود که تنها عضوى که از آدمى جدا نمى شود و انسان از آن جدا نمى گردد، گردن است. به خلاف اعضاى ديگر از قبيل دست و پا که زندگى انسان بدون داشتن آن ها امکان دارد، ولى با قطع شدن گردن، کسى زنده نمى ماند. چون گردن است که سر را به سينه وصل مى کند، و گردن عضوى است که هرچه بر آن آويخته باشد، چه زيور و چه غُل، اولين چيزى خواهد بود که در مواجهه به چشم بيننده مى خورد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۷۴
بنابراين، مقصود از جملۀ «وَ کُلَّ إنسَانٍ ألزَمنَاهُ طَائِرَهُ فِى عُنُقِهِ» اين خواهد بود که خواست خدا بر اين مطلب استوار است که:
آن چيزى که سعادت و شقاوت را به دنبال خود براى آدمى خواهد آورد، همواره در گردن او باشد، و اين خداست که سرنوشت آدمى را چنين لازم لاينفک او کرده است، و اين سرنوشت همان عمل آدمى است. چون خداى تعالى مى فرمايد: «وَ أن لَيسَ لِلإنسَانِ إلّا مَا سَعَى * وَ أنَّ سَعيَهُ سَوفَ يُرَى * ثُمَّ يُجزَيهُ الجَزَاءَ الأوفَى».
پس آن طائر و آينده اى که خداوند لازم لاينفک آدمى کرده، همان عمل اوست. و معناى الزام کردن آن، اين است که خداوند چنين مقرر فرموده است که هر عملى قائم به عاملش بوده و خير و شر آن، به خود او برگردد. نه آن که او را رها کرده، به غير او گلاويز شود.
و از آيه: «وَ إنِّ جَهَنَّمَ لَمَوعِدُهُم أجمَعِين - تا آيه - إنِّ المُتَّقِينَ فِى جَنَّاتٍ وَ عُيُونٍ» استفاده مى شود که خداوند چنين مقرر فرموده است که عاقبت خير، با داشتن ايمان و تقوا محقق مى شود، و عاقبت بد، در پيروى از کفر و معصيت است.
و لازمۀ اين قضاء، اين است که در عمل هر انسانى، شواهدى باشد که به طور قطع و بدون خطا و اشتباه عاقبت او را تعيين و مشخص کند. چون گفتيم که چنين مقرر شده که هر عملى به صاحبش برگردد، و هر کسى جز عملش، سرمايه ديگرى نداشته باشد و سرانجام کار «اطاعت» به بهشت، و کار «گناه» به آتش بيانجامد.
در اين بيان، روشن مى شود که آيه شريفه، سعادت و شقاوت را اگر به طور لزوم و حتم براى انسان اثبات مى کند، از راه اعمال نيک و بدش مى باشد، که خود به اختيار خويش کسب کرده است. نه اين که بخواهد بگويد لزوم يکى از اين دو جبرى است و عمل افراد هيچ گونه اثرى در سعادت و شقاوت آنان ندارد.
خلاصه اين که: معناى آيه شريفه آن طور نيست که بعضى خيال کرده اند که آيه شريفه سعادت و شقاوت هر کس را اثر قضاء حتمى و ازلى دانسته، چه اين که عملى انجام دهد و يا ندهد، و چه اطاعت کند، يا معصيت نمايد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۷۵
مقصود از کتابى که در قيامت، براى افراد انسان بيرون آورده مى شود
«وَ نُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ کتَاباً يَلْقَاهُ مَنشُوراً»:
وضع اين کتاب را که در اين جمله گفته شده، جملۀ بعدى، يعنى «إقرَء کِتَابَکَ کَفَى بِنَفسِکَ اليَومَ عَلَيکَ حَسِيباً» روشن مى کند، چون دلالت دارد بر اين که:
اولا: آن کتابى که روز قيامت براى انسان بيرون مى کشند، کتاب خود او است، وهيچ ربطى به غير او ندارد.
و ثانيا: اين کتاب، حقايق تمامى اعمال آدمى را دارد، بدون اين که کوچکترين عمل او را از قلم انداخته باشد. همچنان که در آيه ديگرى، همين معنا را آورده و فرموده است: «وَ يَقُولُونَ يَا وَيلَنَا مَا لِهَذَا الکِتَابِ لَا يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَ لَا کَبِيرَةً إلّا أحصَيهَا».
و سوم اين که: حقيقت اعمال را آمارگيرى نموده، سعادت باشد، يا شقاوت، نفع باشد يا ضرر، جلوه گر مى سازد. جلوه اى که هيچ ابهامى نداشته و جاى هيچ گونه عذرى باقى نمى گذارد. همچنان که فرموده: «لَقَد کُنتَ فِى غَفلَةٍ مِن هَذَا فَکَشَفنَا عَنکَ غِطَائَکَ فَبَصَرُکَ اليَومَ حَدِيدٌ».
و از آيه «يَومَ تَجِدُ کُلُّ نَفسٍ مَا عَمِلَت مِن خَيرٍ مُحضَراً وَ مَا عَمِلَت مِن سُوءٍ» بر مى آيد که کتاب مزبور، در بردارندۀ حقيقت اعمال و نتايج خير و شر آن ها است. نه اين که مانند کتاب هاى معمولى عبارت از خطوط و رسم ها بوده باشد.
پس آن کتاب، عبارت است از همان اعمالى که خداوند آن را به انسان نشان مى دهد، که ديگر جاى حاشا و تکذيب نماند. چون هيچ دليلى محکمتر از مشاهده و ديدن نيست.
و از همين جا معلوم مى شود که مراد از «طائر» و «کتاب»، که در آيه مورد بحث آمده، يک چيز است و آن، عبارت از اعمال آدمى است. و اگر فرمود: «وَ نُخرِجُ لَهُ يَومَ القِيَامَةِ کِتَاباً»، و نفرمود و «نُخرِجُهُ»، با اين که يکى بودن آن دو، اقتضاء مى کرد که به صورت دوم تعبير کند، به خاطر اين نيست که «کتاب» غير از «طائر» است، بلکه براى اين بوده که کسى توهم نکند که عمل قبلا «طائر» بوده و «کتاب» نبوده و در قيامت کتاب شده و ديگر طائر نيست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۷۶
و خلاصه اين که:
در جملۀ «وَ نُخرِجُ لَهُ» اشاره ای است به اين که حقايق کتاب اعمال از ادراک انسان پوشيده شده و در پس پرده غفلت است، و خداوند در روز قيامت، آن را از پس پرده بيرون مى کشد و آدمى را از جزئيات آن با خبر مى سازد. و مقصود از جملۀ «يَلقَيهُ مَنشُوراً» هم، همين است و اين، خود دليل بر اين است که اين کتاب براى هر کس آماده و زير سر است، و نسبت به احدى در آن غفلت نمى شود.
بنابراين، جملۀ مذکور، تأکيد جمله قبلى است که مى فرمود: «وَ کُلَّ إنسَانٍ ألزَمنَاهُ طَائِرَهُ فِى عُنُقِهِ». چون حاصل معناى اين جمله نيز همين بود که :هر انسانى به زودى آثار اعمالش را خواهد يافت. اولا: براى اين که آثار اعمال، لازم لاينفک و جدایى ناپذير او است. و ثانيا: براى اين که به صورت کتابى در آمده، که به زودى، آن را پخش و منتشر خواهد ديد.
«اقْرَأْ کِتَابَک کَفَى بِنَفْسِک الْيَوْمَ عَلَيْک حَسِيباً»:
در اين آيه، چيزى در تقدير است، و تقدير آن چنين است: «يُقَالُ لَهُ إقرَء کِتَابَکَ...».
حرف «باء» در جملۀ «کَفَى بِنَفسِکَ»، زائده است، و اصل آن «کَفَت نَفسُکَ: نفس تو کافى است» بوده و اگر به جاى «کَفَت»، «کَفَى» آورده و با اين که کلمه «نَفس»، مؤنث است، فعل آن را مذکر آورده، از اين جهت بوده است که «نَفس»، مؤنث مجازى است و در هر فاعلى که مؤنث مجازى باشد، هم مى توان فعلش را مذکر آورد و هم مؤنث.
و چه بسا که بعضى در توجيه مذکر آوردن «کَفَى» گفته باشند که: «باء» در «بِنَفسِکَ»، زائده نيست، و اين کلمه، مجموعا اسم فعل است، به معناى «إکتَف: بس کن»، و بسا توجيهات ديگرى نيز وجود دارد.
اين آيه، دلالت مى کند بر اين که حجت کتاب مذکور، حجتى است قاطع، به طورى که خواننده آن هيچ ترديدى در آن نمى کند، هر چند که خواننده خود گنهکار باشد، و چطور چنين نباشد و حال آن که در کتاب به جاى خط و نقش، خود عمل ديده مى شود و پاداش و کيفر هم، خود عمل است. همچنان که فرموده: «لَا تَعتَذِرُوا اليَومَ إنَّمَا تُجزَونَ مَا کُنتُم تَعمَلُون».
از آن بيانى که ما قبلا در وجه اتصال آيه «وَ يَدعُ الإنسَانُ بِالشَّرِّ» به ماقبلش ذکر کرديم، وجه اتصال دو آيه مورد بحث، يعنى آيه «وَ کُلَّ إنسَانٍ ألزَمنَاُهُ طَائِرَهُ» تا کلمه «حَسِيباً» به ماقبل خود نيز معلوم و روشن مى گردد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۷۷
و خلاصه معناى آيات، با در نظر گرفتن اين که سياق آن ها، سياق توبيخ و ملامت است، اين مى شود که:
«خداى سبحان، قرآن را نازل کرده و آن را راهنماى ملتى قرار داد که أقوَم است و اين کار، بر طبق سنّت الهى جريان يافته. چرا که سنّت او در هدايت مردم به سوى توحيد و بندگى و به سعادت رساندن راه يافتگان و بدبخت کردن گمراهان در همه اعصار اين چنين بوده است».
«وليکن انسان، خير را از شر و نفع دهنده را از ضرر زننده، تشخيص نداده است. نسبت به آنچه که مطابق هوا و هوس باشد، عجله مى کند، و در نتيجه، شر را به عين حرص و ولعى که در خير از خود نشان مى دهد، جستجو و طلب مى کند، و حال آن که عمل، چه خير و چه شر، همچون سايه دنبال آدمى است، و از يکديگر جدا شدنى نيستند، بلکه در کتابى محفوظ شده، تا به زودى در روز قيامت برايش بيرون آورند و در پيش رويش بگسترند، و بر سر آن بازخواستش کنند».
«و چون چنين است، بر آدمى لازم است که به هرچه که دلش خواست، مبادرت نورزد و در ارتکاب آن عجله نکند، بلکه در امورش قدرى توقف و تفکر نمايد، تا خير و شر آن را از هم تشخيص داده و خير را برگزيده و شر را رها سازد».
هدايت هر کس، به سود خودش و ضلالتش، عليه خود اوست
«مَّنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِى لِنَفْسِهِ وَ مَن ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيهَا وَ لا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى»:
در مفردات مى گويد: کلمۀ «وِزر» به معناى سنگينى است که در اصل از وزر «کوه» گرفته شده است، و گناه را هم به «وِزر» تعبير مى کنند و هم به «ثِقل». و در قرآن، هر دو تعبير آمده است.
يک جا فرموده: «لِيَحمِلُوا أوزَارَهُم کَامِلَةً». و در جاى ديگر فرموده: «وَ لَيَحمِلُنَّ أثقَالَهُم وَ أثقَالاً مَعَ أثقَالِهِم». و نيز فرموده: «وَ لَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزرَ أُخرَى». يعنى: حمل نمى کند احدى، سنگينى ديگرى را، به طورى که صاحبش به کلّى از وزر فارغ شود.
اين آيه به منزله نتيجه، براى آيه «وَ کُلَّ إنسَانٍ ألزَمنَاهُ طَائِرَهُ...» مى باشد، و جملۀ سومى، يعنى «وَ لَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزرَ أُخرَى» تأکيد جمله دوم است، که مى فرمايد: «وَ مَنَ ضَلَّ فَإنَّمَا يَضِلُّ عَلَيهَا».
و معنايش اين است که: عمل، چه نيک باشد و چه بد، ملازم و دنبال صاحبش بوده و عليه او بايگانى مى شود، و در هنگام حساب، خود را در برابر صاحبش آفتابى مى کند.
بنابراين، هر کس در راه و به سوى راه قدم نهد، براى خود و به نفع خود قدم نهاده و نفع هدايتش، عايد خودش مى شود، نه غير خود، و کسى هم که در بيراهه و به سوى بيراهه قدم نهد، ضرر گمراهيش به خودش بر مى گردد و دودش به چشم خودش مى رود. بدون اين که به غير خود کمترين ضررى برساند، و هيچ نفسى، بار گناه نفس ديگر را نمى کشد، و آن طور که بعضى از اهل ضلالت مى پندارند که اگر گمراهى کنند، وزر گمراهی شان به گردن پيشوايانشان است، ويا مقلّدين مى پندارند که مسؤوليت گمراهی شان به گردن پدران و نياکان ايشان است، و خود مسؤوليتى ندارند، سخت در اشتباه اند.
رده:تفسیر المیزان