المیزان جلد۱۳ بخش۲۳
مفسّر نامبرده، سپس چنين گفته است:
ما نمى توانيم هر دو کلمۀ «بَشَراً» و «رَسُولاً» را دو نقطه اتکاء در جواب بدانيم. زيرا اولا با آنچه که از روايات بر مى آيد، مخالف است. براى اين که از روايات بر مى آيد که مشرکان، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» درخواست کردند که از خداى خود چنين و چنان بخواهد. نه اين که خودش از پيش خود بياورد، تا در جوابشان گفته شود: «من، جز بشرى نيستم». و در ثانى، مستلزم اين است که کلمۀ «رسول»، خبر بعد از خبر بوده و هر دو خبر «کان» بوده باشند، که ذوق سليم اين معنا را نمى پسندد.
اشکالى که در گفتار او هست، اين است که:
اولا - حمل کردن کلمۀ «بَشَراً» بر پاسخ از اين پندار که ممکن نيست فرستاده خدا از جنس بشر باشد، حملى است بدون دليل. زيرا در آيات قرآنى، هيچ نقلى از چنين پندارى ديده نشده است.
و ثانيا - آن طور هم که او جملۀ «هَل کُنتُ إلّا بَشَراً رَسُولاً» را معنا کرده، باز نقطه اتکاء کلام «رَسُولاٌ» نيست، بلکه تشبيه رسول به ساير پيغمبران است. چون معناى او اين شد: «مگر من جز پيغمبرى مانند ساير پيغمبرانم»؟
(پس در نتيجه، نقطه اتکاء کلام حذف شده و معلوم است که حذف معتمد کلام، سياق را فاسد نموده و شنونده چيزى از آن نمى فهمد). (دقت بفرمایيد).
و ثالثا - اگر در روايات آمده که از آن جناب خواستند تا از پروردگارش درخواست اقتراحات ايشان را بکند، در صورتى متبع است که صريح کتاب مخالف آن نباشد و گرنه به خاطر روايت، دست از قرآن بر نمى داريم، و قرآن صراحت دارد بر اين که: «لَن نُؤمِنَ لَکَ حَتّى تَفجُرَ: تا آن که تو برايمان نهر بشکافى»، «أو تُسقِطَ السَّمَاء»: يا آسمان را به زير آورى. سبحان اللّه! اين چه بلند پروازى است در حق تاريخ و روايات آن، که حتى آن را بر کتاب خدا حکومت داده و در صورت مخالفت و معارضه صريح هم، آن را بر قرآن مقدم بداريم.
و رابعا - ادعاى اين که ذوق سليم خبر بعد از خبر را نمى پسندد، هيچ وجهى ندارد.
«وَ مَا مَنَعَ النَّاس أَن يُؤْمِنُوا إِذْ جَاءَهُمُ الْهُدَى إِلّا أَن قَالُوا أَبَعَث اللَّهُ بَشراً رَّسُولاً»:
استفهام در جملۀ «أبَعَثَ اللّهُ بَشَراً رَسُولاً»، استفهام انکارى است، و جملۀ «قَالُوا أبَعَثَ اللّهُ...»، حکايت حال کفار و وضع اعتقادات ايشان است، هرچند که عين اين کلام را نگفته باشند.
و انکار نبوت و رسالت با اقرار به ثبوت اله، خود از عقائد بت پرستان است، که در عين اقرار به وجود پروردگار، زيرِ بار نبوت نمى روند، و همين خود قرينه بر اين است که مقصود از کلمۀ «ناس» در اين آيه، همان بت پرستان، و مراد از ايمانى که زيرِ بارش نرفتند، ايمان به رسالت است.
بنابراين، معناى آيه اين مى شود که:
چه باز داشت بت پرستان را - البته فراموش نشود که قريش و عموم عرب آن روز از اين طایفه بودند - از اين که به رسالت و يا به رسالت تو ايمان آورند؟ چيزى بازشان نداشت، الّا اين که مى پنداشتند رسول نمى تواند از جنس بشر باشد. و به همين جهت، همواره با رسولان مى ستيزيدند و دعوت ايشان را رد مى کردند. همچنان که خداى تعالى در نظائر آيه: «لَو شَاءَ رَبُّنا لَأنزَلَ مَلَائِکَةً فَإنّا بِمَا أُرسِلتُم بِهِ کَافِرُون»، پندار ايشان را حکايت نموده است.
تقرير و توضيح برهان بر نبوت عامه و اثبات آن
«قُل لَّوْ کانَ فى الاَرْضِ مَلَائکةٌ يَمْشُونَ مُطمَئنِّينَ لَنزَّلْنَا عَلَيْهِم مِنَ السَّمَاءِ مَلَکاً رَسُولاً»:
در اين آيه، به رسول خود دستور مى دهد که گفتار و انکار ايشان را نسبت به انکار رسالت بشر و نزول وحى را رد نموده و بفرمايد: عنايت الهى چنين تعلق گرفته که اهل زمين را هدايت فرمايد، و اين صورت نمى گيرد، مگر به وسيله وحى آسمانى. چون بشر از پيش خود هدايت نمى شود. پس انسان ها که در زمين زندگى مى کنند، هيچ وقت از وحى آسمانى بی نیاز نيستند. بناچار بايد فرشته اى به عنوان رسول به يک دسته از ايشان که همان انبياء هستند، نازل گردد.
و اين خصيصۀ زندگى زمينى و عيش مادى است که به هدايت الهى نيازمند است، و آن هم نمى شود مگر به وسيله نزول وحى از آسمان. حتى اگر فرضا عده اى از فرشتگان هم در زمين زندگى کنند و محکوم به عيش مادى و زمينى شوند، بر آنان نيز فرشته اى نازل مى کرديم، تا وحى ما را به ايشان برساند. آرى، اين مسأله، از خصائص زندگى زمينى است.
خواننده محترم به طورى که ملاحظه مى فرمايد، عنايت و نقطه اتکاء در آيه شريفه، به دو جهت است: يکى اين که: زندگى بشر، زمينى و مادى است. و دوم اين که: هدايت که خداى تعالى آن را بر خود واجب کرده، تنها از راه وحى آسمانى و به وسيله يکى از فرشتگان عملى است، و راه ديگرى ندارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۲۸۵
و اتفاقا همين طور هم هست و اين دو جهت، خود دو تا از مقدمات اساسى برهان بر نبوت عامه و اثبات آن است.
و اما اصرارى که مفسران کرده اند که معناى آيه را به اين تنگنا مقيد کرده اند که رسول هر جنسى، بايد از همان جنس باشد، مثلا رسول آدميان، آدمى و رسول فرشتگان، فرشته باشد، صحيح نبوده و معنایى آن چنان با اهميت هم نيست که نسبت به آن اصرار ورزيده اند. زيرا بشر بودن رسولان گسيل شده به سوى بشر، با اين که آموزندگان و مربيان بشرند، امرى است ضرورى و از لوازم زندگى زمينى.
پس آن نکته اى که گفتنى است و آيه کريمه به آن عنايت دارد، همين است که زندگى بشر، زمينى و مادى است و وحيى که از آسمان به ايشان مى شود، به وسيله فرشته اى آسمانى است، و اين وحى، هرچند براى بشر است، وليکن همه افراد بشر قابل دريافت آن نيستند.
آرى، افراد نوع بشر، از نظر سعادت و شقاوت و کمال و نقص و پاکى و ناپاکى باطن، مختلف اند. تنها از ميان افراد اين نوع، آن عده معدودى مى توانند حامل و دريافت کننده آن باشند که مانند فرشته آورنده آن پاک و از مساس شيطان منزه باشند، و آن عده معدود، همان رسولان خدا و انبياء هستند.
توضيح برهانى عقلى بر اين که تحمل وحى، خاص انبياء الهى است
توضيح اين که:
عنايت الهى اقتضاء دارد که خداوند، هر نوع از انواع مخلوقات را به سوى کمال و سعادتش هدايت کند، و انسان نيز، که يکى از انواع مخلوقات است، از اين قاموس کلى و عمومى مستثنا نيست، و اين را مى دانيم که سعادت و کمال اين نوع، جز در زندگى اجتماعى صورت نمى گيرد. چون خصوص انسان، موجودى است که بايد دسته جمعى زندگى کند و قوانين و سنت هایى که مايه سعادت دنيا و آخرتش باشد، در ظرف اجتماعی اش جريان يابد، اختلافات قهرى و اجتناب ناپذيرى که در ميان افراد اجتماعش پديد مى آيد، برطرف کند.
و از آن جایى که زندگى اين نوع از مخلوقات، زندگى شعورى است، ناگزير بايد علاوه بر عقل و تميز ميان خير و شر، به وسائل بيشترى براى پذيرفتن قانون و سنت مجهز باشد. زيرا اگر به غير عقل، چيز ديگرى که مايه هدايت او باشد، نمى داشت، به سعادت مطلوبش نمى رسيد.
آرى، مايه اختلاف او، همين عقل او است، و عقلى که خود مايه اختلاف است، چگونه رفع اختلاف مى کند. پس ناگزير بايد به يک شعور ديگرى هم مجهز باشد تا با آن شعور خود، معارف و قوانين رافع اختلاف و ضامن سعادت و کمالش را که خداوند به سويش مى فرستد، درک نمايد، و آن شعور، عبارت است از: شعور وحى، و انسان دارندۀ آن، عبارت است از «نبى» و «پيغمبر».
و اين برهان عقلى، برهانى است تمام که از کلام خود خداى تعالى استفاده مى شود و ما چگونگى استفاده آن را در بحث نبوت جلد دوم اين کتاب، و در ضمن داستان هاى نوح «عليه السلام»، در جلد دهم آن، با شرحى مفصل گذرانديم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۲۸۶
و اما آيه مورد بحث، يعنى آيه: «قُل لَو کاَن فِى الأرضِ مَلَائِکَةٌ...»، نکته ديگرى علاوه بر برهان گذشته افاده نموده، چنين مى رساند که: القاء وحى به سوى بشر، حتما بايد به وسيله فرستادن فرشته از آسمان صورت گيرد.
و حاصل مضمون آيه مذکور و آيه قبلی اش، اين است که:
تنها مانع پذيرفتن مردم دعوت تو رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را، اين است که ايشان پنداشته اند که رسالت بشر از ناحيه خدا محال است، و در اين پندار خود خطا کرده اند. زيرا مقتضاى زندگى زمينى از يک سو، و عنايت خداى تعالى نسبت به هدايت بندگانش از سوى ديگر، اقتضاء مى کند که خداوند، فرستاده اى از جنس فرشتگان، به سوى افرادى از بشر گسيل بدارد، و پيام هاى خود را به وسيله آن فرشته، به آن افراد برساند، و اين به حدّى اجتناب ناپذير و لازم است که حتى اگر فرضا ساکنان زمين هم فرشتگان بودند، باز خداى تعالى، به افرادى از آنان که رسول خدا بودند، فرشتگانى از آسمان مى فرستاد، تا وحى او را به ايشان ابلاغ نمايد.
و اين بيان، به طورى که ملاحظه مى فرمایيد:
اولاً، معناى رسالت بشرى را مى رساند و مى فهماند که «رسول»، عبارت است از: انسانى که ملائکه اى از آسمان به سويش نازل شده، دين خدا را به او ابلاغ، و او، به مردم ابلاغ مى نمايد.
و ثانياً، به برهان رسالت اشاره نموده، مى رساند که: زندگى انسان در زمين از يک سو، و عنايت خداى سبحان به هدايت بندگان خود از سوى ديگر، احتياج به نزول دينى آسمانى را ايجاب مى کند. چون ملائکه واسطه هاى هر نوع برکت آسمانی اند، ناگزير نزول دين بر بشر هم، به وسيله ايشان صورت مى گيرد، و اين آمد و شد ملائکه، عبارت است از رسالت، و آن شخصى هم که گيرنده وحى و دين خداست (که البته به خاطر اين که بايد داراى طهارت باطنى و روحى از امر خدا باشد، افرادى از بشر خواهند بود، نه همگى ايشان)، نبى و پيغمبر است.
از سياق آيه چنين انتظار مى رفت که در قبال گفته مشرکان «أبَعَثَ اللّهُ بَشَراً رَسُولاً» بفرمايد: «لَبَعَثَ اللّهُ فِيهِم مَلَکاً رَسُولاً»، وليکن به دو جهت چنين نفرمود، بلکه به جاى آن فرمود: «لَنَزَّلنَا عَلَيهِم مِنَ السَّمَاءِ مَلَکاً رَسُولاً».
جهت اول اين که: شبهۀ ايشان را بهتر برطرف سازد. زيرا به طور کلّى وثنى ها و بت پرستان، چه از فرقه برهمائيان و چه بودائيان و چه صابئين، از مبعوث شدن يک فرد کامل بشر براى تکميل آدميان، آن طور که مشرکان عرب انکار و تعجب مى کردند، انکار و تحاشى ندارند، و به طورى که از کتب مقدسه ايشان بر مى آيد، اين مسأله را امرى عادى شمرده و از آن شخص کامل به منجى و يا مصلح تعبير نموده، بعثتش را هم نزول إله به زمين و ظهور إله بر اهل زمين،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۲۸۷
و جلوۀ إله به صورت يک موجود زمينى تعبير مى کرده - و به طورى که گفته شده - «بودا» و «يوذاسف» را، همان کاملين مى دانند. و به هرحال، بت پرستان معبود را عبارت از فرشته و يا جنّ و يا انسان در خود فرو رفته مى دانند، نه خداى سبحان را.
پس مشرکان از رسالت يک فرد برجسته وحشت و تعجب نداشته اند، بلکه چيزى که مورد انکار شديد ايشان است، اين است که فرشته، که خود از آلهه و مورد پرستش است، رسول به سوى يک فرد بشر گشته، دينى بياورد که مردم بر طبق آن، خداى تعالى را که به خيال ايشان اله غير معبود است، بپرستند، و به همين جهت در آيه شريفه، در جواب از توهم مشرکان، رسالت فرشته به سوى يک فرد بشر را تصريح کرد تا مخالفت با خرافه ايشان را به حد کامل رسانده باشد، و بفهماند نه ملائکه معبود است، و نه خداى سبحان غيرقابل عبادت.
جهت دوم اين که: خواست اشاره کند، به عموميت رسالت ملائکه و بفهماند که در حقيقت، ملائکه به شخص پيغمبر نازل نشده، بلکه به عموم انسان نازل شده است. چيزى که هست، تلقى و گرفتن وحى مخصوص به يک فرد از ايشان است، و اگر ديگران از آن محرومند، به خاطر قصورى است که در خود ايشان است، و گرنه فيض خداى سبحان عمومى است، هرچند که مستفيض از آن، اشخاص مخصوصى باشند.
همچنان که فرمود: «وَ مَا کَانَ عَطَاءُ رَبّّکَ مَحظُوراً»، و نيز فرمود: «قَالُوا لَن نُؤمِنَ حَتّى نُؤتَى مِثلَ مَا أُوتِىَ رُسُلُ اللهِ اللّهُ أعلَمُ حَيثُ يَجعَلُ رِسَالَتَهُ».
و اين آيه، يعنى آيه مورد بحث، آن رواياتى را که ائمه اهل بيت «عليهم السلام»، در باره فرق ميان «رسول» و «نبى» وارد شده، تأييد مى کند. زيرا در آن روايات آمده که: «رسول»، عبارت است از انسانى که مَلَک را مى بيند و صدايش را مى شنود، ولى «نبى»، آن کسى است که پيام آسمانى را به صورت رؤيا مى گيرد، و چيزى به چشم نمى بيند. و ما پاره اى از اين اخبار را در جلد دوم اين کتاب، در ضمن بحث از نبوت ايراد کرديم.
و از لطائف قرآن کريم، تعبيرى است که در آيه مورد بحث، از زندگى زمينى کرده و فرموده: «فِى الأرضِ يَمشُونَ مُطمَئِنّّينَ». زيرا رفتن و انتقال مکانى از اين سو به آن سوى زمين، و قرار داشتن تحت جاذبه زمين، از روشن ترين خواص زندگى مادى زمين است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۲۸۸
چون دليل و برهان نتيجه نبخشيد، گواهى را به خدا واگذار
«قُلْ کفَى بِاللَّهِ شَهِيدَا بَيْنى وَ بَيْنَکُمْ إِنَّهُ کانَ بِعِبَادِهِ خَبِيرَا بَصِيراً»:
بعد از آن که احتجاج مزبور را پايان برده و نيز بعد از آن که معجزه رسالت آن جناب را، که همان قرآن کريم و تحدّى آن است، خاطرنشان ساخت، و ايشان همچنان بر کفر و انکار خود پافشارى نموده، اعتنایى نکردند، و همچنان بر اقتراح و پيشنهادات خرافى خود پافشارى نموده، هيچ حقى را نپذيرفته و از حرف باطل خود دست برنداشتند، اينک به رسول گرامى خود دستور مى دهد که مسأله را به گواهى خدا واگذار نمايد.
چون که خداى تعالى، آنچه را که از او و از ايشان سر مى زند، شاهد است و مى داند که پيغمبرش، رسالت او را ابلاغ نموده و دعوت و احتجاج را به نهايت رسانده و عذرى باقى نگذاشت، و ايشان هم شنيدند و حجت بر آنان تمام شد، و همچنان استکبار و عناد به خرج دادند.
بنابراين، برگشت معناى جمله مورد بحث، به اين مى شود که: اى پيامبر من! ديگر حجت و مجادله با ايشان را بس کن و امر را به مالک امور واگذار، تا او، هر طور که مى خواهد، حکم نمايد.
بعضى ها گفته اند: مراد از اين آيه، شاهد گرفتن خدا است بر حقانيت دعوت و صحت رسالت. گويا مى گويد: همين براى حجت و دليل بس که خدا شاهد بر رسالت من است و اين کلام او است که بر رسالت من تصريح مى کند.
و اگر بگویيد: از کجا که اين قرآن کلام خدا باشد و از افترائات تو نباشد؟
در پاسخ مى گويم: اگر از افترائات من که يک فرد مانند شمايم، بوده باشد، بايد شما هم بتوانيد مثل من آن را بياوريد، ولى هرگز نخواهيد توانست، هرچند که جنّ و انس، يار و مددکار شما باشند.
و اين حرف، هرچند حرف خوبى است، وليکن ذيل آيه، يعنى جملۀ «بَينِى وَ بَينَکُم»، و همچنين جملۀ «إنَّهُ کَانَ بِعِبَادِهِ خَبِيراً بَصِيراً»، به طورى که ديگران هم گفته اند، با آن نمى سازد. زيرا اگر مقصود از آيه، اين معنا بود، جا داشت بفرمايد: «شَهِيداً لِى عَلَيکُم: خدا شاهد من بر عليه شما است». و يا بفرمايد: «شَهِيداً عَلى رِسَالَتِى: خدا گواه رسالت من است»، و يا عبارتى ديگر نظير آن.
مطلب ديگرى که بايد خاطرنشان ساخت، اين است که: آيه مورد بحث و دو آيه قبل از آن، مسجّع به کلمۀ «رَسُولاً» است. يعنى: آخر سه آيه اين کلمه آمده و اين در همه قرآن، تنها موردى است که سه آيه، پى در پى، در سجع و قافيه متحد باشند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۲۸۹
«وَ مَن يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَ مَن يُضلِلْ فَلَن تَجِدَ لهَُمْ أَوْلِيَاءَ مِن دُونِهِ...»:
اين آيه به طورى که از سياق کلام بر مى آيد، تتمۀ خطاب اخير رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» است، که به وى مى فرمود: «قُل کَفَى بِاللّهِ شَهِيداً بَينِى وَ بَينَکُم: بگو خدا گواه ميان من و شما است»، و در نتيجه معلوم مى شود آيه مورد بحث، کنايه از اين است که ديگر حجت بر ايشان تمام شده و ضلالتشان حتمى گشته و ديگر اميدى به هدايتشان نيست.
بنابراين، خلاصه معناى آيه اين مى شود که:
اى رسول من! به مخالفان اعلام کن که ديگر حرفى با ايشان ندارى و ديگر عليه ايشان احتجاج و استدلال نخواهى داشت. زيرا هدايت کار خدا است، که هيچ کس در آن شرکت ندارد. پس هر کس که خدا هدايتش کند، تنها او راه را يافته است و بس، و کسى که خدا گمراهش کرده باشد و به راهش نينداخته باشد، تو اى رسول من، هرگز ياورى به غير خدا برايش نخواهى يافت و خدا هم که ايشان را هدايت نمى کند. پس نه خدا ايشان را هدايت مى کند و نه غير خدا ياوران ديگرى دارند. ديگر چه جاى بگومگوى با ايشان است؟ پس بيش از اين خود را به اميد هدايت شدن ايشان، به زحمت نينداز.
از همين جا مى توان فهميد که اين که بعضى گفته اند: «آيه مورد بحث، کلامى جداگانه و ابتدایى است و کلمۀ «بگو» ى ديگرى از اول آن حذف شده»، گفتار صحيحى نيست.
و اگر يار و ياور را به طور جمع آورده و فرموده: «أولِيَاء»، با اين که اگر مفرد آورده بود، مبالغه بيشترى را داشت، براى اشاره به اين بود که اگر به غير خدا ياور ديگرى داشته باشند، ناگزير اين ياور، يا همان بت هاى ايشان است، که خود بسيار زيادند، و يا ساير اسباب مادى عالَم است، که آن ها نيز زيادند.
و در اين که فرمود: «وَ مَن يَهدِ اللّهُ فَهُوَ المُهتَد»، التفات از تکلم با غير (ما) به غيبت (او) را به کار برده، و گرنه جا داشت بفرمايد: «وَ مَن نَهدِهِ فَهُوَ المُهتَد: هر که ما او را هدايت کنيم، راه يافته است». چون هم قبل از اين جمله سياق، سياق تکلم بود و مى فرمود: ما از آسمان ملکى رسول مى فرستاديم، و هم سياق جمله بعد که مى فرمايد «وَ نَحشُرُهُم: و ما ايشان را کر و کور محشور مى کنيم».
و در وسط اين دو سياق، ناگهان سياق را به غيبت تبديل نموده، فرمود: «و هر که خدا او را هدايت کند»، و جهت اين تبديل سياق، شايد اين باشد که اگر تبديل نمى کرد و مى فرمود: «هر که ما هدايتش کنيم، و هر که ما گمراهش سازيم»، باعث مى شد که شنونده گمان کند ملائکه هم در هدايت و گمراهى بندگان دخالت دارند، و در اين دو امر، با خدا شريک اند، و آن وقت، آيه مشتمل بر تناقض گويى مى شد. براى اين که دنبال همين جمله دارد: «فَلَن تَجِدَ لَهُم أولِيَاءَ مِن دُونِهِ: به غير از خدا، هرگز ولىّ و ياورى براى ايشان نخواهى يافت». يعنى خواهى ديد ايشان که ملائکه را اولياى خود مى پندارند و آن ها را معبود خود خيال کرده و مى پرستند، به غير خدا، اولياى ديگرى ندارند.
و جملۀ «وَ نَحشُرُهُم يَومَ القِيَامَةِ عَلَى وُجُوهِهِم»، تا آخر دو آيه، معنايش روشن است. زيرا کلمۀ «عُمى» و «بُکم» و «صُم»، جمع «أعمَى» و «أبکَم» و «أصَم»، به معناى کوران و لالان و کران است، و کلمۀ «خَبَت»، از «خبو النار»، به معناى سکونت و آرام شدن شراره آتش است. کلمۀ «سَعِير» هم، به معناى زبانه آتش است. پس معناى آيه، اين است که: هرگاه زبانه هاى آتش فرو نشست، دوباره افروخته ترش مى کنيم.
معناى جمله: «قَادِرٌ عَلَى أن يَخلُقَ مِثلَهُم»
«أَوَ لَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِى خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْض قَادِرٌ عَلى أَن يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ...»:
«کَفُور»، به معناى جحود و هر دو، به معناى انکار از درِ لجبازى است. و اين آيه، احتجاجى است از خداى سبحان، بر مسأله قيامت و زنده شدن بعد از مرگ، عليه کسانى که آن را بعيد مى شمردند. چون زنده شدن بدن بعد از متلاشى گشتن را محال پنداشته، مى گفتند: «ءَإذَا کُنَّا عِظَاماً وَ رُفَاتاً ءَإنّا لَمَبعُوثُونَ خَلقاً جَدِيداً: آيا بعد از آن که به صورت اسکلتى در آمديم، و آن اسکلت هم متلاشى و پوسيده شد، دوباره با خلقت جديدى مبعوث مى شويم»؟
خداى تعالى، در پاسخشان مى فرمايد: خلقت بدن در نخستين بار، دليل بر اين است که چنين چيزى ممکن است، و وقتى ممکن شد، ديگر فرقى ميان بارِ اول و بارِ دوم نيست. و خلاصه همين که خود شما در اين دنيا هستيد و بدنى زنده داريد، دليل بر اين است که چنين خلقتى محال نيست، و وقتى محال نشد، ديگر چه فرقى ميان اين بار و بار ديگر است.
بيان اين که: انسان مبعوث در قيامت، عين انسان دنيايى است، نه مانند او
در اين جا ممکن است به ذهن برسد که: خداوند، خلقت بعدى را مثل خلقت قبلى دانسته، نه عين آن، پس يک فرد بشر در قيامت، مثل آن فردى است که در دنيا بوده، نه خود او؟
در جواب مى گوييم: تشبيه و مانند بودن، تنها در بدن است که مورد انکار منکران بود، نه جان آدمى که حافظ وحدت و شخصيت انسان، هم در اين دنيا و هم در آخرت است، و بدان جهت انسان آخرتى، عين انسان دنيوى است، نه مانند آن.
آرى، ملاک يکى بودن حسين، فرزند تقى، در دنيا و آخرت، همان نفس انسانى اوست که آن هم، نزد خداى سبحان محفوظ است و با مُردن، معدوم و باطل نمى گردد، و وقتى آن نفس به بدن جديد در آخرت تعلق گرفت، باز اين بدن، همان بدن حسين در دنيا خواهد شد. همچنان که در خود دنيا هم، چند بار بدنش با همه اجزايش عوض شد و او، همچنان حسين، پسر تقى بود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۲۹۱
خواهى پرسيد که: چه دليل قرآنى بر اين معنا داريد؟
در جواب مى گوييم: آيه شريفه: «وَ قَالُوا ءَإذَا ضَلَلنَا فِى الأرضِ ءَإنّا لَفِى خَلقٍ جَدِيدٍ بَل هُم بِلِقَاءِ رَبِّهِم کَافِرُونَ * قُل يَتَوَفَّيکُم مَلَکُ المَوتِ الَّذِى وُکِّلَ بِکُم»، که در پاسخ کسانى که گفتند: «آيا بعد از نابود شدن بدن و متفرق گشتن تار و پود آن، دوباره به خلقت جديدى خلق مى شويم»، فرموده که: شما بعد از مرگ، نه متفرق مى شويد و نه نابود مى گرديد، بلکه آن ملک الموتى که موکّل بر شما است، شما را به تمام و کمال مى گيرد و حفظ مى کند، و اما آن که در قبر مى پوسد و تار و پودش متلاشى مى گردد، آن بدن خاکى شما است، که تجديد بناى آن براى خدا آسان است، همان طور که بارِ اول بنا نمود.
اين آيه، دليل بر اين بود که حقيقت آدمى، همان نفس اوست، که آن هم، نزد خدا محفوظ است. و اما دليل بر اين که انسان مبعوث در قيامت، عين انسان در دنيا است، نه شخص ديگرى مانند آن، همه آيات قيامت است که آن را بازگشت انسان به سوى خدا مى داند، و زنده شدنش را، زنده شدن آن انسان و حساب و مجازات و پاداشش را، حساب و مجازات و پاداش همان انسان مى داند.
پس از آنچه گفته شد، معلوم گرديد که: جملۀ «يَخلُقَ مِثلَهُم» نمى خواهد بفرمايد انسان مخلوق در آخرت، شخصى نظير انسان دنيا است، بلکه مقصود، همان معنايى است که گفته شد. و اگر مانند بودن اين بدن و آن بدن را به ميان آورد، و نتيجه اش آن شد که پاى مماثله به ميان آيد، بدين جهت بود که خواست جواب درست مقابل متن اشکال باشد. چون اشکال ايشان که گفتند: «آيا وقتى اسکلت و سپس خاک شديم، دوباره به خلقت جديدى مبعوث مى شويم»؟ همه مربوط به شؤون بدن مُرده بود، نه مربوط به حقيقت انسان، و وقتى از حقيقت انسان، يعنى نفس آدمى قطع نظر شود، مماثله صحيح است. يعنى بدن آخرتى، نظير و مثل بدن دنيايى است، هرچند که با در نظر گرفتن نفس، عين هم اند.
بعضى از مفسران گفته اند که : مراد از کلمۀ «مِثلَهُم»، خود آنان است، نه مانند ايشان، همچنان که ما نيز به يکديگر مى گوييم: «مثل تو کسى چنين کارى نمى کند». يعنى: تو هم چنين کارى نمى کنى.
وليکن اين توجيه بى اشکال نيست و جاى مناقشه در آن هست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۲۹۲
و ظاهر اين است که: در عبارت مذکور، مراد از «مثل»، همان مثل است، نه «عين»، و عنايت در اين تعبير، به اين است که بفهماند کسى که مثل توست، يعنى صفات تو را دارد و روح تو را و خصائص تو را دارد، اين کار را نمى کند. پس تو هم که مثل او هستى، نبايد چنين کار را بکنى. پس در اين تعبير کنایى فعل نفى شده، اما با نفى سببش، که همان صفت باشد و اين جور کنايه آوردن، مؤکدتر است از اين که صريحا بگويد تو اين کار را مکن.
و جملۀ «وَ جَعَلَ لَهُم أجَلاً لَا رَيبَ فِيه»، ظهور در اين دارد که مراد از «اجل»، همان مرگ است. زيرا کلمه مزبور، دو قسم استعمال دارد: يکى مدت زندگى، از حين ولادت تا مرگ. و يکى هم، سرآمد زندگى که مقارن با مرگ است. به هر معنا که باشد، مرگ را شامل است. و اگر در اين جمله، مرگ را يادآورى مى نمايد، به منظور عبرت گرفتن کفار است، تا شايد از جرأت و جسارت بر خدا و تکذيب آيات او، دست بردارند و بدانند که خداى تعالى، مى تواند ايشان را دوباره زنده نموده، انتقام کردار زشتشان را بگيرد.
بنابراين، جمله: «وَ جَعَلَ لَهُم أجَلاً لَا رَيبَ فِيه»، ناظر به جملۀ «ذَلِکَ جَزَاؤُهُم بّأنَّهُم کَفَرُوا بِآيَاتِنا» مى باشد، که در صدر آيه قرار داشت و آيه، آن معنایى را مى دهد که آيه: «وَ الَّذِينَ کَذَّبُوا بِآيَاتِنَا سَنَستَدرِجُهُم مِن حَيثُ لَا يَعلَمُون... أوَ لَم يَنظُرُوا فِى مَلَکُوتِ السَّمَاوَاتِ وَ الأرضِ... وَ أن عَسَى أن يَکُونَ قَدِ اقتَرَبَ أجَلُهُم فَبِأىِّ حَدِيثٍ بَعدَهُ يُؤمِنُون» در مقام افاده آن است.
اين معنا استظهارى است که ما از آيه مورد بحث کرديم.
بعضى از مفسران احتمال داده اند که: مراد از «اجل»، روز قيامت باشد، وليکن اين معنا، با سياق آيه سازگار نيست. براى اين که قبل از اين جمله، داستان انکار معاد را از ايشان نقل مى کرد، و عليه آن احتجاج مى کرد که خدا قادر است دوباره زنده شان کند، و در چنين زمينه اى، مناسب نيست قيامت را مسلّم و «لَا رَيبَ فِيه» بگيرد.
و نظير اين کلام، گفتار بعضى ديگر است که جملۀ «وَ جَعَلَ لَهُم أجَلاً لَا رَيبَ فِيه» را يک احتجاج ديگرى براى اثبات معاد دانسته اند.
و به هرحال، چه مراد از «اجل»، روز مرگ باشد و چه روز قيامت، خيلى مهم نيست، چون نتيجه اى ندارد. فقط خواستيم بگویيم اين احتجاج خالى از تکلف نيست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۲۹۳
«قُل لَّوْ أَنتُمْ تَمْلِکُونَ خَزَائنَ رَحْمَةِ رَبّى إِذاً لاَمْسکْتُمْ خَشيَةَ الانفَاقِ وَ کانَ الانسَانُ قَتُوراً»:
کلمۀ «قَتُور»، به معناى بخيل تفسير شده، البته بخيلى که بخل را به نهايت رسانده باشد. و در مجمع البيان گفته: کلمۀ «قتر»، به معناى تنگى است، و «قَتُور»، مبالغه در همان معنا است. و وقتى گفته مى شود: «قَتَرَ يَقتُرُ»، و يا «تَقَتَّرَ»، و يا «أقتَرَ»، و يا «قَتَّرَ»، در همۀ آن ها، معنا يکى است و آن، اين است که فلانى در خرج کردن امساک مى کند.
خداى تعالى، در آيه مورد بحث، کفار را بر آن معنایى که در آيه: «وَ مَا مَنَعَ النَّاسَ أن يُؤمِنُوا إذ جَاءَهُمُ الهُدَى إلّا أن قَالُوا أبَعَثَ اللّهُ بَشَراً رَسُولاً» گذشت. يعنى: بر جلوگيرى و کارشکنى در پيشرفت دعوت انبياء «عليهم السلام» بر منع از رسالت بشر توبيخ مى نمايد، و معناى خود آيه روشن است.
بحث روايتى
در تفسير عياشى، از مسعدة بن صدقه، از امام صادق «عليه السلام» روايت شده که فرمود: «شفاء»، همه در علم قرآن است، زيرا اين خداى تعالى است که مى فرمايد: «مَا هُوَ شِفَاءٌ وَ رَحمَةٌ لِلمُؤمِنين...».
و در کافى، به سند خود، از سفيان بن عيينه، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که به من فرمود: نيت، از عمل بهتر است و اصلا نيت، عمل است. آنگاه اين کلام خداى عزوجل را قرائت نمود که مى فرمايد: «کُلٌّ يَعمَلُ عَلَى شَاکِلَتِه». يعنى: هر کسى بر طبق نيت خود عمل مى کند.
مؤلف: اين که امام فرمود: «اصلا نيت، عمل است»، اشاره به اتحاد آن دو دارد، و اين که اتحاد نيت و عمل، اتحاد عنوان و معنون است.
و در همان کتاب، به سند خود، از ابوهاشم روايت کرده که گفت: امام صادق «عليه السلام» فرمود: اين که اهل آتش هميشه در آتش خواهند بود، بدين جهت است که نيتشان در دنيا اين بود که براى هميشه گناه و نافرمانى خدا بکنند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۲۹۴
و همچنين اگر اهل بهشت هميشه در بهشت بمانند، براى اين است که نيتشان در دنيا اين بوده که هميشه خدا را اطاعت کنند. پس به خاطر نيت است که آن دسته و اين دسته مخلدند. آنگاه اين آيه را تلاوت فرمود: «کُلٌّ يَعمَلُ عَلَى شَاکِلَتِه»، و فرمود: يعنى هر کس بر طبق نيتش، عمل مى کند.
مؤلف: اين روايت، اشاره به رسوخ ملکات در نفس است. رسوخى که باعث مى شود نفس، استعداد مقابل را از دست بدهد.
توضيح اين که: نفس، در بدو خلقتش، استعداد نيک و بد، هر دو را داشت، ولى وقتى ملکه يکى از آن دو، در آن رسوخ نمود، استعداد آن ديگرش به کلى باطل مى شود. عياشى هم، در تفسير خود، اين روايت را از ابوهاشم، از آن جناب نقل کرده است.
چند روايت درباره شأن نزول آيه: «يَسئَلُونَکَ عَنِ الرُّوح...»
و در الدرّ المنثور است که: احمد و ترمذى (که ترمذى، حديث را صحيح دانسته) و نسائى و ابن منذر و ابن حبان و ابوالشيخ، در کتاب عظمت و حاکم (که وى نيز، روايت را صحيح دانسته)، و ابن مردويه و ابونعيم و بيهقى، هر دو در کتاب دلائل خود، همگى نامبردگان در ذيل آيه: «يَسئَلُونَکَ عَنِ الرُّوح»، از ابن عباس روايت کرده اند که گفت:
قريش به يهوديان مراجعه کردند که از امور دينى چيزى به ما ياد دهيد تا از اين مرد بپرسيم، شايد از جواب به ما عاجز مانده، زبانش از ما کوتاه گردد.
يهوديان گفتند: از او از «روح» بپرسيد. ايشان، از آن جناب پرسيدند که: روح چيست؟ اين آيه نازل شد: «يَسئَلُونَکَ عَنِ الرُّوح قُلِ الرُّوحُ مِن أمرِ رَبِّى وَ مَا أُوتِيتُم مِنَ العِلمِ إلّا قَلِيلاً».
وقتى اين آيه را در پاسخ شنيدند، گفتند: اتفاقا ما علم بسيارى داريم، ما تورات داريم، و هر که تورات داشته باشد، چيز بسيارى دارد.
در پاسخ اين سخنشان، اين آيه نازل شد: «قُل لَو کَانَ البَحرُ مِدَاداً لِکَلِمَاتِ رَبِّى لَنَفِدَ البَحرُ قَبلَ أن تَنفَدَ کَلِمَاتُ رَبِّى وَ لَو جِئنَا بِمِثلِهِ مَدَداً».
مؤلف: به طريق ديگرى، از عبداللّه بن مسعود و از عبدالرحمان بن عبد اللّه بن امّ الحکم روايت شده که: اصلا سؤال نامبرده را خود يهود و در مدينه، از آن جناب کرده اند، و آيه هم، در جواب آن، در مدينه نازل شده، وليکن مکّى بودن سوره و همچنين وحدت سياق آيات آن، با اين روايت سازگار نيست.
و در همان کتاب است که: ابن جرير و ابن منذر و ابن ابى حاتم و ابن انبارى، در کتاب «اضداد»، و بيهقى، در کتاب «اسماء و صفات»، از على بن ابی طالب «عليه السلام» روايت کرده اند که در ذيل آيه: «وَ يَسئَلُونَکَ عَنِ الرُّوح» فرموده:
«روح»، يکى از فرشتگان است، که هفتاد هزار روى دارد و هر رويش، هفتاد هزار زبان دارد و هر زبانش، با هفتاد هزار لغت حرف مى زند و خدا را تسبيح مى کند، و خداى تعالى، از هر تسبيح او، فرشته اى خلق مى کند که تا روز قيامت با فرشتگان پرواز مى نمايد.
مؤلف: از جنس ملک بودن روح، با ظاهر عده اى از آيات قرآنى نمى سازد. چه ظاهر بسيارى از آيات اين است که «روح»، خود يک نحوه مخلوقى است که فرشته آن را نازل مى کند. مانند آيه: «يُنَزِّلُ المَلَائِکَةَ بِالرُّوحِ مِن أمرِه»، و آياتى ديگر. و همچنين با روايات هم نمى سازد.
و ما در تفسير جملۀ «يُنَزِّلُ المَلَائِکَةَ بِالرُّوحِ مِن أمرِه»، در سوره «نحل»، حديثى از على «عليه السلام» نقل کرديم که ملک بودن روح را انکار مى کرد، و به همين آيه استدلال فرمود: بنابراين عبرت در مسأله «روح»، به رواياتى است که اينک از نظر شما مى گذرد.
رده:تفسیر المیزان
آیات این صفحه
آیه ۸۲ سوره اسراءآیه ۸۳ سوره اسراءآیه ۸۴ سوره اسراءآیه ۸۵ سوره اسراءآیه ۸۶ سوره اسراءآیه ۸۷ سوره اسراءآیه ۸۸ سوره اسراءآیه ۸۹ سوره اسراءآیه ۹۰ سوره اسراءآیه ۹۱ سوره اسراءآیه ۹۲ سوره اسراءآیه ۹۳ سوره اسراءآیه ۹۴ سوره اسراءآیه ۹۵ سوره اسراءآیه ۹۶ سوره اسراءآیه ۹۷ سوره اسراءآیه ۹۸ سوره اسراءآیه ۹۹ سوره اسراءآیه ۱۰۰ سوره اسراء