تفسیر المیزان

المیزان جلد۱۳ بخش۱۸

بنابراين، معناى آيه اين مى شود که: ما بنى آدم را از بسيارى از مخلوقات مان که حيوان و جنّ بوده باشند، برترى داديم، و اما بقيه موجودات که در مقابل کلمۀ «بسيار» (کثير) قرار دارند، يعنى ملائکه، خارج از محل گفتارند. زيرا آن ها موجوداتى نورى و غير مادى هستند و داخل در نظام جارى در اين عالَم نيستند، و آيه شريفه، هر چند در باره انسان بحث مى کند، وليکن از اين نظر مورد بحث قرارش داده که يکى از موجودات عالَم مادى است، که او را به نعمت هایى نفسى و اضافى تکريم کرده است. از آنچه گذشت چند نکته زير روشن گرديد: ۱ - اين که هر يک از دو کلمه «تفضيل» و «تکريم»، ناظر به يک دسته از موهبت هاى الهى است که به انسان داده شده، تکريمش به دادن عقل است که به هيچ موجودى ديگر داده نشده، و انسان به وسيله آن، خير را از شر و نافع را از مضر و نيک را از بد تميز مى دهد. موهبت هاى ديگرى از قبيل تسلط بر ساير موجودات و استخدام و تسخير آن ها براى رسيدن به هدف ها از قبيل نطق و خط و امثال آن نيز زمانى محقق مى شود، که عقل باشد. و اما «تفضيل» انسان بر ساير موجودات به اين است که: آنچه را که به آن ها داده، از هر يک سهم بيشترى به انسان داده است. اگر حيوان غذا مى خورد، خوراک ساده اى از گوشت و يا ميوه و يا گياهان و يا غير آن دارد، ولى انسان که در اين جهت با حيوان شريک است، اين اضافه را دارد که همان مواد غذایى را گرفته و انواع طعام هاى پخته و خام براى خود ابتکار مى کند. طعام هاى گوناگون و فنون مختلف و لذيذ که نمى توان به شماره اش آورده، براى خود اختراع مى نمايد، و همچنين آشاميدنى و پوشيدنى و اطفاء غريزه جنسى و طريقه مسکن گزيدن و رفتار اجتماعى در حيوانات و انسان، بدين قياس است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۲۱۸ در مجمع البيان مى گويد: اگر گفته شود که معناى «تکريم» و «تفضيل» يکى نيست، زيرا اگر يکى بود، چه جهت داشت که تکرار شود؟ گفتن يکى از آن دو کافى بود. در جواب مى گویيم: جملۀ «کَرَّمنَا» صرف انعام را مى رساند، بدون اين که نظرى به برترى انسان نسبت به ساير موجودات داشته باشد، ولى تفضيل نظر به برترى دارد. و اگر دومى را نمى گفت، اين اشاره ظاهر نمى شد. بعضى هم گفته اند که: «تکريم»، تنها شامل نعمت هاى دنيا مى شود، و تفضيل مربوط به نعمت هاى آخرت است. بعضى ديگر گفته اند که: «تکريم»، آن نعمت هایى است که مصحح و مجوز تکليف شده و تفضيل نعمت تکليف (دين) است، که به وسيله آن، آدمى به منازل و رتبه هاى والا مى رسد. اما اين که گفته است که: «تفضيل»، يک نکته اى را مى رساند که «تکريم»، فاقد آن است و آن، عبارت از اين است که: «نعمت مورد تفضيل بدون استحقاق داده شده»! در جوابش مى گویيم که: چنين چيزى را قبول نداريم، و مى گویيم تفضيل، هم در نعمت هایى که مفضل استحقاق آن را دارد، اطلاق مى شود، و هم در نعمت هایى که طرف استحقاق آن را نداشته باشد. و اما آن وجوهى که از ديگران نقل کرده، هيچ يک دليلى ندارد. فخر رازى، در تفسير خود، در باره فرق ميان «تکريم» و «تفضيل» گفته: قريب تر از هر معنا، اين به نظر مى رسد که گفته شود: «خداى تعالى، انسان را بر ساير حيوانات به امورى خلقى و طبيعى و ذاتى از قبيل عقل و نطق و خط و صورت زيبا و قامت موزون برترى داده است، و همه اين ها را به وسيله عقل و فهم در اختيار آدمى قرار داده، تا به وسيله آن ها، عقايد حق و اخلاق فاضله را تحصيل کند»، اولى «تکريم» و دومى «تفضيل» است. پس گویى که خواسته است بفرمايد: ما بشر را با در معرض کسب نجات و تقرب قرار دادن برترى داديم، تا آنچه مايه نجات او از بدی ها و مهالک است و مايه تقرب او از نيکی ها است، به وسيله مبادى و ابزارى که در اختيارش قرار داده ايم، کسب کند. حال وظيفه خود اوست که شکر داده هاى ما را به جاى آورد، و آنچه را که برايش خلق کرده ايم، در همان موردى که براى آن مورد خلقش کرديم به کار گيرد. يعنى خدا را به يگانگى بپرستد و چيزى شريک او قرار ندهد، و بتهایى که دارد کنار بگذارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۲۱۹ و خلاصه اش اين است که: ميان تکريم (کَرَّمنَا) و تفضيل (وَ فَضَّلنَاهُم)، فرق است. اولى عبارت از امور ذاتى و ملحقات آن از غرائز است، و دومى عبارت از امور کسبى است که خود او بايد تحصيل کند، وليکن خواننده گرامى توجه مى فرمايد که هر چند به گفته او مواهبى که در آدمى است، دو جور است. يکى امور «ذاتى» و ديگرى «اکتسابى»، وليکن اين که مراد از تکريم اولى باشد و مراد از تفضيل دومى، دليلى ندارد، و بلکه لغت عرب هم با آن سازگار نيست. پس وجه صحيح در فرق بين اين دو کلمه، همان است که گفتيم. آيه شريفه، ناظر به تفضيل انسان از حيث وجود مادى است ۲ - اين آيه، ناظر به کمال انسانى از حيث وجود مادى است، و تکريم و تفضيلش در مقايسه با ساير موجودات مادى است. بنابراين، ملائکه از آن جا که از تحت نظام کونى و مادى اين عالَم خارج اند، لذا از محل کلام بيرونند، و خلاصه تفضيل و برترى دادن انسان بر بسيارى از موجودات، تفضيل از غير ملائکه از موجودات مادى اين عالَم است، و اما ملائکه، اصولا وجودشان غير اين وجود است. پس آيه هيچ نظرى به برترى آدمى از ملائکه ندارد. از اين بيان، فساد گفتار بعضى به خوبى واضح مى شود که با اين آيه استدلال کرده اند بر اين که ملائکه از بنى نوع بشر حتى از انبيائش افضل است، به اين بيان که: جملۀ «وَ فَضَّلنَاهُم عَلَى کَثِيرٍ مِمَّن خَلَقنَا تَفضِيلاً» دلالت دارد بر اين که موجوداتى هستند که خدا انسان را بر آن ها برترى نداده، وآن موجودات جز ملائکه نمى تواند باشد. براى اين که مى دانيم انسان از تمامى موجودات سواى ملائکه برترى دارد، و اين خود مطلبى اتفاقى است. و وجه فساد آن، اين است که: آن مطلبى که آيه شريفه متعرض آن است، برترى از حيث وجود مادى دنيوى است، و ملائکه به چنين وجودى اصلا موجود نيستند. جواب ديگرى هم که بعضى از اين گفتار داده اند، به همين جواب ما بر مى گردد، و آن، اين است که گفته اند: به طور مسلم، منظور از اين برترى برترى در ثواب نيست، زيرا برترى در ثواب ابتداء صحيح نيست، چون ثواب بستگى به عمل و اطاعت دارد، بلکه مراد از آن برترى در فنون نعمت هاى دنيایى است که خداوند در دنيا به موجودات ارزانى داشته است. و اما اين جواب ديگرى که بعضى داده اند و گفته اند: که کلمۀ «کثير» در آيه، به معناى «جميع» و کلمه «مِن» بيانيه است، و معنايش اين است که ما انسان را از هرچه که خلق کرده ايم با همه کثرتشان برترى داده ايم، صحيح نيست، و بلکه جواب سخيف و بى پايه اى است که نه خود کلام خدا به آن دلالت دارد و نه سياق کلام. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه :۲۲۰ و همچنين است اين که گفته اند: اين آيه از قبيل اين است که مى گويند: «بَذَلتُ لَهُ العَرِيضَ مِن جَاهِى: من آبرویى از آبروى خودم را که خيلى هم زياد است، به او دادم». و يا مى گويند: «أبَحتُهُ المَنِيعَ مِن حَرِيمِى: من حريمى از حريم خودم را که خيلى هم منيع است، به او اباحه کردم»، که در اين گونه تعبيرات، معنا اين نيست که من عريض جاهم و منيع مقامم را به او داده و غير عريض و غير منيع آن را براى خود گذاشتم، بلکه مراد اين است که من از جاه خودم که داراى صفت عريض است و از مقام خودم که داراى صفت منيع است، به او دادم. وجه بطلان، اين است که: اگر مقصود از آوردن اين دو مثال اين است که بگویى عنايت در اين گونه کلمات در اين است که بفهمانيم که من مثلا تمامى جاه خود را با اين که عريض است، به او دادم، در اين صورت اين دو مثال با مورد آيه تطبيق نمى کند. زيرا در اين صورت، جاه و حريم دو قسم نيست، که يکى عريض و منيع باشد و آن ديگرى، غير عريض و غير منيع، و حال آن که دو قسم است. به خلاف مورد آيه که دو قسم نيست، و مخلوقات خدا همان کثير است و بس. و اگر مقصود اين است که بفهماند من جاه عريض خود را به او دادم، تا چه رسد به غير عريض آن، در مورد آيه شريفه قطعا جایز نيست. زيرا معنا اين مى شود که ما انسان را بر خلق کثير خود برترى داديم، تا چه رسد به خلق غير کثير. و چه بسا بعضى از اين اشکال جواب داده اند که ما تسليم مى شويم، و مى پذيريم که مراد از «کثير»، غير ملائکه است، و کلمه «مِن» در «مِمَّن»، براى تبعيض است. تازه نهايت حرفى که مى توانيد بزنيد، اين است که بگویيد: آيه شريفه، از بيان برتر بودن انسان از ملائکه ساکت است. ما هم مى گویيم: سکوت، اعم از اين است که ملائکه برتر از انسان باشد. آيه اگر از آن ساکت است، از اين نيز ساکت است. زيرا ممکن است واقعا انسان و ملائکه هيچ يک بر ديگرى برترى نداشته باشد، و با هم مساوى باشند. و باز هم به فرض که تسليم شويم و بپذيريم که آيه بر تفضيل ملائکه بر انسان دلالت دارد، تازه نهايت حرفى که شما مى توانيد بزنيد، اين است که بگویيد جنس ملائکه بر جنس آدم برترى دارد، و اين حرف منافات ندارد با اين که بعضى از افراد بنى آدم افضل از ملائکه باشند، مانند انبياء «عليهم السلام». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۲۲۱ پس حق همان است که گفتيم: آيه شريفه، متعرض برترى از نظر ثواب و تقرب و برتری هاى آخرت نيست، و به عبارت ديگر، آيه متعرض برترى از حيث وجود مادى است. و مراد از «کثيرى از آنچه خلق کرديم»، غير ملائکه است، و کلمۀ «مِن» تبعيضى است. و مراد از «مَن خَلَقنَا»، ملائکه و غير ملائکه و انسان و حيوان و جنّ است، و انسان به حسب وجود مادی اش، از حيوان و جنّ برترى دارد. اين را در نظر داشته باشيد، تا إن شاء اللّه، گفتار ما را پيرامون برترى انسان از ملک بخوانيد. گفتاری در برترى انسان از ملائکه مسلمين اختلاف دارند در اين که: انسان و مَلَک، کداميک برترند؟ قول معروف که به اشاعره هم منسوب شده، اين است که انسان افضل است، و مراد ما از فضيلت انسان، نه همه افراد انسان ها است، بلکه افراد مؤمن است. زيرا حتى دو نفر هم اختلاف ندارند در اين که عده اى از افراد انسان از چارپايان هم، پست تر و گمراه ترند، و آنان عبارتند از: منکران حق و لجوج ها که زير بارِ حق نمى روند. بنابراين چگونه ممکن است که چنين جانورانى از ملائکه مقرب تر باشند؟ دليل کسانى که گفته اند: «انسان، از مَلَک برتر است»، يکى همين آيه شريفه است، که البته همان طور که در تفسيرش اشاره کرديم، کلمۀ «کثير» را به معناى «جميع» گرفته اند. دليل ديگرشان رواياتى است که مى گويد: «مؤمن، نزد خدا، گرامى تر از ملائکه است». و اين رأى از مذهب شيعه نيز معروف است، و چه بسا اين استدلال را هم بکنند که ملائکه مطبوع بر اطاعت خدايند، و اطاعت ،طبيعت و فطرى آن ها است، اصلا قادر بر معصيت نيستند. به خلاف انسان، که هم مى تواند اطاعت کند و هم مخالفت، و سازمان وجودش را هم، دو قسم نيرو تشکيل مى دهد: يکى نيروهاى شيطانى، و ديگرى رحمانى. يکى عقل و يکى شهوت و غضب. پس انسان مؤمنى که با نفس خود جهاد نموده، با آن که مى تواند معصيت کند، خوددارى نموده، در عوض خداى را اطاعت مى کند، از ملائکه افضل است. ولى با همه اين حرف ها، افضليت انسان به آن معنایى که گذشت، در ميان شيعه و اشاعره اتفاقى نيست، و از اشاعره کسانى هستند که به افضليت مَلَک قائل شده اند. مانند زجاج، و به ابن عباس هم نسبت داده اند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۲۲۲ بعضى ديگر از ايشان قائل شده اند به افضليت پيغمبران - به طور مطلق - از ساير موجودات، و بعد از اين، سلسله فرستادگان از ملائکه بر ساير ملائکه و بر ساير افراد بشر، و سپس افضليت تمامى ملائکه بر تمامى بشر. بعضى ديگر از ايشان قائل اند به برترى کرّوبين از ملائکه، به طور مطلق، آنگاه بر جستگان بشر. سپس عموم ملائکه از عموم بشر، که امام فخر رازى، اين قول را اختيار کرده و به غزالى هم نسبت داده است. و اما معتزله معتقد شده اند به افضليت ملائکه از بشر و استدلال کرده اند به ظاهر آيه: «وَ لَقَد کَرَّمنَا بَنِى آدَم» - تا آن جا که مى فرمايد - «وَ فَضَّلنَاهُم عَلَى کَثِيرٍ مِمَّن خَلَقنَا تَفضِيلاً»، که تقريب استدلالشان در تفسير آيه گذشت. زمخشرى به کسانى که به افضليت انسان از مَلَک قائل شده اند، خيلى بدگویى کرده، و در ذيل جملۀ «وَ فَضَّلنَاهُم عَلَى کَثِيرٍ مِمَّن خَلَقنَا تَفضِيلاً» گفته است: مراد از «کثير»، آن طور که اينان پنداشته اند، «جميع» نيست، بلکه موجودات غير ملائکه است، و همين فضيلت براى بنى آدم بس ‍است که مافوقشان ملائکه است، و غير از اين موجودات شريف و مقرّب درگاه خدا، مافوق ديگرى ندارند. و عجب از جبرى مذهبان است که چطور در هر مسأله اى عکس وفاق را رفته اند، و آن قدر در لجاجت پيش رفته اند که به خود جرأت دهند توهين بزرگى را مرتکب شده و انسان را بر ملائکه برترى دهند. با اين که بارها از قرآن کريم شنيدند که تا چه حدّى ملائکه خود را احترام فرموده و تا چه اندازه نام ايشان را به احترام برده، و با اين که مى دانند ملائکه چه اندازه به ساحت قدس خدا نزديک اند، و چطور خداوند ايشان را نسبت به انبياء، مانند انبياء نسبت به ساير مردم قرار داده. آنگاه از فرط تعصب، کارشان بدين جا کشيد که حرف هایى و اخبارى سر هم کنند و ببافند. مثلا نقل کنند که ملائکه گفته اند: پروردگارا! تو دنيا را به بنى آدم دادى، در آن دنيا مى خورند، لذّت مى برند، ولى ما را از آن لذّت ها محروم ساختى، حال از آخرت به ما بده. خداى تعالى هم، در جواب فرموده: به عزّت و جلال خودم، هيچ وقت اين کار را نمى کنم و شما را که با امر «کُن» خلق کرده ام، در مقابل ذرّيه کسى که او را به دست خود آفريده ام، قرار نمى دهم. و آنگاه از ابوهريره روايت کرده اند که گفته است: «مؤمن، گرامى تر است از ملائکه اى که نزد اويند». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۲۲۳ و نيز از ايشان تعجب است که کلمه «کثير» را به معناى «جميع» گرفته و گويا ذوق سليم را از دست داده و زشتى گفتار خود را حس نمى کنند، و نمى فهمند که گفتن «وَ فَضَّلنَاهُم عَلَى جَمِيعٍ مِمَّن خَلَقنَا» چقدر رکيک و زشت است. (زيرا با بودن «جميع»، ديگر جایى براى حرف «مِن» باقى نمى ماند)، و همين رسوایى براى ايشان بس است، اگر بفهمند. شما ببينيد براى به کرسى نشاندن حرفى غلط و در دشمنى ملائکه، چه تمحلات و تشبثاتى نموده و چه تأويل هاى بعيدى مرتکب مى شوند! گويا که اين ها از دودمان قوم لوط باشند، و چون جبرئيل قوم لوط را نابود کرده، حالا دارند تلافى در مى آورند، و به هيچ وجه آن داغ از دل هايشان برون نمى رود. نقد کلام زمخشرى، که قول بر «تفضيل انسان بر مَلَک» را مردود دانسته است روايتى که نقل کرده که ملائکه از خدا خواستند در مقابل دنيایى که به بنى آدم اختصاص داده، آخرت را هم به ايشان اختصاص دهد، روايتى است که از ابن عُمَر و انس بن مالک و زيد بن اسلم و جابر بن عبداللّه انصارى، از رسول خدا روايت شده. و در روايت آخرى آمده که: وقتى خداوند آدم و ذرّيه او را خلق کرد، ملائکه گفتند: پروردگارا! اين ها را خلق کردى و همه گونه وسائل لذت مانند خوردن، آشاميدن و نکاح کردن و بر اسب سوار شدن برايشان فراهم نمودى، حال که چنين کردى، پس دنيا را به ايشان بده و آخرت را به ما فرشتگان واگذار. خداى تعالى فرمود: من هرگز کسى را که با دو دست خود خلقش کرده ام، با کسى که با يک کلمۀ «کُن» او را آفريدم، برابر نمى کنم. صرف نظر از اين که اصل مضمون روايت درست نيست، زيرا در اين روايت خوردن و آشاميدن و ازدواج کردن و امثال آن را لذّت و کمال خوانده، در حالى که اين کارها در آدمى به منظور استکمال و بقاء انجام مى گيرد و ملائکه بدون اين اعمال آن را دارند. يعنى: ملائکه از ابتداء وجود، آن کمالاتى را که بنى آدم با به کار بردن قواى مادى خود، و اعمال خسته کننده اش به دست مى آورد، واجد است. (او، بدون خوردن، سير است و بدون تلاش جهت خريدن و دوختن، لباس دارد)، ولى انسان مجبور است نظام جارى در عالم ماده را بپذيرد. بنابراين، چگونه ممکن است که بگویيم: ملائکه از خدا چنين چيزهایى را خواسته اند. آرى، محال است چيزى را مسئلت و درخواست کنند که داراى آن هستند و نسبت به امورى حرص به خرج دهند، که از آن محروم نيستند. نظير اين اشکال به استدلال قبلی شان وارد است که براى اثبات افضليت انسان از مَلَک، کرده و مى گفتند: وجود انسان مرکب است از قوایى که او را به اطاعت مى خواند و هم از قوایى که او را به معصيت مى کشاند، و اگر اطاعت را بر معصيت ترجيح داده و به سوى اسلام و عبوديت گرايش پيدا کند، ارزش اطاعت او را از اطاعت ملائکه بيشتر است. چون اطاعت، فطرى ملائکه و ترک معصيت نيز از فطريات اوست. پس بنى آدم بيشتر از ملائکه مى تواند به خدا تقرب جويد و ثواب و اجر بيشترى کسب کند. و اين حرف پايه و اساسش، يک اصل عقلایى است که در جامعه بشرى معتبر شمرده شده، و آن، اين است که: اطاعتى که امتثال امر مولوى و يا نهى مولوى باشد، از معصيت بهتر است. اطاعت باعث استحقاق اجر، و معصيت موجب استحقاق عقاب است. و اما اجر و ثواب، هر وقت که مورد استحقاق قرار گرفت، وقتى اثر خود را مى کند که انسان مخاطب به آن تکليف، در شرائطى باشد که هم بتواند اطاعت کند و هم بتواند نکند، فعل و ترک برايش مساوى باشد. و اما اگر مساوى الطرفين نبود، مثلا مخاطب، به اطاعت نزديک بود تا به معصيت و يا به عکس، حکم تفاوت مى کند. مثلا در تکليف اجتناب از زنا يک مرد عنين و يا پيرمرد فرتوت، که تحصيل مقدمات چنين کارى برايش دشوار است، با يک جوان قوى که اکثر موانع از پيش پايش برداشته و جز ترس از خدا هيچ مانعى ندارد، مساوى نيستند. اگر آن عنين زنا نکرد، نمى گویيم اطاعت کرده، ولى اگر آن پير فرتوت زنا نکرد، مى گویيم اطاعت کرده. و اگر آن جوان نکرد، مى گویيم اطاعت بيشترى کرده. و بر همين قياس ساير تکاليف را حساب مى کنند. و در ملائکه، چون مى بينيم راهى به سوى معصيت ندارند، نه غريزه شهوت و غضب دارند و نه چون انسان دچار هواى نفس مى شوند. اگر اين ملائکه خطاب هاى مولوى خدا را اطاعت کنند، اطاعتشان نظير زنا نکردن عنين و يا زنا نکردن پير فرتوت است. بنابراين، انسان که مجهز به وسائل گناه هست، ولى گناه نمى کند، از ملائکه برتر است. اين آن تقريب و آن حسابى است که در جامعه بشرى اعتبار شده. ولى اشکالش اين است که: اگر اين حرف تمام باشد، بايد اطاعت ملائکه اصلا ارزشى نداشته باشد. چون بنابراين نمى توانند گناه بکنند، و مانند آدميان، کردن و نکردن يک عمل برايشان يکسان نيست. بنابراين، هيچ شرافت ذاتى و ارزش جوهرى ندارند. زيرا اطاعتى اجر و شرافت دارد که نافرمانی اش هم ممکن باشد، و در حقيقت انقياد ذاتى که هيچ وقت از ذات تخلف نمى کند، اطاعت حقيقى نيست، و اگر هم اطاعتش بناميم، مجازى است. و اگر اين حرف درست باشد، ديگر علتى ندارد که ملائکه مقرب درگاه خدا باشند و يا اطاعتشان ارزش داشته و باعث مقام و منزلتشان شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۲۲۵ و حال آن که مى بينيم خداى سبحان، ملائکه را داراى مقام قرب و زلفى دانسته و ايشان را در حظائر قدس و منازل انس جاى داده، خزينه هاى اسرار خود و حاملان امر و واسطه هاى ميان خود و خلقش قرار داده، و آيا اين همه مقام و منزلت ها، صرف گزاف و بدون شايستگى در خود ملائکه بوده؟ چطور ممکن است چنين سخنى را در باره ملائکه گفت؟ و حال آن که خداى تعالى، در کتابش، ايشان را ثنا گفته. يک جا فرموده است: «بَل عِبَادٌ مُکَرمُونَ لَا يَسبِقُونَهُ بِالقَولِ وَ هُم بِأمرِهِ يَعمَلُون». و نيز فرموده: «لَا يَعصُونَ اللّهَ مَا أمَرَهُم وَ يَفعَلُونَ مَا يُؤمَرُون». به طورى که ملاحظه مى کنيد، ذات ايشان را گرامى داشته است، بدون اين که مقيد به قيدى کرده باشد، و اطاعتشان را و معصيت نکردنشان را مدح نموده است. (پس معلوم مى شود نسبت به هر امرى از اوامر خدایى؛ هم قدرت اطاعت دارند و هم قدرت معصيت). و نيز در مدح عبادت و تذلّل در برابر پروردگارشان فرموده: «وَ هُم مِن خَشيَتِهِ مُشفِقُون». و نيز فرموده: «فَإن استَکبَرُوا فَالَّذِينَ عِندَ رَبِّکَ يُسَبِّحُونَ لَهُ بِاللَّيلِ وَ النَّهَارِ وَ هُم لَا يَسئَمُون». و نيز فرمود: «وَ لَا تَکُن مِنَ الغَافِلِينَ إنَّ الَّذِينَ عِندَ رَبِّکَ لَا يَستَکبِرُونَ عَن عِبَادَتِهِ وَ يُسَبِّحُونَهُ وَ لَهُ يَسجُدُون»، که به پيغمبر گرامى خود دستور مى دهد خداى را ياد کند، آن طور که ملائکه او را ياد مى کنند، و خداى را بندگى کند، آن طور که فرشتگان عبادتش مى کنند. افضل بودن اطاعت، از جهت کشف صفاى باطن و حُسن سريره اوست پس حق مطلب اين است که: صرف امکان فعل و ترک و اين که انسان به طور مساوى به آن دو قدرت دارد، ملاک اصلى فضيلت و بهترى اطاعت او نيست، بلکه اطاعت بشر از اين جهت افضل است که از صفاى طينت و حُسن سريرۀ او کشف مى کند. به دليل اين که مى بينيم عبادت و اطاعت کسى که مى دانيم داراى خبث سريره و پليدى نفس است، هيچ قيمتى ندارد، هر چند در تصفيه عمل و بذل منتهاى قدرت نهايت درجه سعى را کرده باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۲۲۶ مانند اطاعت منافق و آن ها که دچار مرض درونى مى باشند که عملشان نزد خداى سبحان حبط است و خداوند حسناتشان را از ديوان اعمالشان محو مى کند. پس ملاک ارزش و فضيلت اطاعت، صفاى نفس مطيع و جمال ذات او و خلوصش در عبوديت است. و همين است که او را از معصيت به سوى اطاعت مى کشاند، و وادارش مى سازد تا در راه خدا و اطاعت او و ترک معصيت او مشقت ها تحمل نموده، در نتيجه عمل و اطاعتش ارزش و نفاست پيدا کند. بنابراين، ذات ملائکه که قوامش بر طهارت و کرامت است و اعمالش جز ذلت عبوديت و خلوص نيت حکمى ندارد، از جنس و ذات انسان که با کدورت هاى هوا و تيرگى هاى غضب و شهوت مشوب و مکدر است، افضل و شريف تر است. آرى، کمتر اعمال انسانى از قضاياى شرک و شآمت نفس و دخالت طمع خالى است. به همين جهت، قوام ذات فرشتگان، از قوام ذات انسان افضل و اعمال فرشته، خالص تر و خدایى تر از اعمال انسان است. اعمال فرشتگان همرنگ ذات آنان و اعمال آدمى، همرنگ ذات اوست، و کمالى که انسان آن را براى ذات خود هدف قرار داده و در پرتو اطاعت خدا جستجويش مى کند، اين کمال را ملائکه به بيانى که گذشت، در ابتداى وجودشان دارا هستند. البته اين هم هست که ممکن است همين انسان که کمال ذاتى خود را به تدريج يا به سرعت و يا به کندى از راه به دست آوردن استعدادهاى تازه کسب مى کند، در اثر آن استعدادهاى حاصله به مقامى از قرب و به حدّى از کمال برسد، که مافوق حدّى باشد که ملائکه با نور ذاتی اش در ابتداى وجودش رسيده، ظاهر کلام خداى تعالى هم اين امکان را تأييد مى کند. براى اين که در داستان خلق کردن خليفه براى زمين، برترى انسان را براى ملائکه بيان کرده و فرمود: اين موجود در تحمل علم به اسماء، قدرتى دارد که شما نداريد. او مى تواند علم به تمامى اسماء را تحمل کند، و همين تحمل، مقامى است از کمال، که مقام تسبيح ملائکه به حمد خدا و تقديس شان به آن پايه نمى رسد، و مقامى است که باطن انسان را از فساد و سفک دماء پاک مى کند. و لذا مى بينيم که ملائکه به اين قانع شدند، همچنان که فرمود: «وَ إذ قَالَ رَبُّکَ لِلمَلَائِکَةِ إنّى جَاعِلٌ فِى الأرضِ خَلِيفَةً قَالُوا أتَجعَلُ فِيهَا مَن يُفسِدُ فِيهَا وَ يَسفِکُ الدِّمَاءَ وَ نَحنُ نُسَبِّحُ بِحَمدِکَ وَ نُقَدِّسُ لَکَ قَالَ إنِّى أعلَمُ مَا لَا تَعلَمُون»، و ما تفصيل بحث آن را در جلد اول اين کتاب گذرانديم. و نيز داستان مأمور شدن ملائکه به سجده کردن بر آدم و اين که همه آنان وى را سجده کردند، يادآور شده و مى فرمايد: «فَسَجَدَ المَلَائِکَةُ کُلُّهُم أجمَعُون». و ما در تفسير آياتى که راجع به اين داستان در سوره «اعراف» آمده، روشن کرديم که سجده ملائکه بر آدم، از باب خضوع ايشان در برابر مقام کمال انسانى بوده، و آدم جنبۀ قبله را براى ايشان داشته، وى با وجود خود، انسانيت را در برابر ايشان مجسم نموده بود. اين بود آنچه که از ظاهر آيات مورد بحث و ساير آياتى که آورديم، استفاده مى شد، و البته در روايات هم، گوشه ها واشاراتى که اين معنا را تأييد کند، ديده مى شود، و چون اين بحث غير از جنبه قرآنی اش، جنبه عقلانى نيز دارد، تفصيل آن را بايد در مباحث عقلى جستجو کرد. «يَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُنَاسِ بِإِمَامِهِمْ»: مقصود از اين «يوم»، روز قيامت است، و ظرف «يَوم»، متعلق به مقدّر است، و تقدير کلام چنين است: «أُذکُر يَومَ فُلَانٍ: به ياد آور روزى را که». مراد از «امام» در جملۀ «يَومَ نَدعُوا کُلَّ أُنَاسٍ بِإمَامِهِم» و کلمۀ «امام»، به معناى مقتداء است، و خداى سبحان، افرادى از بشر را به اين نام ناميده، که جامع آنان، اين است که بشر را با امر خدا هدايت مى کنند، همچنان که در باره ابراهيم «عليه السلام»، اين اسم را به کار برده و فرمود: «إنِّى جَاعِلُکَ لِلنَّاسِ إمَاماً». و در باره سايرين فرموده: «وَ جَعَلنَاهُم أئِمَّةً يَهدُونَ بِأمرِنَا»، و افراد ديگرى را که مقتدا و رهبر گمراهانند، ائمه کفر خوانده و فرمود: «فَقَاتِلُوا أئِمَّةَ الکُفر». و نيز تورات را امام خوانده و فرمود: «وَ مِن قَبلِهِ کِتَابُ مُوسَى إمَاماً وَ رَحمَةً»، و چه بسا از آن استفاده شود که کتاب هاى آسمانى که مشتمل بر دين تازه و شريف اند، مانند کتاب نوح و ابراهيم و عيسى و محمّد «صلوات اللّه عليهم»، همه امام باشند. و نيز لوح محفوظ را امام خوانده و فرمود: «وَ کُلَّ شَئِ أحصَينَاهُ فِى إمَامٍ مُبِين». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۲۲۸ و وقتى از ظاهر آيه استفاده مى شود که براى هر طایفه اى از مردم امامى است، غير از امام طایفه ديگر. - چون امام را به جمعيت ها نسبت داده و فرمود: «إمَامِهِم» - لذا نمى شود مراد از «امام»، همان امام در آيه لوح باشد. براى اين که در آن جا لوح محفوظ را يک امام ناميده که دومى ندارد، و مخصوص به طایفه معينى نيست. و نيز ظاهر آيه، اين است که: آيه مورد بحث، تمامى مردم - اعم از اولين و آخرين - را شامل است. در سابق هم، در تفسير آيه: «کَانَ النَّاسُ أمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَ مُنذِرِينَ وَ أنزَلَ مَعَهُمُ الکِتَاب» گفتيم که اولين کتاب آسمانى که مشتمل بر شريعتى تازه بود، کتاب نوح است، که کتاب ديگرى قبل از آن نبوده. و از اين جا معلوم مى شود که نمى توان مراد از «امام» در آيه مورد بحث را کتاب گرفت. براى اين که لازمه اش اين مى شود که امت هاى قبل از نوح، امام نداشته باشند، چون کتاب نداشتند، و حال آن که ظاهرش اين است که آن ها هم امام داشته اند. پس نتيجه اين مى شود که بگویيم: مراد از «امام هر طایفه»، همان اشخاصى هستند که مردم هر طایفه به آن ها اقتداء و در راه حق و يا باطل از آن ها پيروى مى کرده اند، و قبلا هم گفتيم که قرآن کريم، هر دو مقتداء را امام خوانده، و «امام حق» کسى را دانسته که خداوند سبحان، او را در هر زمانى براى هدايت اهل آن زمان برگزيده است. حال چه اين که پيغمبر بوده باشد، مانند ابراهيم و محمّد «صلوات اللّه عليهما»، و يا غير پيغمبر. و ما در تفسير آيه: «وَ إذ ابتَلَى إبرَاهِيمَ رَبُّهُ بِکَلِمَاتٍ فَأتَمَّهُنَّ قَالَ إنِّى جَاعِلُکَ لِلنَّاسِ إمَاماً قَالَ وَ مِن ذُرِّيَّتِى قَالَ لَا يَنَالُ عَهدِى الظَّالِمِين»، تفصيل اين بحث را مطرح کرديم. چيزى که هست، از آيه اى که در باره فرعون - که يکى از امامان ضلال و گمراهى است - بحث مى کند، يعنى از آيه: «يَقدُمُ قَومَهُ يَومَ القِيَامَةِ فَأورَدَهُمُ النَّار»، و همچنين از آيه: «لِيَمِيزَ اللّهُ الخَبِيثَ مِنَ الطَيِّبِ وَ يَجَعَلُ الخَبِيثَ بَعضَهُ عَلَى بَعضٍ فَيَرکُمَهُ جَمِيعاً فَيَجعَلَهُ فِى جَهَنَّم» و غير اين ها از آيات بسيارى ديگر استفاده مى شود که اهل ضلال، هيچ وقت از اوليايشان جدا نمى شوند، و لازمه اين سخن، آن است که روز قيامت، ايشان به اتفاق پيشوايان خود فرا خوانده مى شوند. علاوه بر اين، کلمۀ «بِإمَامِهِم» مطلق است، و مقيد به «امام حق»، که خدا او را هادى به امر خود قرارش داده باشد، نشده، و مقتداى ضلالت، عين مقتداى هدايت امام خوانده شده، و سياق ذيل آيه و آيه دومى هم، مشعر بر اين است که امامى که روز قيامت خوانده مى شود، آن کسى است که مردم او را امام خود گرفته باشند و به اواقتداء کرده باشند. نه آن کس که خداوند به امامتش برگزيده باشد، و براى هدايت به امرش انتخاب کرده باشد. چه اين که مردم هم او را پيروى کرده باشند و يا کنارش زده باشند. پس ظاهر اين مى شود که مراد از امام هر طایفه، آن کسى است که مردم به پيشوای اش تن در داده باشند. حال چه اين که امام حق باشد و چه امام باطل. و چنين نيست که بعضى پنداشته اند که روز قيامت مردم به اسم امامشان خوانده شوند. مثلا گفته شود: «اى امت ابراهيم» و «اى آل فرعون» و «اى آل فلان». براى اين که اين معنا با ظاهر آيه نمى سازد. آيه شريفه، نتيجه و فرع جملۀ «نَدعُوا کُلَّ أُنَاسٍ بِإمَامِهِم» را، اين دو جمله، يعنى جملۀ «فَمَن أُوتِىَ کِتَابَهُ بِيَمِينِهِ» و جملۀ «وَ مَن کَانَ فِى هَذِهِ أعمَى...» قرار داده، و اگر دعوت به امام، معنايش آن باشد، نتيجه بودن آن دو جمله فرع براى جمله دعوت به امام روشن نيست، چه ربطى هست ميان اين که مردم را به اسم امامشان بخوانند، و ميان به دست راست دادن نامه عمل، و يا به کورى در دنيا و آخرت. به خلاف اين که مراد از «دعوت» را - به طورى که از سياق بر مى آيد - احضار بگيريم که هر طایفه اى با پيشواى خودشان احضار شده و هر که به امام حقى اقتداء کرده و نامه عملش را به دست راستش مى دهند، و هر که از معرفت امام حق در دنيا کور بوده، در آن جا هم کور خواهد بود. اين آن معنایى است که از تدبر و دقت در آيه به دست مى آيد. اقوال مختلف درباره مراد از «امام»، در آیه فوق البته مفسران در تفسير «امام»، در آيه مورد بحث، نظرات مختلفى دارند: بعضى گفته اند که: مراد از «امام»، کتابى است که از آن پيروى شده است. مانند: تورات، انجيل و قرآن. روز قيامت، مردم به اسم کتابشان خوانده شوند. مثلا گفته مى شود: اى پيروان تورات! اى پيروان انجيل! اى پيروان قرآن! از آن جا که قبلا اشکالش را خوانديد، ديگر تکرار نمى کنيم. بعضى ديگر گفته اند: مراد از «امام»، پيغمبر است که پيشواى پيروان حق است، و «شيطان» و «پيشوايان ضلالت»، که پيشواى رهروان باطل است، و گفته مى شود پيروان ابراهيم را بياورند، و پيروان موسى را بياوريد، پيروان محمد را بياوريد. اهل حق بر مى خيزند، در حالى که کتاب هايشان به دست راستشان داده شده. بعد صدا مى زنند: پيروان شيطان و رهروان رؤساى ضلالت را بياوريد. عده اى هم به اين عنوان حاضر مى شوند. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه