المیزان جلد۱۳ بخش۲۲
همين معنا را مرحوم صدر المتألّهين به وجهى دقيق و لطيف تر بيان فرموده و آن، اين است که:
معلول در هست شدن، محتاج علت فاعلى است و ذاتش وابسته و مربوط به آن است، و با اين که اين فقر جزء ذات معلول است، ديگر معنا ندارد که از مرحله ذاتش عقب افتاده و بعد از وجود آن پيدا شود، و جداى از هم باشند. چه در چنين صورتى ذات معلول، بى نياز از علت، و خود، مستقل از آن مى بود، و در چنين فرضى ديگر معلول نبود، و اين خود خُلف فرض است. چون فرض ما، معلول بودن معلول است.
پس وقتى ذات معلول جداى از فقر نبوده، و فقر عين ذاتش شد، پس از وجود جز وجودى رابط و غيرمستقل بهره اى ندارد، و وجودش عين ربط با علت است، و آن استقلالى که آدمى در بدو نظر در وجود او مى بيند، در حقيقت استقلال او نيست، بلکه استقلال علت او است که در او مشاهده مى کند. پس بنابراين وجود معلول از وجود علت خود حکايت نموده و آن را در همان حدى که خود از وجود دارد، مجسّم مى سازد.
دقت در آيات قرآنى، ترديدى براى انسان باقى نمى گذارد که قرآن کريم، موجودات را با همه اختلافى که در نسخه آن ها و در نوع آن ها وجود دارد، آيات خداى تعالى دانسته که اسماء و صفات او را مجسم مى سازند، و هيچ موجودى نيست، مگر آن که هم در اصل وجودش و هم در هر جهتى از جهات که در وجودش فرض شود، آيت خداى تعالى و اشاره کننده به ساحت عظمت و کبريایى اوست، و آيت که به معناى علامت، يعنى دلالت کننده است، از جهت اين که آيت است، وجودش وجود مرآت و آينه اى است که فانى در صاحب آيت است و بى او استقلال ندارد. زيرا اگر در وجودش يا جهتى از جهات وجودش مستقل مى بود، ديگر از اين جهت آيت و نشانگر و دلالت کننده به سوى او نبود و اين خلف فرض است. زيرا فرض کرديم که وجود موجودات و تمامى جهات وجودشان، آيات خدايند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه :۲۷۰
بنابراين، موجودات از اين جهت که مخلوق اويند، افعال او هستند. افعالى که با هستى خود و صفات هستى خود، هستى خداى را حکايت مى کنند، صفات علياى او را نشان مى دهند. و اين که گفتيم فعل هميشه هم سنخ فاعل است، همين معنا است، نه اين که فعل واجد هويت فاعل بوده و مانند حقيقت ذات او باشد. زيرا اين حرف با بداهت و ضرورت مخالف است.
معناى اين که فرمود: «روح، از امر خدا است»
«وَ يَسئَلُونَک عَنِ الرُّوح قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّى وَ مَا أُوتِيتُم مِّنَ الْعِلْمِ إِلّا قَلِيلاً»:
کلمۀ «روح»، به طورى که در لغت معرفى شده، به معناى مبدأ حيات است، که جاندار به وسيله آن، قادر بر احساس و حرکت ارادى مى شود، و به لفظ «روح»، هم ضمير مذکر بر مى گردد و هم مؤنث. و چه بسا در استعمال اين کلمه جواز صادر شده که مجازا در امورى که به وسيله آن ها آثار نيک و مطلوبى ظاهر مى شود، اطلاق بکنند. چنان که علم را حيات نفوس مى گويند. چنانچه خداى تعالى هم فرمود: «أوَ مَن کَانَ مَيتاً فَأحيَينَاهُ»، که مقصود از آن زنده کردن، هدايت نمودن به سوى ايمان است.
و در آيه شريفه: «يُنَزِّلُ المَلَائِکَةَ بِالرُّوحِ مِن أمرِه» هم، از همين باب جمعى «روح» را به وحى تفسير کرده اند، و همچنين آيه: «وَ کَذَلِکَ أوحَينَا إلَيکَ رُوحاً مِن أمرِنَا» که مراد از آن، قرآن است که آن نيز، وحى است. و گفته اند که: اگر خدا قرآن و وحى را «روح» ناميده، از اين باب بوده که نفوس مرده به وسيله آن حيات و زندگى مى يابند، همچنان که روح معروف، مايه حيات جسدهاى مرده است.
و به هر حال، کلمۀ «روح» در بسيارى از آيات مکّى و مدنى تکرار شده، و در همه جا به اين معنایی که در جانداران مى يابيم و مبدأ حيات و منشأ احساس و حرکت ارادى است، نيامده.
مثلا يک جا فرمود: «يَومَ يَقُومُ الرُّوحُ وَ المَلَائِکَةُ صَفّاً». و نيز فرموده: «تَنَزَّلُ المَلَائِکَةُ وَ الرُّوحُ فِيهَا بِإذنِ رَبِّهِم مِن کُلِّ أمر»، که بدون ترديد، مراد از آن در اين دو آيه، غير روح حيوانى و غير ملائکه است، و قبلا هم روايتى از على «عليه السلام» نقل کرديم که آن جناب به آيه «يُنَزِّلُ المَلَائِکَةَ بِالرُّوحِ مِن أمرِهِ عَلَى مَن يَشَاءُ مِن عِبَادِهِ» استدلال فرموده بود بر اين که «روح»، از ملائکه است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۲۷۱
و نيز قرآن کريم، که يک جا آن را به «قدس»، و جایى ديگر به «امانت» توصيف کرده است - و به زودى خواهد آمد - به خاطر اين است که چون روح از خيانت و قذارت هاى مادى و پليدی هاى معنوى و از معايب و امراضى که روح هاى انسانى آلوده به آن ها است، پاک و منزّه است.
و اين «روح»، هر چند غير از ملائکه است، ليکن جز در امر وحى و تبليغ - همچنان که از آيه «يُنَزِّلُ المَلَائِکَةَ بِالرُّوحِ مِن أمرِهِ عَلَى مَن يَشَاءُ مِن عِبَادِهِ...» استفاده مى شود - همراه ملائکه هست.
از سوى ديگر مى بينيم يک جا آورندۀ قرآن را به نام جبرئيل معرفى نموده و مى فرمايد: «قُل مَن کَانَ عَدُوّاً لِجِبرِيلَ فَإنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلبِکَ بِإذنِ اللّه». و در جاى ديگر، همين جبرئيل را «روح الامين» خوانده و آورنده قرآنش ناميده و فرموده: «نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الأمِينُ عَلَى قَلبِکَ لِتَکُونَ مِنَ المُنذِرِينَ بِلِسَانٍ عَرَبِّىٍ مُبِينٍ». و نيز فرموده: «قُل نَزَّلَهُ رُوحُ القُدُسِ مِن رَبِّکَ»، و روح را که به وجهى غير ملائکه است، به جاى جبرئيل که خود از ملائکه است، آورندۀ قرآن دانسته است. پس معلوم مى شود جبرئيل آورندۀ «روح» است و «روح»، حامل اين قرآن خواندنى است.
از همين جا آن گره و مشکلى که در آيه: «وَ کَذَلِکَ أوحَينَا إلَيکَ رُوحاً مِن أمرِنَا» بود، حل مى شود، و معلوم مى گردد که مراد از «وحى روح» در آيه مزبور، نازل کردن روح القدس است به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، و نازل کردن روح القدس براى آن جناب، همان وحى قرآن است به او. چون همان طور که بيان شد، حامل قرآن، «روح القدس» است. پس اجبارى نيست که ما هم مانند بعضى که در چند سطر قبل نقل کرديم، مراد از روح را در آيه شريفه قرآن بگيريم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۲۷۲
و اگر نسبت وحى را به روح داد و فرمود: روح را به تو وحى کرديم، با اين که روح از موجودات عينى و از اعيان خارجى است و وحى به معناى کلام پنهان است، از اين باب است که اين سلسله از موجودات، يعنى ارواح که موجوداتى طاهر و مقدس اند، همان طور که موجوداتى مقدس از خلق خدا هستند، يکى از کلمات خداى تعالى نيز هستند، همان طورى که در قرآن، عيسى بن مريم را کلمۀ خدا ناميده و فرموده: «وَ کَلِمَتُهُ ألقَيهَا إلَى مَريَمَ وَ رُوحٌ مِنهُ».
پس روح را از اين رو «کلمه» ناميده که مانند ساير کلمات، بر مراد صاحب خود دلالت مى کند، و وقتى جایز باشد روح را کلمه بناميم، پس جایز خواهد بود که آن را وحى نيز بناميم. و اگر در آن آيه، عيسى بن مريم را کلمه اى از خود (کَلِمَةً مِنهُ) دانسته، بدين جهت بوده که پيدايش عيسى به وسيله کلمه «ايجاد» بوده، بدون اين که سبب هاى عادى که در تکون انسان دخالت دارند، در او دخالت داشته و واسطه شده باشند. به شهادت اين که خود قرآن صريحا فرموده: «إنَّ مَثَلَ عِيسَى عِندَ اللّهِ کَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِن تُرَابٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ کُن فَيَکُونُ».
خداى سبحان، براى روشن کردن و واضح نمودن حقيقت روح اين را نيز فرموده: «قُل الرُّوحُ مِن أمرِ رَبِّى»، و ظاهر از کلمۀ «مِن»، اين است که حقيقت جنس را معنا مى کند. همچنان که اين کلمه در ساير آيات وارده در اين باب بيانيّه است. مانند آيه: «يُلقِ الرُّوحَ مِن أمرِهِ»، و آيه: «يُنَزّلُ المَلَائِکَةَ بِالرُّوحِ مِن أمرِهِ»، و آيه: «أوحَينَا إلَيکَ رُوحاً مِن أمرِنَا»، و آيه: «تَنَزَّلُ المَلَائِکَةُ وَ الرُّوحُ فِيهَا بِإذنِ رَبِّهِم مِن کُلِّ أمر»، که در همه اين ها، کلمه «مِن» مى فهماند «روح»، از جنس و سنخ «امر» است.
آنگاه «امر» را بيان کرده و مى فرمايد: «إنَّمَا أمرُهُ إذَا أرَادَ شَيئاً أن يَقُولَ لَهُ کُن فَيَکُونُ * فَسُبحَانَ الَّذِى بِيَدِهِ مَلَکُوتُ کُلِّ شَئٍ»، که در درجه اول مى فهماند «امر» او، عبارت است از کلمۀ «کُن»، که همان کلمه ايجادى است، که عبارت از خود ايجاد است و ايجاد هم عبارت است از وجود هر چيز.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۲۷۳
ليکن نه از هر جهت، بلکه وجود هر چيز از جهت استنادش به خداى تعالى و اين که وجودش قائم به ذات است، اين معناى امر خدا است.
و از جمله دليل هایى که مى رساند وجود اشياء از جهت استنادش به ذات پروردگار و با قطع نظر از اسباب وجودى ديگر، کلام خدا هستند، آيه ذيل است که مى فرمايد: «وَ مَا أمرُنَا إلّا وَاحِدَةٌ کَلَمحٍ بِالبَصَر»، که امر خداى را بعد از آن که يگانه معرفى نموده، به «لَمح بَصَر» تشبيه نموده است، که منظور از آن، نفى تدريجى بودن است و از آن فهميده مى شود که موجودات خارج با اين که تدريجا و به وسيله اسباب مادى موجود گشته و منطبق بر زمان و مکان هستند. معذلک جهتى دارند که آن جهت عارى از تدريج، و خارج از حيطه زمان و مکان است و از اين جهت، امر خدا و قول و کلمه او شمرده شده است.
و اما از جهت اين که در مسير سلسله علل و اسباب قرار داشته و بر زمان و مکان منطبق مى گردد، از اين جهت امر خدا نيست، بلکه خلق خداست، همچنان که فرمود: «ألَا لَهُ الخَلقُ وَ الأمرُ».
پس «امر»، عبارت است از: وجود هر موجود از اين نقطه نظر که تنها مستند به خداى تعالى است، و «خلق»، عبارت است از: وجود همان موجود از جهت اين که مستند به خداى تعالى است، با وساطت علل و اسباب.
اين معنا از کلام ديگر خداى سبحان به خوبى استفاده مى شود که فرمود: «إنَّ مَثَلَ عِيسَى عِندَ اللّهِ کَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِن تُرَابٍ ثُمّ قَالَ لَهُ کُن فَيَکُونُ». زيرا در اين آيه، نخست خلقت آدم را ذکر نموده و ارتباط آن را با خاک، که يکى از اسباب است، بيان مى کند. سپس همان وجود را بدون ارتباطش به چيزى با تعبير «کُن» خاطرنشان مى سازد. (دقت فرمایيد).
و همچنين، نظير اين آيه است آيه: «ثُمّ جَعَلنَاهُ نُطفَةً فِى قَرَارٍ مَکِينٍ * ثُمَّ خَلَقنَا النُّطفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقنَا العَلَقَةَ مُضغَةً... ثُمَّ أنشَأنَاهُ خَلقاً آخَر». زيرا ايجاد خداى سبحان را که منسوب به خود او است و سلسله علل، تخلل و واسطه نيستند، خلق ديگرى ناميده.
از همه آنچه که گفته شد، اين معنا به دست آمد که:
«امر»، عبارت است از کلمۀ ايجاد آسمانى، يعنى فعل مختص به ذات او و اسباب و علل واسطه و تخلل نيستند، و اين امر به مقياس زمان و مکان و هيچ خصيصه مادى ديگرى اندازه گيرى نمى شود.
و در درجه دوم، اين معنا را خاطرنشان مى سازد که «امر» او، در هر چيز عبارت است از ملکوت آن چيز، و فراموش نشود که ملکوت، ابلغ از مُلک است.
بنابراين، براى هر موجودى، ملکوتى و امرى است، آن چنان که فرمود: «أوَ لَم يَنظُرُوا فِى مَلَکُوتِ السَّمَاوَاتِ وَ الأرض». و نيز فرمود: «وَ کَذَلِکَ نُرِىَ إبرَاهِيمَ مَلَکُوتَ السَّمَاوَاتِ وَ الأرض». و نيز فرمود: «تَنَزَّلُ المَلَائِکَةُ وَ الرُّوحُ فِيهَا بإذنِ رَبِّهِم مِن کُلّ أمرٍ».
موارد استعمال کلمۀ «روح»، در آيات قرآن مجيد
پس از آنچه گذشت، اين معنا روشن گرديد که:
«امر خدا»، عبارت از کلمه ايجاد او است و کلمه ايجاد او، همان فعل مخصوص به اوست، بدون اين که اسباب وجودى و مادى در آن دخالت داشته و با تأثيرات تدريجى خود در آن اثر بگذارند. اين همان وجود مافوق نشئه مادى و ظرف زمان است و «روح»، به حسب وجودش از همين باب است. يعنى از سنخ «امر» و «ملکوت» است.
و خداى سبحان، امر روح را به اوصاف مختلفى توصيف فرموده. يکى اين که آن را به تنهایى ذکر کرده، مانند آيه: «يَومَ يَقُومُ الرُّوحُ وَ المَلَائِکَةُ صَفّاً»، و نيز مانند: «تَعرُجُ المَلَائِکَةُ وَ الرُّوحُ إلَيه...».
از کلام خداى سبحان چنين بر مى آيد که: اين «روح»، گاهى با ملائکه است، همچنان که آيات زير، بدان دلالت دارد که مى فرمايد: «مَن کَانَ عَدُوّاً لِجِبرِيلَ فَإنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلبِکَ». و «نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الأمِين عَلَى قَلبِکَ»، و «قُل نَزَّلَهُ رُوحُ القُدُس»، و «فَأرسَلنَا إلَيهَا رُوحَنَا فَتَمَثَّلَ لَهَا بَشَراً سَوِيّاً».
و گاهى آن حقيقتى است که در عموم آدميان نفخ و دميده مى شود، و در اين باره فرموده است: «ثُمَّ سَوَّيهُ وَ نَفَخَ فِيهِ مِن رُوِحِهِ». و نيز فرموده: «فَإذَا سَوَّيتُهُ وَ نَفَختُ فِيهِ مِن رُوحِى».
و گاهى ديگر، آن حقيقتى که با مؤمنان است، ناميده شده است، و در اين باره فرموده: «أُولَئِکَ کَتَبَ فِى قُلُوبِهِمُ الإيمَانَ وَ أيَّدَهُم بِرُوحٍ مِنهُ»، إشعار بلکه دلالت دارد بر اين مطلب آيه شريفه: «أوَ مَن کَانَ مَيتاً فَأحيَينَاهُ وَ جَعَلنَا لَهُ نُوراً يَمشِى بِهِ فِى النَّاس».
براى اين که در آن، از حيات جديد گفتگوشده و حيات، فرع «روح» است.
و گاهى ديگر، آن حقيقتى ناميده شده است که انبياء با وى در تماس اند، و در اين باره فرموده: «يُنَزِّلُ المَلَائِکَةَ بِالرُّوحِ مِن أمرِهِ عَلَى مَن يَشَاءُ مِن عِبَادِهِ أن أنذِرُوا...». و نيز فرموده: «وَ آتَينَا عِيسَى بنَ مَريَمَ البَيِّنَاتِ وَ أيَّدنَاهُ بِرُوحِ القُدُس». و نيز فرموده: «وَ کَذَلِکَ أوحَينَا إلَيکَ رُوحاً ِمِن أمرِنَا» و آياتى ديگر.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۲۷۶
و گاهى به آن حقيقتى اطلاق مى شود که در حيوانات و نباتات زنده وجود دارد، و پاره اى از آيات به اين معنا إشعار دارد. يعنى زندگى حيوانات و نباتات را هم «روح» ناميده. چون همان طور که گفتيم حيات، متفرع بر داشتن «روح» است.
پس از آنچه گذشت، با تمام طول و تفصيلش، معناى آيه: «يَسئَلُونَکَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِن أمرِ رَبِّى»، روشن شد، و معلوم شد که جواب آيه از سؤال از «روح»، مشتمل بر بيان حقيقت روح است، و اين که «روح» از مقوله «امر» است، به آن معنایى که گذشت.
و اما جملۀ «وَ مَا أُوتِيتُم مِنَ العِلمِ إلّا قَلِيلاً»، معنايش اين است که: آن علم به روح که خداوند به شما داده، اندکى از بسيار است. زيرا روح موقعيتى در عالَم وجود دارد و آثار و خواصى در اين عالَم بروز مى دهد، که بسيار بديع و عجيب است، و شما از آن آثار بى خبريد.
اين بود نظريه ما در باره «روح»، ولى مفسران، در اين که مراد از «روح» که در آيه مورد بحث، مورد سؤال و جواب قرار گرفته، چيست، اقوال مختلفى دارند:
بعضى از ايشان گفته اند: مراد از «روح» که در آيه از آن سؤال شده، همان روحى است که خداى تعالى، در آيه: «يَومَ يَقُومُ الرُّوحُ وَ المَلَائِکَةُ صَفّاً»، و در آيه: «تَعرُجُ المَلَائِکَةُ وَ الرُّوحُ إلَيه...» از آن اسم برده، ولى اين مفسران، دليلى بر گفته خود ارائه نداده اند.
بعضى ديگر گفته اند: مراد از آن، جبرئيل است. زيرا خداى تعالى، او را «روح» ناميده و فرموده: «نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الأمِين عَلَى قَلبِکَ». دليل ايشان، همين است که خدا او را «روح» ناميده، ولى صرف ناميدن، دليل نمى شود بر اين که هر جا کلمه روح بيايد، به معناى جبرئيل باشد.
علاوه بر اين، ما در آغاز گفتار، خاطرنشان ساختيم که تسميه جبرئيل به «روح» معناى خاصى دارد، و اگر اين معنا نبود، مى بايستى عيسى و جبرئيل، شخص واحدى باشند. چون خداى سبحان، عيسى را نيز در کلام خود «روح» ناميده.
بعضى ديگر گفته اند: مراد از «روح»، قرآن کريم است. چون خداى سبحان، آن را «روح» خوانده، و حاصل سؤال و جواب در آيه مورد بحث، اين است که:
مردم از تو از قرآن مى پرسند، که آيا از امر خداست و يا از خود تو؟ جوابشان بگو که: از ناحيه امر پروردگار من است، و غير از پروردگار من، کسى قادر نيست مانند آن را بياورد. و به همين جهت، قرآن آيتى است معجزه که بر صحت رسالت من دلالت دارد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۲۷۷
و شما علمتان به قرآن بسيار کم است، و به آن احاطه نداريد، تا بتوانيد مثل آن را بياوريد. سپس اضافه کرده اند که آيه بعد هم که مى فرمايد: «وَ لَئِن شِئنَا لَنَذهَبَنَّ بِالَّذِى أوحَينَا إلَيک»، اين معنا را تأييد مى کند.
اين قول نيز صحيح نيست، و همان ايرادى که به وجه قبلى کرديم، به اين نيز وارد است. زيرا صرف اين که در کلام خداى سبحان، «روح» به معناى قرآن آمده باشد، دليل نمى شود بر اين که هر جا که اين کلمه اطلاق شده، به معناى قرآن بوده باشد.
علاوه بر اين، قبلا هم گفتيم که «روح» در آيه «وَ کَذَلِکَ أوحَينَا إلَيکَ رُوحاً مِن أمرِنَا»، به معناى قرآن نيست، و اشکالى را هم که به اين معنا وارد مى شد، بيان نموديم. از اين هم که بگذريم، آيه: «وَ لَو شِئنَا» که بعد از آيه مورد بحث قرار دارد، چنين نيست که تنها اين قول را تأييد کند، بلکه مؤيد اقوال ديگرى نيز هست.
بعضى ديگر گفته اند: مراد از «روح»، روح انسانى است. چون متبادر از آن هر جا که اطلاق شود، همين معنا است، و پاسخ «قُل الرُّوحُ مِن أمرِ رَبِّى» در حقيقت، طفره رفتن از جواب و نهى از غور در فهم حقيقت روح است. چون «روح» از امر خداست، که خدا علم آن را به خود اختصاص داده، و احدى را به حقيقت آن راه نداده است.
قائلان به اين قول سپس اختلاف کرده اند در اين که: آيا «روح» جسمى است هوایى و لطيف، که در جوف بدن آمد و شد مى کند، و يا آن که جسمى است هوایى در هيأت و شکل بدن که در بدن حلول نموده ،بعد از مرگ از بدن بيرون مى شود، و يا آن که اجزاى اصلى بدن است که در قلب جاى دارد، و يا آن که حالتى است براى بدن، و يا آن که همان بدن آدمى است و يا چيزى غير اين ها، و هر کدام از ايشان يکى از اين احتمالات را اختيار کرده اند.
اشکال اين قول، اين است که قبول نداريم متبادر از لفظ «روح» در کلام خداى سبحان روح آدمى باشد، و دقت و تدبر در آيات کريمه اى که متعرض کلمه «روح» شده، احتمالاتى را که اين قائلان بر سر آن ها اختلاف کرده اند، همه را دفع مى کند.
بعضى ديگر گفته اند: مراد از «روح»، مطلق روح هایى است که در کلام مجيد خداى تعالى آمده، و مقصود از سؤال اين است که آيا اين روح ها که در قرآن آمده، آيا قديم اند يا حادث اند. جواب داده که» «روح»، حادث از امر خدا و فعل او است و فعل خدا حادث است، نه قديم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۲۷۸
اشکال اين قول، اين است که: هر چند اين تعميم صحيح است، ليکن ارجاع سؤال به پرسش از حدوث و قدم روح و معنا کردن جواب، به طورى که با اين سؤال جور و مناسب در آيد، ادعایى است بدون دليل، و لفظ آيه هيچ دلالتى بر آن ندارد.
مفسران، گذشته از اين اختلاف، اختلاف ديگرى در معناى «قُلِ الرُّوحُ مِن أمر رَبِّى» دارند که: آيا اين جواب، جواب مثبتى است، يا آن که طفره رفتن از جواب و توجه نکردن به سؤال است. وجوه و اقوالى که در معناى «روح» نقل کرديم، از نظر مناسبت با اين دو قول مختلف اند. پاره اى از آن اقوال، با قول اول مناسب اند، و پاره اى ديگر با قول دوم، که اگر دقت فرموده باشيد، ما در نقل هر يک از آن اقوال، به اين جهت نيز اشاره کرده ايم.
سپس اختلاف ديگرى کرده اند که: مخاطبان به اين آيه، چه کسانى هستند؟ و اين که می فرمايد: «شما از علم بهره اى داده نشده ايد، مگر اندکى»، آيا مخاطب به آن قوم يهود است و يا قريش؟ - البته اگر قريش باشند، قطعا يهودی ها يادشان داده اند که از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» چنين سؤالى بکنند - و يا آن که مخاطبان به آن، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» و ساير مردم اند؟
مناسب تر به سياق آيات، اين است که مخاطبان به خطاب: «وَ مَا أُوتِيتُم» يهود باشد، و جملۀ مذکور، تتمۀ کلام رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» باشد، و هم ايشان پرسش مذکور را کرده باشند. چون در عصر رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله»، يهود، به علم و دانش معروف بوده اند، و در اين کلام و خطاب هم، مختصر علمى براى آنان اثبات کرده.
و اما قريش و کفار عرب، که در پاره اى آيات قرآن، از ايشان با جملۀ «الَّذِينَ لَا يَعلَمُون» تعبير شده، مردمى جاهل بوده اند.
«وَ لَئن شِئْنَا لَنَذْهَبنَّ بِالَّذِى أَوْحَيْنَا إِلَيْک ثُمَّ لا تَجِدُ لَک بِهِ عَلَيْنَا وَکيلاً»:
کلامى است متصل به ماقبلش. زيرا آيه قبلى، اگرچه متعرض مطلق روح بود، که خود داراى مراتب مختلفى است، اما بر حسب سياق آيات مورد بحث که درباره قرآن گفتگو داشت، مى فهميم که مقصود از آن، خصوص آن روحى است که از آسمان بر رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» نازل مى شود و قرآن را به او القاء مى کرد.
بنابراين، معناى آيه مورد بحث - و خدا داناتر است - چنين خواهد شد:
آن روح که بر تو نازل مى شود و قرآن را به امر ما به تو القاء مى کند، از تحت قدرت ما خارج نيست و قسم مى خورم که اگر بخواهيم همان روح را که کلمه القاء شده ما به تو است، از بين مى بريم، آن وقت است که ديگر کسى را که به نفع تو و عليه ما وکيل به آن باشد، نخواهى يافت. يعنى کسى را نخواهى جست که از تو دفاع نموده و ما را محکوم و مجبور به برگرداندن آن نمايد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۲۷۹
و از اين معنا بر مى آيد که:
اولاً مراد از «الَذِى أوحَينَا إلَيک»، آن روح الهى است که کلمۀ القاء شده به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» بوده، و همان حقيقتى است که آيه: «وَ کَذَلِکَ أوحَينَا إلَيکَ رُوحاً مِن أمرِنَا» به آن اشاره مى کند.
و ثانياً اين که مراد از «وکيل»، وکيل مطالبه و برگرداندن آن چيزى است که خدا گرفته است، نه وکيل در حفظ قرآن و تلاوت آن، که بعضى از مفسران پنداشته اند. و معلوم است که اين تفسير، مبنى بر اين است که مراد از «الَّذِى أوحَينَا إلَيکَ»، قرآن باشد، نه روح که آورنده آن است، و حال آن که جلوتر گفتيم: مراد از آن روح است.
«إِلّا رَحْمَةً مِن رَبِّک إِنَّ فَضلَهُ کانَ عَلَيْک کبِيراً»:
کلمۀ «إلّا»، استثناء از جمله اى است که به خاطر دلالت سياق حذف شده و تقدير کلام چنين بوده:
تو به آنچه اختصاص يافتى، اختصاص نيافتى و آن موهبتى که به تو عطا شد که عبارت از نازل شدن روح و ملازمتش با تو است، به تو اختصاص ندادند، مگر به عنوان رحمتى از پروردگارت. آنگاه آن رحمت را تعليل نموده و فرموده: «إنَّ فَضلَهُ کَانَ عَلَيکَ کَبِيراً: همانا فضل او بر تو، بسيار بزرگ است»، و معلوم است که اين جمله در مقام منت نهادن بر رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» است.
تحدّى همۀ جنّ و انس، برای آوردن مثل قرآن، با تمامى خصوصيات آن
«قُل لَّئنِ اجْتَمَعَتِ الإنسُ وَ الْجِنُّ عَلى أَن يَأْتُوا بِمِثْلِ هَذَا الْقُرْآنِ لا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَ لَوْ کانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظهِيراً»:
کلمه «ظهير»، به معناى کمک کار و مأخوذ از «ظَهر» است. مانند کلمه «رئيس»، که مأخوذ از «رأس» است. و کلمۀ «بِمِثلِه»، از باب به کار بردن اسم ظاهر در جاى مضمر است، و ضمير آن، به قرآن بر مى گردد.
در اين آيه، به روشنى و صراحت تحدّى شده است، و ظهور در اين دارد که به تمامى خصوصيات قرآن و صفات کمالى که از نظر لفظ و معنا دارد، تحدّى شده. نه تنها به فصاحت و بلاغت لفظ آن، زيرا اگر منظور معجزه بودن لفظ آن بود، ديگر معنا نداشت که همۀ جنّ و انس را دخالت دهد، بلکه بايد مى فرمود: «اگر همه عرب جمع شوند، نمى توانند به مثل آن بياورند».
علاوه بر اين، ظاهر آيه مى رساند که تحدّى مزبور، مدت معينى ندارد. به شهادت اين که مى بينيم در اين عصر هم، که اثرى از فصحا و بلغاى آن روز عرب نمانده، قرآن بر اعجاز باقى مانده و به بانگ بلند تحدّى مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۲۸۰
«وَ لَقَدْ صَرَّفْنَا لِلنَّاسِ فى هَذَا الْقُرْآنِ مِن کُلِّ مَثَلٍ فَأَبى أَکْثرُ النَّاسِ إِلّا کُفُوراً»:
«تصريف امثال»، به معناى برگرداندن و دوباره آوردن و با بيان هاى مختلف و اسلوب هاى گوناگون ايراد کردن است. و «مَثَل» به معناى توصيف مقصود است به چيزى که آن را مجسّم و ممثّل کند و ذهن شنونده را به آن نزديک گرداند، و کلمۀ «مِن» در جملۀ «مِن کُلّ مَثَل»، براى ابتداء غايت است. مراد اين است که ما هر مَثَلى را که روشنگر راه حق و راه ايمان و شکر باشد، براى ايشان بيان کرديم، ولى بيشتر مردم، جز راه کفران را نپيمودند. و اين کلام، همان طور که ملاحظه مى کنيد، در مقام توبيخ و ملامت است.
و در جملۀ «أکثَرُ النّاس»، اسم ظاهر «ناس» به جاى ضمير «هُم» به کار رفته، و در اصل «أکثَرُهُم» بوده، و شايد جهت اين تعبير اين بوده که خواسته است به اين نکته اشاره کند که سرّ کفران ايشان، همين است که «ناس» اند، همچنان که در آيه: «وَ کَانَ الإنسَانُ کَفُوراً» نيز گذشت که «کفران»، خاصيت انسان بودن است.
و معناى آيه اين است که: سوگند مى خوريم که ما در اين قرآن براى مردم، مکرر مَثَل ها آورديم که حق را برايشان روشن مى کرد، و ايشان را به ايمان به ما و شکر نعمت هاى ما دعوت مى نمود، وليکن بيشتر مردم، جز راه کفران نپيمودند و شکر ما نگزاردند.
مشروط کردن مشرکان، ايمان خود را به معجزاتى غريب و ناممکن!
«وَ قَالُوا لَن نُّؤْمِنَ لَک حَتّى تَفْجُرَ لَنَا مِنَ الاَرْضِ يَنبُوعاً... کِتَاباً نَّقْرَؤُهُ»:
کلمۀ «فجر» به معناى باز کردن و شکافتن است، و همچنين است کلمۀ «تفجير»، با اين تفاوت که «تفجير»، مبالغه و بسيارى را هم مى رساند. و «ينبوع»، به معناى چشمه اى است که آبش خشک نمى شود، و کلمۀ «خلال»، به معناى وسط و اثناء هر چيزى است.
و «کسف»، جمع «کِسفَه» است، همچنان که «قطع»، جمع «قِطعَه» است، هم بر وزن آن است و هم به معناى آن. و کلمۀ «قبيل»، به معناى «مقابل» است، مانند «عشير»، که به معناى «معاشر» است. و کلمۀ «زُخرُف»، به معناى «طلا» است، و «رقى»، به معناى صعود و بالا رفتن است.
اين آيات آن معجزاتى را حکايت مى کند که قريش عليه رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، اقتراح و از وى مطالبه مى کرده اند. و با وجود قرآن، که معجزه جاودانى است، ايمان آوردن خود را مشروط به آن مى نمودند. چون مى خواستند قرآن را يکدستى گرفته، آن را خوار بشمارند.
و معناى آن، اين است که: «قَالُوا»، يعنى قريش گفتند: «لَن نُؤمِنَ لَکَ»، اى محمّد! به تو ايمان نمى آوريم، «حَتّى تَفجُرَ»، تا آن که بشکافى «لَنَا مِنَ الأرضِ»، براى ما از زمين مکه با همه کم آبی اش، «يَنبُوعاً» چشمه آبى که آبش خشک نشود، «أو تکَوُنَ - إعجَازاً - لَکَ»، تا اين که به عنوان معجزه براى تو بوده باشد «جَنَّة مِن نَخِيلٍ وَ عِنَبٍ فَتُفَجِّرَ الأنهَار»، باغى از خرما و انگور که در آن نهرها جارى سازى «خِلَالَهَا»، در وسط آن بهشت «تَفجِيراً» جارى ساختنى، «أو تُسقِطَ السَّمَاءَ کَمَا زَعَمتَ»، و يا آسمان را فرو ريزى، همان طور که خودت (در سخنانت) ادعا کردى.
(اين جمله اشاره است به حکايت کلام خدا که فرموده بود: «أو نُسقِط عَلَيهِم کِسَفاً مِنَ السَّمَاءِ»، و از همين جا فهميده مى شود که سوره «اسرى»، بعد از سوره «سباء» نازل شده).
«عَلَينَا کِسَفاً» يا آسمان را بر سر ما قطعه قطعه فرو ريزى، «أو تَأتِىَ بِاللّهِ وَ المَلَائِکَةُ قَبِيلاً»: و يا خدا و ملائکه را در مقابل چشم ما حاضر کنى تا آن ها را ببينيم، «أو يَکُونَ لَکَ بَيتٌ مِن زُخرُف»: و يا خانه اى از طلا داشته باشى، «أو تَرقَى فِى السَّمَاء»: و يا به آسمان بالا روى، «وَ لَن نُؤمِنَ لِرُقِيّکَ»: و هرگز به بالا رفتنت ايمان نياوريم، «حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَينَا»: تا آن که بر ما نازل کنى، «کِتَاباً نَقرَؤُهُ»: کتابى را که بخوانيم.
تحقق بخشيدن به پيشنهاد مشرکان، در شأن پيامبر«ص» نيست
در اين جمله، به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» فرمان مى دهد تا از معجزات پيشنهادى ايشان پاسخ گفته، ايشان را بر جهل و لجاجتشان آگاهى دهد. لجاجتى که بر هيچ عاقلى پوشيده نيست. زيرا ايشان کارهاى بس بزرگى را پيشنهاد و از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» توقع مى کنند که بيشتر آن ها از تحت قدرت او خارج است و جز قدرت غيبى الهى، کسى ياراى آن ها را ندارد.
حتّى برخى از آن ها که اصلا محال بالذات است، مانند آوردن خدا و ملائکه در برابر چشم ايشان، و به اين هم قناعت نکردند. اى کاش مى گفتند: ما ايمان نمى آوريم تا آن که از خدايت درخواست کنى که چنين و چنان کند، و اين امور غيرمعقول و غيرممکن را از خدا مى خواستند. ولى اين چنين نگفتند، بلکه گفتند: ما به تو ايمان نمى آوريم، مگر وقتى که تو خودت نهر و چشمه جارى سازى و چه کنى و چه کنى.
اگر منظورشان اين بوده که آن جناب، به اين عنوان که يک فرد از افراد بشر است، اين کارها را انجام دهد، که زهى نفهمى. زيرا بشر کجا و چنين قدرت مطلقه و غيرمتناهى و محيط حتىّ بر محالات ذاتى کجا؟ و اگر مقصودشان اين بوده که آن جناب از اين جهت که مدعى رسالت است، چنين کارهایى را بکند، که زهى لجاجت. زيرا رسالت کجا چنين اقتضایى دارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۲۸۲
رسالت، تنها اين اقتضاء را دارد که آنچه را خداوند به او پيغام داده و مأمور به ابلاغ بر بندگانش کرده، که از راه انذار و تبشير ابلاغ کند. نه اين که قدرت غيبى خود را هم به او واگذار نموده، او را بر آفريدن هرچه که بخواهد، قدرت دهد. و به فرض محال که چنين چيزى ممکن باشد، خود آن جناب، چنين ادعایى نکرده و بارها خاطرنشان ساخته که من مانند شما، يک فرد بشرم، با اين تفاوت که به من وحى مى شود. پس اين اقتراح و پيشنهاد ايشان، با اين که واضح البطلان است، پيشنهاد عجيبى است.
و به همين جهت، پيامبر خود را مأمور نموده که در جواب آن ها، نخست پروردگار خود را از گزاف و تفويض قدرت که از گفته ايشان بر مى آمد، منزه نمايد. (بعيد نيست که از جملۀ «قُل سُبحَانَ رَبِّى» تعجب هم استفاده بشود، چون مقام بسيار مناسبت آن را دارد). و در ثانى به صورت استفهام بفرمايد: «هَل کُنتُ إلّا بَشَراً رَسُولاً» مگر من جز يک فرد بشرم؟
و همين جواب، خود مؤيد اين است که جملۀ «سُبحَانَ رَبِّى» در مورد تعجب و به منظور افاده آن آمده باشد، و معنا چنين باشد که اگر اين اقتراح و توقعاتتان از من از اين نظر است که من محمّد و فرزند عبدالله هستم، که از اين نظر من يک فرد بشر هستم و هيچ بشرى قدرت بر انجام اين امور ندارد. و اگر از اين نظر از من چنين توقعاتى مى کنيد که من رسول خدايم، که معناى رسالت، داشتن قدرت بر اين گونه امور نيست و رسول، جز گرفتن رسالت و رساندن آن شأنى ندارد، و معناى رسالت اين نيست که داراى قدرت غيبى مطلق باشد.
از اين بيان روشن شد که: هر يک از دو کلمۀ «بَشَراً» و «رَسُولاً»، دخالتى در تماميت جواب دارند. کلمۀ «بَشَراً»، جواب اقتراح ايشان است که آن جناب خودش چنين و چنان کند، و کلمۀ «رَسُولاً»، جواب از اين است که اگر تو رسولى، از خدايت قدرت برآوردن اين گونه امور را بگير.
گفتار بعضى مفسران در ارتباط با دو کلمۀ «بَشَراً» و «رَسُولاً»، در آيه شریفه
بعضى از مفسران گفته اند:
تنها کلمۀ «رَسُولاً» در جواب دخالت دارد، و کلمۀ «بَشَراً» به عنوان مقدمه آورده شده. يعنى خواسته است قبلا ايشان را از اين اشتباه که مگر بشر هم رسول مى شود، بيرون آورده و بفهماند که پيغمبران گذشته هم، از جنس بشر بوده اند، و آنگاه جواب دهد که پيغمبران جز بر آنچه که به دستشان سپرده شده، قدرت برآوردن چيز ديگرى ندارند، و معناى پيغمبرى اين نيست که خداوند قدرت خود را به ايشان واگذار کرده باشد، و ايشان بتوانند به پروردگار خود تحکم کنند.
پس معناى کلام اين مى شود که: «مگر من، جز پيغمبرى مانند ساير پيغمبرانم»؟
رده:تفسیر المیزان
آیات این صفحه
آیه ۸۲ سوره اسراءآیه ۸۳ سوره اسراءآیه ۸۴ سوره اسراءآیه ۸۵ سوره اسراءآیه ۸۶ سوره اسراءآیه ۸۷ سوره اسراءآیه ۸۸ سوره اسراءآیه ۸۹ سوره اسراءآیه ۹۰ سوره اسراءآیه ۹۱ سوره اسراءآیه ۹۲ سوره اسراءآیه ۹۳ سوره اسراءآیه ۹۴ سوره اسراءآیه ۹۵ سوره اسراءآیه ۹۶ سوره اسراءآیه ۹۷ سوره اسراءآیه ۹۸ سوره اسراءآیه ۹۹ سوره اسراءآیه ۱۰۰ سوره اسراء