تفسیر المیزان

المیزان جلد۱۳ بخش۲۱

بيان حال انسان عادى دلبسته به اسباب ظاهرى پس معناى آيه اين است که: «ما وقتى انعامى به انسان - که موجودى است واقع در مجراى اسباب - مى کنيم، به ظواهر اسباب سرگرم شده و به آن دل مى بندد و ما را فراموش مى کند و شکر ما را به جاى نمى آورد. وقتى مختصر شرّى به او برسد و در نتيجه خيرى را از او بگيرد و يا جلوى اسباب خير را ببندد، دچار يأسى شديد و نوميدى از خير مى گردد. چون او دل همه به اسباب داده بود و دارد از کار افتادن اسباب را مى بيند، چطور دچار نوميدى نشود؟ آرى، او پروردگار خود را در اجراى اين اسباب هيچکاره مى دانست. اين آيه، حال انسان هاى عادى را توصيف مى کند که در محيط زندگى قرار گرفته، که حاکم در آن عرف و عادت است. وقتى نعمت هاى الهى - از حال و جاه و فرزندان و چيزهاى ديگر - به سويش سرازير است، و اسباب ظاهرى هم سر سازگارى دارند، همه اميد و دلگرمی اش متوجه آن اسباب شده و دل به آن ها مى دهد، و در دلش ديگر جاى فارغى براى ياد خدا نمى ماند تا او را شکر بگزارد. و به همين جهت، وقتى شرّى به او مى رسد و بعضى از نعمت هاى الهى از او سلب مى شود، به کلى از خير مأيوس مى گردد. چون جاى ديگرى را سراغ ندارد، همه اميدش اسباب ظاهرى بود، که آن هم روى ترش کرده و پشت کرده است. اين حال، غير از حال يک انسان فطرى است که ذهنش به عادت و رسوم مشوب نگشته، و عرف و عادت در دلش هيچ نقشى را بازى نکرده و دخل و تصرفى ندارد. آرى، انسانى که با تأييد الهى و يا به خاطر پيشامدى، اسباب ظاهرى را فراموش کرده، به فطرت ساده خود برگشته، همواره چشم اميد به خداى خود دوخته، رفع گرفتاری ها را از او مى خواهد، نه از اسباب. پس آدمى داراى دو حال است: يکى حال فطرى، که او را در هنگام گرفتارى و برخورد با شرّ هدايت به رجوع پروردگارش مى کند. و يکى حال عادى او، که در آن حال اسباب ظاهرى ميان او و ياد پروردگارش ‍ حايل گشته، دلش را از رجوع به خدا و ياد او و شکر او مشغول مى سازد. آيه مورد بحث، اين حال دومى را وصف مى کند، نه حال اولى را. از همين جا روشن مى گردد که ميان اين آيه و آياتى که افاده مى کند که انسان وقتى به سختى و گرفتارى دچار شود، به ياد خداى تعالى افتاده و پروردگار خود را مى خواند، هيچ منافاتى نيست. مانند آيه: «وَ إذَا مَسَّکُمُ الضُّرُّ فِى البَحرِ ضَلَّ مَن تَدعُونَ إلّا إيَّاه»، و آيه: «وَ إذَا مَسَّ الإنسَانَ الضُّرُّ دَعَانَا لِجَنبِهِ أو قَاعِداً أو قَائِماً»، و همچنين آيات ديگرو چون همان طور که گفتيم، آن آيه متعرض حال عادى آدمى است و اين آيات، متعرض حال فطرى او است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۲۵۸ و نيز اين معنا روشن مى گردد که اين آيه از جهت ذيل، متصل به آيه قبل است که مى فرمود: «وَ لَا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إلّا خَسَاراً». و حاصل آن دو، اين است که: از چنين مردمى اين خسار هيچ بعيد نيست. زيرا يکى از احوال آدمى اين است که اسباب ظاهرى در موقع آمدن نعمت هاى الهى او را به خود مشغول مى کند، و نعمت را از آن اسباب مى بيند. در نتيجه از ياد پروردگارش غافل مى شود و به کلّى اعراض نموده، در نتيجه، در صورت قطع شدن آن نعمت مأيوس و بيچاره مى شود. چون نعمت را از اسباب ظاهرى مى دانست که فعلا از کار افتاده اند. بحثى فلسفى: (پیرامون شرور) حکما گفته اند که: شرور، بالعرض داخل در قضاى الهى هستند، و در بيان آن چنين گفته اند: از افلاطون نقل شده که گفته است: «شرّ عدم است»، و اين دعوى خود را با چند مَثَل توضيح داده و گفته است: «مثلا يکى از شرها، آدم کشى است و حال آن که مى بينيم آدمکشى کار قاتل نيست، تا بگویيم شرّى ايجاد کرد، آنچه کار قاتل است، اين است که بتواند دست خود را بلند و پایين کند، و کار جرأت و شجاعت او هم نيست، و همچنين کار شمشير و تيزى آن هم نيست. زيرا همه اين ها در جاى خود خوب و کمال و خيرند، و نيز از ناحيه قبول پاره شدن رگ ها و گوشت ها هم به وسيله شمشير نيست. زيرا کمال بدن مقتول اين است که نرم باشد. پس باقى نمى ماند براى شر، مگر مسأله بى جان شدن مقتول و بطلان حيات او، که آن هم امرى است عدمى. و همچنين هر شرّ ديگرى که به اين طريق تجزيه و تحليل کنيم، خواهيم ديد شرّ بودنش از يک امر عدمى است، نه امور وجودى. چيزى که بايد دانست، اين است که شرورى که در عالَم به چشم مى خورد، از آن جایى که با حوادث موجود در اين عالَم ارتباط دارند، و با آن ها پيچيده و در هم هستند، از اين رو عدم هاى مطلق نيستند، بلکه عدم هاى نسبى اند که خود بهره اى از وجود و واقعيت را دارند، مانند انواع فقدان ها و نقص ها و مرگ و فسادهایى که در داخل و خارج نظام عالَمى پديد مى آيد که همه اين ها اعدامى نسبى بوده و مساسى با قضاى الهى - که حاکم در عالم است - دارند. البته داخل در قضاى الهى نيستند، نه بالعرض نه بالذات. توضيح اين که: آنچه ما از عدم در ذهن خود تصور مى کنيم، يا عدم مطلق است که همان نقيض و نقطه مقابل وجود مطلق است. و يا عدم مضاف و منسوب به ملکه است، که عبارت است از: عدم کمال وجودى که جا دارد آن کمال را داشته باشد. مانند نابينایى که عبارت است از عدم بصر، از کسى که جا داشت بصر داشته باشد. و «لذا به ديوار نمى گویيم نابينا». قسم اول هم، چند جور تصور مى شود: يکى اين که عدم را به ماهيت چيزى بزنيم، نه به وجود آن. مثل اين که عدم زيد را تصور کنيم، و خود آن را معدوم فرض کنيم، نه او را بعد از آن که موجود بود، اين قسم صرف يک تصور عقلى است که هيچ شرّى در آن متصور نيست. چون موضوع را که مشترک ميان «بود» و «نبود» باشد، تصور نکرده ايم تا نبودش شرّى باشد. بله، ممکن است انسان عدم چيزى را مقيد به آن چيز کند، مثلا عدم زيد موجود را تصور کند، و او را بعد از آن که موجود شده، معدوم فرض نمايد. چنين عدمى شرّ هست، وليکن اين قسم عدم، همان عدم ملکه اى است که توضيحش خواهد آمد. تصور دوم اين که: عدم چيزى را بالنسبه به چيز ديگرى اعتبار کنيم، مانند نبود وجود واجبى براى موجودات امکانى، و نبود وجود انسانيت. مثلا براى ماهيت ديگرى مانند اسب، و يا نداشتن نبات وجودِ حيوان و نداشتن گاو وجودِ اسب را، که اين قسم عدم، از لوازم ماهيات است، و امرى است اعتبارى، نه مجعول و محقق. قسم دوم از عدم، همان عدم ملکه اى است که در بالا بدان اشاره شد و آن، عبارت است از فقدان و نبود کمال براى چيزى که شأن آن، داشتن آن کمال است. نظير انواع فسادها و نواقص و عيب ها و آفات و امراض و دردها و ناگواری هایى که عارض بر چيزى مى شود، که شأن آن نداشتن اين نواقص و داشتن کمال مقابل آن است. اين قسم از عدم شرّ است، و در امور مادى پيدا مى شود، و منشأ آن هم، قصورى است که در استعدادهاى ماديات است، که البته اين قصور، در همه به يک پايه نيست، بلکه مراتب مختلفى دارد. منظور اين است که منشأ اين گونه عدم ها که شرند، منبع قبض وجود، يعنى ذات بارى تعالى نيست و نمى شود آن ها را به ساحت او نسبت داد. چون علت عدم، چيزى است مانند خود آن عدم، همچنان که علت وجود، وجودى ديگر است، نه عدم. پس آن چيزى که در اين گونه امور توأم با شرّ مورد تعلق کلمه ايجاد اراده الهى قرار مى گيرد و قضاى الهى هم بالذات شامل آن مى شود، آن مقدارى است که وجود به خود گرفته، و به عبارت ديگر، استعداد و قابليت گرفتن وجود را داشته، و همان است که مى توان گفت خدا خلق کرده، اراده الهى ايجادش نموده و قضاى الهى بر آن رانده شده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه :۲۶۰ و اما عدم هایى که همراه آن است، مستند به خدا نيست، بلکه مستند به نداشتن قابليت بيشتر خود او و قصور استعداد اوست. پس چرا همان عدم ها را هم مخلوق دانسته، نسبت جعل و اضافه به آن ها مى دهيم، از اين جهت است که آميخته و متحد به آن مقدار وجود مى باشند. تقسيمات کلّى امور، در جهان و به بيانى روشن تر، امور به پنج قسم اند: ۱ - آن ها که خير محض اند. ۲ - آن ها که خيرشان، بيشتر از شرّشان است. ۳ - آن ها که خير و شرّشان، يکسان است. ۴ - آن ها که شرّشان، بر خيرشان مى چربد. ۵ - آن ها که شرّ محض اند. از اين پنج قسم امور، سه قسم آخرى آن ها معقول نيست که هستى به خود بگيرند. زيرا هست شدن آن ها، مستلزم ترجيح بلامرجّح است، و يا ترجيح مرجوح بر راجح. و اگر حکمت الهى را - که از قدرت و علم واجبى او سرچشمه مى گيرد، و همچنين جود خدایى را که هرگز آميخته با بخل نمى شود - در نظر بگيريم، حکم خواهيم کرد بر اين که: بر چنين خدایى واجب مى آيد که فيض خود را به وجهى مصروف کند که اصلح و شايسته تر براى نظام اتم است، و از امور پنجگانه گذشته، دو تاى اولى را که ايجاد کند که عبارت بود از خير محض و آن ديگرى که خيرش، بيش از شرش مى باشد. زيرا اگر اولى را خلق نکند، مرتکب شرّ محض شده، و اگر دومى را خلق نکند، شرّ بيشتر را خلق کرده است. بنابراين، آنچه از شرور که به نظر ما مى رسد، نسبت به آنچه که از خيرات به چشم مى خورد، نادر و قليل است، و شرّ قليل، به خاطر خير کثير تحقق يافته و ممکن نبود تحقق نيابد. امام فخر رازى، در اين جا دچار اشتباهى شده که گفته است: اين که حکما گفته اند: «شرور، اعدام اند و مستند به خدا نيستند»، حرف بيهوده اى است و با مسلک خود آنان منافات دارد، که خداى تعالى را، علت تامّه عالَم مى دانند و اعتراف مى کنند که انفکاک معلول، از علت تامّه محال است. زيرا با چنين اعترافى، خداى تعالى در کارهايش مجبوراست، و اختيارى ندارد که فلان کار را بکند و آن ديگرى را نکند. او، خواه ناخواه، علت هرچه هست را ايجاد مى کند، چه خير و چه شرّ. نه اين که سبک سنگين نموده، راجح را خلق کند. و اشتباه او، در اين است که: نفهميده اين وجوب و خواه ناخواهى که معلولات دارند، عينا تأييد وجودشان را از قبل علت خود گرفته اند. وقتى وجوب مخلوق مانند وجودش عاريتى و از ناحيه خداى تعالى باشد، ديگر معقول نيست همين معلول برگشته، حاکم و قاهر بر علت خود شده و او را بر انجام عمل (ايجاد مخلوق) و تجديد حدود آن مجبور سازد. در اين جا، صاحب «روح المعانى»، انصاف را از دست نداده، نخست به بحث گذشته ما اشاره نموده و گفته است: مخفى نماند که اين سخن بنابراين مذهب تمام است که اراده خدا را در ايجاد و عدم ايجاد، متساوى النسبه ندانيم، و او را بدون رعايت مصلحت و يا داعى ديگرى، مجبور در کار خود بدانيم، و اين مذهب اشاعره است. و گرنه اگر او را مختار بدانيم، چه مانعى دارد که در انتخاب خيرات و يا شرور اختيار داشته و هر کدام را که بخواهد، انجام دهد. وليکن چيزى که هست، حکما و اساطين اسلام مى گويند: افق اختيار خداى تعالى، عالى تر از اين تصورات است، و امور عالَم، منوط به قوانين کلّى است و افعال او، مربوط به حکمت ها و مصالحى است آشکار و نهان. آنگاه مى گويد: و امّا گفتار امام فخر که گفته است: «فلاسفه بعد از آن که قائل به جبر در افعال شده اند، ديگر خوض و دقتشان در اين بحث، از جمله فضولی ها و گمراهى صرف است. زيرا پرسش از اين که چرا فلان شرّ ايجاد شد، نظير پرسش از اين است که چرا آتش سوزندگى از خود بروز مى دهد. آرى، سوزندگى از ذات آتش بر مى خيزد، نه از اختيارش»، ناشى از تعصب اوست. زيرا محققان از حکما و فلاسفه، قائل به جبر نبوده، بلکه اختيار را اثبات کرده اند، و هرگز صدور افعال خدایى از خداى تعالى را، مانند صدور سوزندگى از آتش جبرى نمى دانند. و به فرض هم که گفتار وى را قبول نموده و همه را جبرى مذهب بدانيم، تازه باز بحث شان در اين مسأله فضولى نيست. زيرا باز هم جاى اشکال هست که با اين که خداى تبارک و تعالى، خير محض است و ترکيبى در ذات او نيست، ديگر چه معنا دارد که در عالَم شرور پيدا شود. مگر خداوند مرکب از دو جهت - خير و شر - است، تا خيرات را ناشى از آن جهتش، و شرور را صادر از اين جهتش بدانيم. آرى، حکما و لو به گفته او جبرى مذهب باشند، به محض اين که به اين مسأله بر مى خورند، فورا به ذهنشان مى آيد که پس افتراء مجوسی ها درست است که يک مبدأ براى شرور، و يکى براى خيرات قائل اند. و لذا براى رهایى از اين اشکال، به خود اجازه داده اند که وارد اين بحث شده و آن را حلاجى کنند. پس ‍ بحث ايشان نه تنها فضولى نيست، که فضل است. معناى این که: «هر کس بر اساس شاکلۀ خود، عمل می کند» «قُلْ کُلُّ يَعْمَلُ عَلى شَاکلَتِهِ فَرَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدَى سَبِيلاً»: «شاکله» - به طورى که در مفردات گفته - از ماده «شکل» مى باشد، که به معناى بستن پاى چارپا است، و آن طنابى را که با آن پاى حيوان را مى بندند، «شِکال» (به کسر شين) مى گويند. و «شاکله»، به معناى خوى و اخلاق است، و اگر خلق و خوى را «شاکله» خوانده اند، بدين مناسبت است که آدمى را محدود و مقيّد مى کند و نمى گذارد در آنچه مى خواهد، آزاد باشد، بلکه او را وادار مى سازد تا به مقتضا و طبق آن اخلاق رفتار کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۲۶۲ و در مجمع البيان گفته است: «شاکله»، به معناى طريقت و مذهب است. وقتى گفته مى شود: «اين طريق، داراى شاکله هاست، معنايش اين است که «هر جميعتى از آن راه ديگرى براى خود جدا کرده اند». گويا «طريقه» و «مذهب» را از اين جهت «شاکله» خوانده اند، که رهروان و منسوبان به آن دو، خود را ملتزم مى دانند که از آن راه منحرف نشوند. بعضى ديگر گفته اند که: «شاکله»، از «شَکل» (به فتحه شين) است، که به معناى مثل و مانند است. بعضى ديگر گفته اند: اين کلمه از «شِکل» (به کسر شين) گرفته شده، که به معناى هيأت و فرم است. و به هر حال، آيه کريمه، عمل انسان را بر «شاکله» او مترتب دانسته، به اين معنا که عمل هرچه باشد، مناسب با اخلاق آدمى است. چنانچه در فارسى گفته اند: «از کوزه، همان برون تراود که در اوست». پس «شاکله» نسبت به عمل، نظير روح جارى در بدن است، که بدن با اعضا و اعمال خود آن را مجسّم نموده و معنويات او را نشان مى دهد. و اين معنا، هم با تجربه و هم از راه بحث هاى علمى به ثبوت رسيده که ميان ملکات نفسانى و احوال روح و ميان اعمال بدنى، رابطه خاصى است، و معلوم شده که هيچ وقت کارهاى يک مرد شجاع و با شهامت، با کارهایى که يک مرد ترسو از خود نشان مى دهد، يکسان نيست. او، وقتى به يک صحنه هول انگيز برخورد کند، حرکاتى که از خود بروز مى دهد، غير از حرکاتى است که يک شخص شجاع از خود بروز مى دهد، و همچنين اعمال يک فرد جواد و کريم، با اعمال يک مرد بخيل و لئيم، يکسان نيست. و نيز ثابت شده که: ميان صفات درونى و نوع ترکيب بنيه بدنى انسان، يک ارتباط خاصى است. پاره اى از مزاج ها خيلى زود عصبانى مى شوند و به خشم در مى آيند، و طبعا خيلى به انتقام علاقمندند، و پاره اى ديگر، شهوت شکم و غريزه جنسى در آن ها زود فوران مى کند، و آنان را بى طاقت مى سازد. و به همين منوال، ساير ملکات که در اثر اختلاف مزاج ها، انعقادش در بعضى ها خيلى سريع است، و در بعضى ديگر خيلى کند و آرام. و با همه اين ها، دعوت و خواهش و تقاضاى هيچ يک از اين مزاج ها که باعث ملکات و يا اعمالى مناسب خويش است، از حد اقتضاء تجاوز نمى کند، به اين معنا که خلق و خوى هر کسى، هيچ وقت او را به انجام کارهاى مناسب با خود مجبور نمى کند، و اثرش به آن حد نيست که ترک آن کارها را محال سازد، و در نتيجه، عمل از اختيارى بودن بيرون شده و جبرى بشود. خلاصه اين که شخص عصبانى، در عين اين که عصبانى و دچار فوران خشم شده، باز هم مى تواند از انتقام صرف نظر کند، و شخص شکمباره، باز نسبت به فعل و ترک عمل مناسب با خلقش اختيار دارد، و چنان نيست که شخص شهوتران، در آنچه که به مقتضاى دعوت شهوتش مى کند، مجبور باشد، هرچند که ترک عمل مناسب با اخلاق و انجام خلاف آن دشوار و در پاره اى موارد در غايت دشوارى است. کلام خداى تعالى، اگر کاملا مورد دقت قرار گيرد، اين معانى را تأييد مى کند. آرى، اين خداى سبحان است که مى فرمايد: «وَ البَلَدُ الطَّيِّبُ يَخرُجُ نَبَاتُهُ بِإذنِ رَبِّهِ وَ الَّذِى خَبُثَ لَا يَخرُجُ إلّا نَکِداً»، که اگر اين آيه را با آيات دال بر عموميت دعوت هاى دينى، از قبيل آيه: «لِأُنذِرَکُم بِهِ وَ مَن بَلَغَ» مجموعا مورد دقت قرار دهيم، اين معنا را مى رساند که بنيه انسانى و صفات درونى او در اعمالش اثر دارد. اما تنها به نحو اقتضا، نه به نحو عليّت تامّه. و اگر خواننده قدرى دقت کند، مطلب روشن است. و چگونه چنين نباشد و صفات درونى علت تامّه اعمال بدنى باشد و حال آن که خداى تعالى، «دين» را امرى فطرى دانسته، که خلقت تبديل ناپذير انسان از آن خبر مى دهد. همچنان که فرموده: «فَأقِم وَجهَکَ لِلدِّينِ حَنِيفاً فِطرَتَ اللّهِ الَّتِى فَطَرَ النَّاسَ عَلَيهَا لَا تَبدِيلَ لِخَلقِ اللّهِ ذَلِکَ الدِّينُ القَيِّم». و نيز فرموده: «ثُمَّ السَّبِيلَ يَسَّرَهُ». و معنا ندارد که هم فطرت آدمى او را به سوى دين حق و سنّت معتدل دعوت کند، و خلقت او، وى را به سوى شرّ و فساد و انحراف از اعتدال بخواند، آن هم به نحو عليّت تامّه، که قابل تخلف نباشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۲۶۴ بيان اين که: «سعادت» و «شقاوت»، از آثار اعتقادات و اعمال انسان است و اين که بعضى گفته اند: «سعادت» و «شقاوت»، دو امر ذاتى است، که هرگز از ذات تخلف نمى پذيرد، و مانند جفت بودن عدد چهار و فرد بودن عدد سه است. و يا اين که گفته اند: مسأله سعادت و شقاوت، مربوط به قضاء مقرر شده ازلى است، و مسأله دعوت براى اتمام حجت است. همچنان که فرمود: «لِيَهلِکَ مَن هَلَکَ عَن بَيِّنَة و يَحيَى مَن حَىَّ عَن بَيِّنَة». نه اين که شقى را از شقاوت برگرداند و به اميد اين باشد که کسى از آنچه در ازل برايش نوشته شده، دست بردارد. زيرا آنچه که نوشته شده، نوشته شده است و ديگر قابل تحول نيست، حرف غلطى است. و جوابش، همان اتمام حجتى است که خود اعتراف کردند. زيرا همين آيه شريفه مى رساند که سعادت براى سعيد و شقاوت براى شقى، ضرورى و غير قابل تغيير نيست. آرى، اگر از لوازم ذات بودند، ديگر براى رساندن لازمه ذات به ذات، حاجت و نيازى به حجيت نبود. چون ذاتيات دليل و حجت بردار نيستند. و همچنين اگر سعادت و شقاوت به قضاى حتمى لازم ذات شده باشند، نه اين که خود لازمه ذات باشند، باز هم اتمام حجت لغو بود، بلکه حجت به نفع مردم و عليه خداى تعالى مى بود. چون او بود که شقى را شقى خلق کرد و يا شقاوت را برايش نوشت. پس همين که مى بينيم خداى تعالى عليه خلق اقامه حجت مى کند، بايد بفهميم که هيچ يک از سعادت و شقاوت ضرورى و لازمۀ ذات کسى نيست، بلکه از آثار اعمال نيک و بد او و اعتقادات حق و باطل اوست. علاوه بر اين، ما مى بينيم که انسان به حکم فطرتش (نه به سفارش غير)، براى رسيدن به مقاصدش به تعليم و تعلم و تربيت و انذار و تبشير و وعد و وعيد و امر و نهى و امثال آن دست مى زند، و اين خود روشن ترين دليل است بر اين که انسان بالفطره خود را به يکى از دو سرنوشت «سعادت» و «شقاوت» مجبور نمى داند، بلکه خود را همواره در سر اين دو راه متحير مى بيند، و احساس مى کند که انتخاب هر يک که بخواهد در اختيار و قدرت اوست، و نيز احساس مى کند که هر يک از آن دو را اختيار کند، پاداشى مناسب آن خواهد داشت. همچنان که خداى تعالى هم فرموده: «وَ أن لَيسَ لِلإنسَانِ إلّا مَا سَعَى * وَ أنَّ سَعيَهُ سَوفَ يُرَى * ثُمّ يُجزَيهُ الجَزَاءَ الأوفَى». تا اين جا به يک نوع ارتباط اشاره شد که عبارت بود از: ارتباط ميان «اعمال» و «اخلاق» و «ذات». در اين ميان، يک نوع ارتباط ديگرى است که در ميان اعمال و ملکات آدمى و ميان اوضاع و احوال جو زندگى او و عوامل خارج از ذات اوست، که در ظرف زندگى او حکمفرما است. مانند آداب و سنن و رسوم و عادت هاى تقليدى. زيرا اين ها نيز آدمى را به موافقت خود دعوت نموده، و از هر کارى که با آن ها ناسازگار است و همچنين از مخالفت با آن ها باز مى دارد، و چيزى نمى گذرد که يک صورت جديدى در نظر انسان منعکس مى سازد، که از مخالفت آن وحشت نموده و مخالفت با آن را شناى بر خلاف جريان آب تصور مى کند، و قهرا اعمالش با اوضاع و احوال محيط و جوّ زندگى اجتماعی اش تطبيق مى گردد. اين رابطه نيز غالبا تا حدّ اقتضاء مى رسد و از آن تجاوز نمى کند، وليکن گاهى آن چنان ريشه دار و پاى برجا مى شود که ديگر اميدى به از بين رفتن آن نمى ماند. به خاطر اين که در اثر مرور زمان، ملکاتى - يا رذيله و يا فاضله - در قلب رسوخ پيدا مى کند، و در کلام خداى تعالى هم، اشاره به آن آمده. مانند آن جا که مى فرمايد: «إنّ الَّذِينَ کَفَرُوا سَوَاءٌ عَلَيهِم ءَأنذَرتَهُم أم لَم تُنذِرهُم لَا يُؤمِنُونَ * خَتَمَ اللّهُ عَلَى قُلُوبِهِم وَ عَلَى سَمعِهِم وَ عَلَى أبصَارِهِم غِشَاوَةٌ»، و همچنين آياتى ديگر. وليکن با اين حال، باز صحت تکليف و صحت اقامه حجت عليه چنين افراد و دعوت و انذار و تبشير آنان جایى نمى رود، و هنوز دعوت آنان صحيح است. به خاطر اين که اگر تأثير دعوت در آنان محال و ممتنع شده، بارى امتناع تأثير آن، به خاطر سوء اختيار خود آنان است، و اين معروف است که امتناع با اختيار منافى با اختيار نيست. (همچنان که توبيخ کسى که انتحار کرده و دارد مى ميرد، باز هم صحيح است، هر چند که ديگر راهى براى بازگشت ندارد. زيرا اين راه نداشتن را، خود براى خود درست کرده). بنابراين، از آنچه گذشت - هرچند که طولانى شد - اين معنا به دست آمد که: آدمى داراى يک شاکله نيست، بلکه شاکله ها دارد. يک شاکله آدمى، زایيدۀ نوع خلقت و خصوصيات ترکيب مزاج اوست، که شاکله اى شخصى و خلقتى است، و از فعل و انفعال هاى جهازات بدنى او حاصل مى شود. مانند خود مزاج او، که يک کيفيت متوسطه اى است که از فعل و انفعال هاى کيفيت هاى متضاد با يکديگر حاصل مى شود. شاکله ديگر او، خصوصياتى است که خلقى که علاوه بر شاکله، که از ناحيه تأثير عوامل خارج از ذاتش در او پديد مى آيد. و آدمى به هر شاکله اى که باشد و هر صفت روحى که داشته باشد، اعمالش بر طبق همان شاکله و موافق با فعليات داخل روحش از او سر مى زند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۲۶۶ و اعمال بدنى او، همان صفات و فعليات روحى را مجسم مى سازد. همچنان که انسان متکبر مغرور، اين صفات روحی اش از سراپاى گفتار و سکوت و قيام و قعود و حرکت و سکونش مى بارد، و شخص خوار و ذليل و مسکين، از تمامى حرکات و سکناتش، ذلّت به چشم مى خورد. و همچنين شجاع با ترسو، و سخى با بخيل و صبور با عجول، و هر صاحب صفتى با فاقد آن صفت، از نظر کردار و رفتار متفاوت است. و چگونه نباشد و حال آن که گفتيم عمل خارجى، مجسمه صفات درونى است. و به قول معروف: «ظاهر، عنوان باطن، و صورت، دليل بر معنا است». کلام خداى سبحان هم، اين معنا را تصديق نموده و حجت هاى خود را بر همين اساس چيده است. از آن جمله مى فرمايد: «وَ مَا يَستَوِى الأعمَى وَ البَصِيرُ * وَ لَا الظُّلُمَاتُ وَ لَا النُّورُ * وَ لَا الظّّلُّ وَ لَا الحَرُورُ * وَ مَا يَستَوِى الأحيَاءُ وَ لَا الأموَاتُ». و نيز مى فرمايد: «الخَبِيثَاتُ لِلخَبِيثِينَ وَ الخَبِيثُونَ لِلخَبِيثَاتِ وَ الطَّيِّبَاتُ لِلطَيِّبِينَ وَ الطَّيِّبُونَ لِلطَّيِّبَات...»، و امثال اين از آيات بسيارى ديگر. «کُلٌّ يَعمَلُ عَلَى شَاکِلَتِهِ» - پس اين جمله، به هر معناى که حمل شود، معناى محکمى دارد، جز اين که اتصالش به آيه «وَ نُنَزِّلُ مِنَ القُرآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَ رَحمَةٌ لِلمُؤمِنِينَ وَ لَا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إلّا خَسَاراً»، و نيز واقع شدنش در سياق اين معنا، که خداى سبحان، مؤمنان را بهره داده و با قرآن کريم و دعوت حقّه اش شفا مى دهد و از همين راه ستمگران را خسران مى بخشد، اين احتمال را به ذهن نزديک مى کند که شايد مراد از «شاکله»، شاکله به معناى دوم باشد، که همان شخصيت روحى است، که از مجموع غرائزش و عوامل خارجی اش، به دست مى آيد. گویى که خداى تعالى، بعد از آن که فرمود: «مؤمنان، از کلام او، شفا و رحمت استفاده نموده و ظالمان از آن محروم اند، و بلکه استفاده شان از قرآن، بيشتر شدن خسران ايشان است»، کسى اعتراض کرده است که: چرا بايد ميان بندگانش فرق بگذارد. اعتراض ديگر اين که: اگر اين تفاوت را قائل نمى شد و قرآن را بر هر دو فرقه، شفا و رحمت قرار مى داد، غرض رسالت بهتر حاصل مى شد و به حال دعوت نافع تر بود، و چرا چنين تفاوتى قائل شد. لذا در آيه مورد بحث، رسول گرامى خود را دستور مى دهد که ايشان را پاسخ دهد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۲۶۷ به وى مى فرمايد تا به ايشان بگويد: «کُلٌّ يَعمَلُ عَلَى شَاکِلَتِه». يعنى: ما تفاوت قائل نشده ايم، اين خود مردم اند که اعمالشان بر طبق شاکله و فعاليت هاى موجودشان صادر مى شود. آن کس که داراى شاکله معتدل است، راه يافتنش به سوى کلمه حق و عمل صالح و برخوردارى از دين، قدرى آسان تر است. و آن کس که شاکله ظالم و سرکشى دارد، او هم مى تواند به سوى کلمه حق و دين راه يابد، اما براى او قدرى دشوارتر است، و بيشتر به آن راه نمى آيد، و در نتيجه از شنيدن دعوت دين حق، جز خسران عايدش نمى شود. و خدایى که پروردگار شما و داناى به اسرار و نهان هاى شما و مدبّر امر شما است، بهتر مى داند که چه کسى شاکله معتدل دارد و چه کسى شاکله عادل و کدام آسان تر به راه حق مى افتد و به استفاده و بهره مند شدن از نعمت دين نزديک تر است. و همچنين آن پيغمبرى که خداى عليم به او خبر داده و او را واقف ساخته و مى داند که مؤمنان راه يابنده ترند، و در نتيجه، شفا و رحمت هم مختص آنان خواهد بود. و از قرآن، براى ظالمان، چيزى جز بيشتر شدن خسران نمى ماند، مگر آن که از ظلم دست بردارند و از قرآن منتفع شوند. از همين جا معلوم مى شود که نکته تعبير به صيغه افعل تفضيل در کلمۀ «أهدَى» چه بوده است. چون همان طور که گفتيم، «شاکله» و صفات درونى در دعوت به آنچه تقاضا دارد، دعوت لازم و حتمى نيست که نتوان از آن تخلف کرد. خلاصه آن کسى که شاکله ظلم دارد، هر چند شاکله اش او را به سوى کارهاى زشت دعوت مى کند، الا اين که هر چه مى کند، به طور حتم نيست، باز هم مى تواند و لو به سختى و کندى، راه هدايت را پيش بگيرد. چيزى که هست، دارنده شاکله عدالت، تندتر در اين راه پيش مى رود. نقد سخن فخر رازى، پيرامون آيه: «قُل کُلٌّ يَعمَلُ عَلَى شَاکِلَتِه» امام فخر رازى، در تفسير خود مطلبى دارد و خلاصه اش اين است که مى گويد: آيه شريفه، دلالت مى کند بر اين که نفوس ناطقه انسانى، اصلا در ماهيت هايشان با هم مختلف اند. چون در آيه قبلى مى فرمود: «قرآن، نسبت به بعضى از نفوس فایده، شفا و رحمت را مى بخشد، و در بعضى ديگر، خسارت و خوارى را». آنگاه دنباله اش فرموده: «قُل کُلٌّ يَعمَلُ عَلَى شَاکِلَتِه»، و معنايش اين است که لائق به اين نفوس ظاهره و پاکيزه، اين است که از قرآن آثار ذکاء و کمال بگيرد، و در نفوسى که شاکلۀ ظلم و کدورت دارد، لايق براى آن همين است که از قرآن آثار خزى و ضلالت بگيرد. همچنان که آفتاب، نمک را که سفت است، سفت تر مى کند، و روغن را که نرم است، نرم تر مى سازد، جامۀ رنگرز متقلّب را سفيدتر و سيه رویى او را بيشتر مى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۲۶۸ آنگاه مى گويد: البته اين حرف وقتى صحيح است که ارواح و نفوس در مرحله ذات و ماهيت هم مختلف باشند. بعضى صاف و نورانى باشد و قرآن کريم، نورى بر نور آن بيفزايد، و بعضى ديگر کدر و ظلمانى باشد، که در نتيجه قرآن کريم، ضلالتى بر ضلالت و ذلتى بر ذلتشان بيفزايد. اشکال کلام وى، اين است که: اگر حجتى اقامه کرد بر اين که نفوس بعد از رسوخ ملکات در آن ها، هر يک به صورت يکى از آن ملکات در آمده و غير آن ديگرى مى شود، باز حرفى بود، و اما او چنين نکرده، بلکه اين حجت را براى نفوس ساده اقامه کرده است و حال آن که نفوس ساده و بى ملکه، يعنى قبل از رسوخ ملکات در آن ها اختلافى با هم نداشتند، و اگر هم آثار مختلفى داشته باشند، به طور حتم و ضرورى و جبرى نيست، تا حجت نامبرده در آن ها جريان يابد. و خواننده عزيز، به ياد دارد که آيه شريفه، متعرض حال آدمى بعد از پيدا شدن شاکله و شخصيت خلقيه است، که از مجموع غرائز و عوامل خارجيه مؤثره حاصل مى شود، و آدمى را به يک نوع عمل دعوت مى کند. البته دعوت به طور اقتضاء، نه به طور جبر و حتم. (دقت فرمایيد). بحث فلسفى: (رابطۀ ذاتى بين فعل و علت فاعلى) حکما گفته اند که: ميان فعل و فاعلش، که عنوان معلول و علت را دارند، سنخيتى وجودى و رابطه اى ذاتى است که با آن رابطه، وجود عمل طورى جلوه مى کند که گويا يک مرتبه نازله و درجه اى پایين تر از وجود فاعل است. همچنين، يعنى سنخيت و رابطه مذکور و به عکس وجود فاعل را چنان جلوه مى دهد که گويا مرتبه عاليه اى از وجود فعل است، بلکه بنابر اصالت وجود و تشکيک آن نيز، مطلب از همين قرار است. به اين بيان که: گفته اند اگر ميان فعل که معلول است و فاعل که علت است، هيچ ارتباط و مناسبتى ذاتى و خصوصيتى واقعى که اين فعل را مختص آن فاعل و آن فاعل را مختص اين فعل کند، وجود نداشت، مى بايست نسبت فاعل به فعلش، با نسبت او به غير آن فعل برابر باشد. همچنين نسبت فعل به فاعل و غير فاعل يکسان باشد. و بنابراين، ديگر معنا ندارد که فعلى را به فاعل معينى نسبت دهيم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۲۶۹ نظير اين برهان در معلول بالنسبة به سائر علل جريان داشته، اثبات مى کند که ميان علت ها و معلول ها نيز سنخيت و رابطه وجود برقرار است، و علت فاعلى از آن جایى که اقتضا دارد وجود معلول را و وجود دهنده آن است. ذات نايافته از هستى بخش * کى تواند که شود هستى بخش ناگزير بايد خودش واجد کمال وجودى معلول باشد، و همچنين معلوم ممثل و مجسم کننده وجود علت باشد. (البته در مرتبه نازله اى). رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه