تفسیر المیزان

المیزان جلد۱۴ بخش۳۵

پس حاصل کلام اين شد که: ائمه مؤيد به روح القدس، و روح الطهاره، و مؤيد به قوتى ربّانى هستند که ايشان را به فعل خيرات و اقامه نماز و دادن زکات (انفاق مالى مخصوص به هر شريعتى) دعوت مى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۴۳۱ مفسران، «وحى» در اين آيه را بر «وحى تشريعى» حمل کرده اند، آن وقت از چند جهت دچار اشکال شده اند. اول از اين جهت که فعل خيرات به معناى مصدری اش، چيزى نيست که مورد وحى قرار گيرد، بلکه متعلق وحى حاصل فعل است. دوم از اين جهت که «وحى تشريعى»، مخصوص به انبيا نيست، بلکه هم ايشان، و هم امت هايشان را شامل مى شود، و در آيه شريفه، وحى مذکور به انبيا اختصاص يافته. پس معلوم مى شود مقصود وحى تشريعى نيست. زمخشرى، به منظور فرار از اين اشکال گفته: مقصود از فعل خيرات، و همچنين اقامه نماز، و ايتاء زکات، مصدر مفعولى است، و معنايش اين است که: «به ايشان وحى کرديم که بايد خيرات انجام شود، و نماز اقامه و زکات داده شود». چون مصدر مفعولى مترادف با حاصل فعل است. پس هم اشکال اولى از بين رفت که مى گفت معناى مصدرى متعلق وحى قرار نمى گيرد، و هم اشکال دومى که اشکال اختصاصى بود. زيرا چون در فعل مجهول فاعل مجهول است، لذا هم شامل انبيا مى شود و هم شامل امت هاى ايشان. مفسران ديگر، پيرامون سخن زمخشرى، حرف هاى زيادى زده اند. اشکالى که ما به آن داريم، اين است که اولا: قبول نداريم که مصدر مفعولى، با حاصل فعل يک معنا داشته باشد. و ثانيا: آنچه گفتيم که اضافه مصدر به معمول خودش تحقق فعل را مى رساند، با وحى تشريعى نمى سازد. چون عمل وقتى انجام شد، ديگر وحى تشريعى چه بگويد. داستان ابراهيم «عليه السلام» در تفسير سوره «انعام»، و نيز داستان يعقوب «عليه السلام»، در سوره «يوسف»، از همين کتاب گذشت، و داستان اسحاق هم در تفسير سوره «صافّات»، إن شاء اللّه خواهد آمد. و به همين جهت، ما از انبياى نامبرده در اين آيات، ديگر به شرح داستان اين سه بزرگوار نمى پردازيم. «وَ لُوطاً آتَيْنَاهُ حُکْماً وَ عِلْماً...إِنَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ»: کلمۀ «حکم» به معناى فصل خصومت، و يا به معناى حکمت است، و آن قريه که عمل خبائث مرتکب مى شد، نامش «سدوم» بود، که لوط در مهاجرتش با ابراهيم، در آن جا منزل کرد. و منظور از «خبائث»، کارهاى زشت است. و مراد از «رحمت»، مقام ولايت و يا نبوت است، که هر کدام باشد، وجهى دارد. در سابق، در تفسير سوره «هود»، در داستان لوط گذشت، ديگر متعرض آن نمى شويم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۴۳۲ «وَ نُوحاً إِذْ نَادَى مِن قَبْلُ فَاستَجَبْنَا لَهُ... فَأَغْرَقْنَاهُمْ أَجمَعِينَ»: يعنى: به ياد آر نوح را که پروردگار خود را در عصرى قبل از ابراهيم و ساير نامبردگان ما را ندا مى کرد و مى خواند و ما دعايش را مستجاب کرديم. و اما اين که ندايش چه بود، قرآن کريم آن را حکايت کرده که گفت: «رَبِّ إنِّى مَغلُوبٌ فَانتَصِر». و مراد از «اهلش»، خويشاوندان او است، البته غير همسرش و آن پسرش که غرق شد. و کلمۀ «کَرب»، اندوه شديد را گويند، و اين که فرمود: «وَ نَصَرنَاهُ مِنَ القَوم»، گويا اين نصرت معناى انجاء، و امثال آن را متضمن است. چون با حرف «ِمن: از» متعدى شده، که معنايش «او را از قوم يارى کرديم» مى شود. و اگر همان معناى نصرت مراد بود، بايد با حرف «عَلى» متعدى مى شد و مى فرمود: «نَصَرنَاهُ عَلَى القَوم: او را بر قوم نصرت داديم». بقيه الفاظ آيه روشن است. داستان نوح، در تفسير سوره «هود» از اين کتاب گذشت، ديگر تکرار نمى کنيم. بحث روايتى: (روایاتی در باره به آتش افکندن ابراهیم«ع») در روضه کافى، از على بن ابراهيم، از پدرش، از احمد بن محمد بن ابى نصر، از ابان بن عثمان، از حجر، از امام صادق «عليه السلام» روايت آورده که فرمود: ابراهيم «عليه السلام»، با قوم خود مخالفت کرده، خدايانشان را بد گفت - تا آن جا که فرمود - همين که از او روى گردانيده، و به صحرا براى انجام مراسم عيد خود رفتند، ابراهيم داخل بتکده شان شده، با تيشه همه را شکست. تنها بزرگتر از همه را باقى گذاشته، تيشه را به گردن آن آويخت. مردم از عيد خود برگشته، خدايان خود را ديدند، که همه خرد شده اند. گفتند: به خدا سوگند که اين کار، جز از آن جوانى که از خدايان بدگويى مى کرد، سر نزده. ناگزير عذابى بالاتر از اين نيافتند که او را با آتش بسوزانند. پس براى سوزاندنش هيزم جمع کردند، و او را نگاه داشتند تا روزى که بنا بود بسوزانند. در آن روز، نمرود با لشگريانش بيرون شد، و در جايگاه مخصوصى که برايش درست کرده بودند، قرار گرفت، تا سوختن ابراهيم را ببيند. ابراهيم را در منجنيقى قرار دادند. زمين عرضه داشت: پروردگارا! بر پشت من احدى غير از او نيست که تو را بندگى کند، آيا او هم با آتش سوخته شود؟ فرمود: اگر ابراهيم مرا بخواند، او را کفايت مى کنم. ابان، از محمد بن مروان، از شخصى که نام نبرده، از امام باقر «عليه السلام» روايت کرده که: دعاى ابراهيم در آن روز اين بود: «يَا أحَدُ يَا أحَدُ، يَا صَمَدُ يَا صَمَدُ، يَا مَن لَم يَلِد وَ لَم يُولَد، وَ لَم يَکُن لَهُ کُفُواً أحَدٌ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۴۳۳ آنگاه عرضه داشت: «تَوَکَّلتُ عَلَى اللّه». خداى تعالى فرمود: من کفايت کردم. پس به آتش دستور داد براى ابراهيم سرد شو. امام فرمود: دندان هاى ابراهيم از سرما به هم مى خورد، تا آن جا که خداى عزوجل فرمود: «و سالم شو». آن وقت ابراهيم از ناراحتى سرما بياسود، و جبرئيل نازل شده با ابراهيم در آتش به گفتگو پرداخت. نمرود گفت: هر کس مى خواهد معبودى براى خود بگيرد، معبودى چون معبود ابراهيم بگيرد. امام سپس اضافه کرد که: يکى از بزرگان قوم گفت: من به آتش گفتم او را نسوزان. پس ستونى از آتش به سويش زبانه کشيد، و در جايش بسوزانيد. پس در آن ميان لوط به وى ايمان آورده، و با آن جناب مهاجرت کرده، به شام آمد. در اين سفر، لوط و ساره همراه ابراهيم «عليه السلام» بودند. و نيز در همان کتاب، از على بن ابراهيم، از پدرش، و عده اى از اصحاب اماميه، از سهل بن زياد، همگى از حسن بن محبوب، از ابراهيم بن ابى زياد کرخى، روايت کرده اند که گفت: از امام صادق «عليه السلام» شنيدم که مى فرمود: ابراهيم «عليه السلام» وقتى بت هاى نمرود را شکست، نمرود دستور داد دستگيرش کردند، و براى سوزاندنش چهار ديوارى درست کرده، هيزم در آن جمع کردند. آنگاه آتش در آن زده، ابراهيم را در آتش انداخت، تا او را بسوزاند. اين کار را کردند و رفتند، تا پس از خاموش شدن آتش بيايند. وقتى آمدند، و از جاى مخصوص نگاه کردند، ديدند ابراهيم صحيح و سالم، و آزاد از کند و زنجير نشسته است. داستان را به نمرود خبر دادند، دستور داد تا آن جناب را از کشور بيرون کنند و نگذارند گوسفندان و اموالش را با خود ببرد. ابراهيم با ايشان احتجاج کرد و گفت: من حرفى ندارم که گوسفندان و اموالم را که سال ها در تهيه آن کوشيده ام، بگذارم و بروم، ولى شرطش اين است که شما هم آن عمرى را که من در تهيه آن ها صرف کرده ام، به من بدهيد. مردم زير بار نرفته، مرافعه را نزد قاضى نمرود بردند. قاضى نيز عليه ابراهيم حکم کرد که بايد آنچه در بلاد اينان به دست آورده اى، بگذارى و بروى، و عليه نمروديان هم حکم کرد که بايد عمر او را که در تهيه اموالش صرف نموده به او بدهيد. خبر را به نمرود بردند. دستور داد دست از ابراهيم بردارند، و بگذارند با اموال و چارپايان خود بيرون شود، و گفت: او اگر در بلاد شما بماند، دين شما را فاسد مى کند و خدايان شما را از بين مى برد. (تا آخر حديث). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۴۳۴ و در کتاب علل، به سندى که به عبداللّه بن هلال دارد، از او روايت کرده که گفت: امام صادق «عليه السلام» فرمود: وقتى ابراهيم «عليه السلام» به آتش افتاد، جبرئيل در هوا او را ديدار نموده، گفت: آيا حاجتى دارى؟ فرمود: به تو نه. مؤلف: در عده اى روايات، داستان پرتاب کردن او را به وسيله منجنيق، از طرق عامه و خاصه وارد شده، و همچنين اين که جبرئيل به او گفت: آيا حاجتى دارى، يا نه، و پاسخى که ابراهيم به وى داد. و در کتاب الدر المنثور است که فاريابى و ابن ابى شيبه و ابن جرير، از على بن ابى طالب «عليه السلام» روايت کرده اند که در ذيل آيه: «قُلنَا يَا نَارُ کُونِى بَرداً» فرمود: آن چنان سرد شد که سرما او را آزار داد، تا وقتى که خطاب شد: «سَلَاماً»، که از شدت آن کاسته شد، و مطبوع و بى آزار گشت. چند روايت راجع به اين که خداوند، امامت را در ابراهيم «ع» و ذرّيه او قرار داد و در کافى و عيون، از حضرت رضا «عليه السلام»، در حديثى که راجع به امامت است، آورده که فرمود: سپس خداى عزوجل، او را (يعنى ابراهيم را) اکرام کرد، به اين که او را امام قرار داد، و امامت را در ذريه او، يعنى اهل صفوت و طهارت از ايشان قرار داد و فرمود: «وَ وَهَبنَا لَهُ إسحَاقَ وَ يَعقُوبَ نَافِلَةً وَ کُلّاً جَعَلنَا صَالِحِين وَ جَعَلنَاهُم أئِمّةً يَهدُونَ بِأمرِنَا وَ أوحَينَا إلَيهِم فِعلَ الخَيرَاتِ وَ إقَامَ الصَّلَوة وَ إيتَاءِ الزَّکَوة وَ کَانُوا لَنَا عَابِدِين»، و امامت همچنان در ذريه او بود، و هر يک از ديگرى ارث مى برد، و همچنان قرن به قرن، و دست به دست گشت تا رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» آن را ارث برد، و خداى تعالى در اين باره فرموده: «إنَّ أولَى النَّاسِ بِإبرَاهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَ هَذَا النَّبِىّ وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ اللّهُ وَلِىُّ المُؤمِنِين». پس مسأله امامت، مقام خاصى است که خدا به هر که بخواهد، روزى مى کند. بعد از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، على «عليه السلام» به امر خداى عزوجل متقبل آن شد، و به همان رسم در ميان فرزندان آن جناب، البته فرزندان اصفيايش که خدا علم و ايمانشان داده بود: «قَالَ الَّذِينَ أُوتُوا العِلمَ وَ الإيمَانَ لَقَد لَبِثتُم فِى کِتَابِ اللّهِ إلَى يَومِ البَعث»، بگرديد که تا روز بعث، در ميان فرزندان آن جناب هست. چون بعد از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، ديگر پيغمبرى نخواهد بود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۴۳۵ و در معانى، به سند خود، از يحيى بن عمران، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که در ذيل آيه: «وَ وَهَبنَا لَهُ إسحَاقَ وَ يَعقُوبَ نَافِلَة» فرمود: نوه آدمى را «نافله» گويند. و در تفسير قمى، در ذيل جملۀ «وَ نَجَّينَاهُ مِنَ القَريَةِ الَّتِى کَانَت تَعمَلُ الخَبَائِث» فرمود: چون مردان با مردان ازدواج مى کردند. مؤلف: روايت در داستان هاى ابراهيم «عليه السلام»، بسيار زياد است، ليکن بسيار هم اختلاف دارند، آن چنان که در هيچ يک از خصوصيات، با منطوق آيات قرآن منطبق نيستند، و ما از اين روايات به همين مقدارى که خوانديد، اکتفا نموديم، همچنان که در تفسير سوره «انعام»، در جلد هفتم اين کتاب، داستان هاى آن جناب را از نظر قرآن کريم آورديم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۴۳۶ آيات ۷۸ - ۹۱ سوره انبياء وَ دَاوُدَ وَ سُلَيْمَانَ إِذْ يَحْکمَانِ فِى الحَْرْثِ إِذْ نَفَشت فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ وَ کنَّا لحُِکْمِهِمْ شاهِدِينَ(۷۸) فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ وَ کُلاًّ آتَيْنَا حُکْماً وَ عِلْماً وَ سَخَّرْنَا مَعَ دَاوُدَ الْجِبَالَ يُسبِّحْنَ وَ الطَّيرَ وَ کُنَّا فَاعِلِينَ(۷۹) وَ عَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَکُمْ لِتُحْصِنَکُم مِن بَأْسِکُمْ فَهَلْ أَنتُمْ شَاکِرُونَ(۸۰) وَ لِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ عَاصِفَةً تَجْرِى بِأَمْرِهِ إِلى الاَرْضِ الَّتى بَارَکْنَا فِيهَا وَ کُنَّا بِکُلِّ شَئٍ عَالِمِينَ(۸۱) وَ مِنَ الشَّيَاطِينِ مَن يَغُوصُونَ لَهُ وَ يَعْمَلُونَ عَمَلاً دُونَ ذَلِک وَ کُنَّا لَهُمْ حَافِظِينَ(۸۲) وَ أَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنّى مَسّنىَ الضُّرُّ وَ أَنت أَرْحَمُ الرَّاحمِينَ(۸۳) فَاستَجَبْنَا لَهُ فَکَشفْنَا مَا بِهِ مِن ضُرٍّ وَ آتَيْنَاهُ أَهْلَهُ وَ مِثْلَهُم مَّعَهُمْ رَحمَةً مِّنْ عِندِنَا وَ ذِکرَى لِلْعَابِدِينَ(۸۴) وَ إِسمَاعِيلَ وَ إِدْرِيسَ وَ ذَا الْکِفْلِ کُلُّ مِنَ الصَّابرِينَ(۸۵) وَ أَدْخَلْنَاهُمْ فى رَحْمَتِنَا إِنَّهُم مِنَ الصَّالِحِينَ(۸۶) وَ ذَا النُّونِ إِذ ذَّهَب مُغَاضِباً فَظنَّ أَن لَّن نَّقْدِرَ عَلَيْهِ فَنَادَى فِى الظُّلُمَاتِ أَن لا إِلَهَ إِلا أَنت سُبْحَانَک إِنّى کُنتُ مِنَ الظَّالِمِينَ(۸۷) فَاستَجَبْنَا لَهُ وَ نجَّيْنَاهُ مِنَ الْغَمِّ وَ کَذَلِک نُنجِى الْمُؤْمِنِينَ(۸۸) وَ زَکرِيَّا إِذْ نَادَى رَبَّهُ رَبّ لا تَذَرْنى فَرْداً وَ أَنت خَيرُ الْوَارِثِينَ(۸۹) فَاستَجَبْنَا لَهُ وَ وَهَبْنَا لَهُ يَحْيى وَ أَصلَحْنَا لَهُ زَوْجَهُ إِنَّهُمْ کانُوا يُسارِعُونَ فى الْخَيرَاتِ وَ يَدْعُونَنَا رَغَباً وَ رَهَباً وَ کانُوا لَنَا خَاشِعِينَ(۹۰) وَ الَّتى أَحْصنَت فَرْجَهَا فَنَفَخْنَا فِيهَا مِن رُّوحِنَا وَ جَعَلْنَاهَا وَ ابْنَهَا آيَةً لِلْعَالَمِينَ(۹۱) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۴۳۷ «ترجمه آیات» و داوود و سليمان را به ياد آر، آن لحظه که در کار زراعتى که گوسفندان قوم شبانه در آن چريدند، داورى مى کردند و ما گواه داورى کردنشان بوديم. (۷۸) و حکم حق را به سليمان فهمانديم و هر دو را فرزانگى و دانش داده بوديم و کوه ها را رام داوود کرديم، که (با او) تسبيح مى گفتند و پرندگان را نيز. آرى ما اين چنين کرديم. (۷۹) و به سود شما ساختن زره را بدو تعليم داديم تا در جنگ شما را حفظ کند، آيا سپاس (اين نعمت ها) مى داريد؟ (۸۰) باد سرکش را براى سليمان رام کرديم، در نتيجه به فرمان وى، به سرزمينى که در آن برکت نهاده بوديم، روان بود و ما به همه چيز داناييم. (۸۱) و از ديوها، افرادى را براى وى رام کرديم که برايش غواصى و کارهايى غير آن کنند و ما نگهبانشان بوديم. (۸۲) و ايوب را ياد آر، آن زمان که پروردگارش را ندا داد که به محنت دچارم و تو از هر رحيمى، رحيم ترى. (۸۳) پس ما اجابتش کرديم و محنتى را که داشت، برطرف ساخته، کسانش را باز داديم، در حالى که به اضافه کسانش، کسان ديگرى نظير آنان، با آن ها بودند. (يعنى اگر مثلا دو تا از فرزندانش هلاک شدند، آن دو را با دو فرزند ديگر به او داديم) و اين، رحمتى از ناحيه ما و اندرزى براى همه پرستشگران است. (۸۴) و اسماعيل و ادريس و ذوالکفل را ياد آر، که همه از صابران بودند. (۸۵) که آنان را مشمول رحمت خود کرديم، چون از شايستگان بودند. (۸۶) و ذوالنون را ياد کن، آن دم که خشمناک برفت و گمان کرد بر او سخت نمى گيريم، پس از ظلمات ندا داد که پروردگارا! خدايى جز تو نيست، تسبيح تو گويم که من از ستمگران بودم. (۸۷) پس اجابتش کرديم و از تنگنا نجاتش داديم و مؤمنان را نيز، چنين نجات مى دهيم. (۸۸) و زکريا را ياد کن، آن دم که پروردگار خويش را ندا داد: پروردگارا! مرا تنها مگذار، که تو از همه بازماندگان بهترى. (۸۹) پس اجابتش کرديم و يحيى را به او بخشيديم و همسرش را براى او شايسته کرديم، چون آنان به کارهاى نيک همى شتافتند و ما را با اميد و بيم همى خواندند و در قبال ما فروتن و خاشع بودند. (۹۰) و آن زن را به ياد آر، که عفت خويش نگه داشت و از روح خويش در او دميديم و او را با پسرش براى جهانيان عبرتى قرار داديم. (۹۱) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۴۳۸ «بیان آیات» اين آيات، شرح حال جمعى ديگر از انبيا را ذکر کرده، و آن ها عبارتند از: داوود، سليمان، ايوب، اسماعيل، ادريس، ذوالکفل، ذوالنون، زکريا، يحيى و عيسى. و در آن رعايت ترتيب زمانى، و انتقال از لاحق به سابق را نکرده است - همچنان که در آيات قبلى هم رعايت نکرده بود - و در اين ميان، به پاره اى از نعمت هاى بزرگى که به بعضى از آنان انعام فرموده بود، اشاره نموده، و نسبت به بعضى ديگرشان، تنها به ذکر نامشان اکتفا نموده است. بررسی عقلی اين که حکم داود و سلیمان، حکم واحد و مصون از خطا بوده است «وَ دَاوُدَ وَ سُلَيْمَانَ إِذْ يحْکمَانِ فى الحَْرْثِ إِذْ نَفَشت فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ...حُکْماً وَ عِلْماً»: کلمۀ «حرث»، به معناى زراعت است، البته به معناى باغ انگور نيز هست. و کلمۀ «نَفش»، به معناى چراندن حيوانات در شب است. و در مجمع البيان گفته: «نَفش» - به فتح فاء، و هم به سکون آن - اين است که شتران و گوسفندان را در شب رها کنند، تا بدون چوپان بچرند. و در معناى جملۀ «وَ دَاوُدَ وَ سُلَيمَانَ إذ يَحکُمَانِ فِى الحَرثِ إذ نَفَشَت فِيه»، از سياق استفاده مى شود که درباره يک داستان است و واقعه اى بوده که ميان دو نفر رُخ داده، و به شکايت و مرافعه نزد داوود آمده اند. چون داوود «عليه السلام» در بنى اسرائيل، سمت پادشاهى داشته، و خدا او را در زمين خليفه کرده بود: «يَا دَاوُدُ إنَّا جَعَلنَاکَ خَلِيفَةً فِى الأرضِ فَاحکُم بَينَ النَّاسِ بِالحَقّ». و اگر هم سليمان در اين قضيه مداخله اى داشته، حتما به اذن پدرش، و به خاطر يک علتى بوده که ممکن است آن علت اين بوده که به اجتماع بفهماند فرزندش لياقت جانشينى او را دارد. و گرنه معلوم است که در يک واقعه، معنا ندارد دو حاکم حکم کنند، و حکم هر يک هم، مستقل از ديگرى باشد. از اين جا معلوم مى شود که مقصود از اين که فرمود: «إذ يَحکُمَان»، معناى مطابقى کلمه نيست، بلکه معنايش اين است که درباره آن پيشامد مشورت مى کردند، و يا مناظره و بحث مى نمودند. نه اين که هر دو حکم صادر مى کردند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۴۳۹ و اين که فرمود: «إذ يَحکُمَان» که حکايت حال گذشته است، اين وجه را کاملا تأييد مى کند. چون مى رساند که حکم کردنشان تدريجى بوده، و در زمان بعد نيز ادامه داشته و طورى بوده که وقتى تمام مى شده، يک حکم صدور مى يافته، و گرنه جا داشت بفرمايد: «إذ حَکَمَا». و نيز مؤيد آن، جملۀ «وَ کُنَّا لِحُکمِهِم شَاهِدِين» است. چون ظاهر آن اين است که ضمير جمع در «حُکمِهِم» به انبيا برگردد، و در کلام خداى تعالى مکرر آمده که خدا به انبيا حکم داده. بعضى از مفسران ضمير مزبور را به داوود و سليمان و صاحبان دعوا برگردانده اند، و اين صحيح نيست. چون به هيچ وجه نمى شود نسبت حکم را به صاحبان دعوا داد. پس صحيح همين است که حکم، حکم واحدى است، و آن هم حکم انبيا است، و آن حکم ظاهرا اين است که صاحب گوسفند نسبت به مالى که گوسفندانش از صاحب زرع تلف کرده اند، ضامن است. و اين حکم واحدى بوده، که آن دو در کيفيت اجراى آن اختلاف داشته اند، و گرنه اگر اختلافشان در اصل حکم بوده، و بر حسب فرض سليمان و داوود دو حکم مختلف کرده اند، به يکى از دو صورت تصور دارد: يا اين که حکم هر دو حکم واقعى بوده و يکى، ديگرى را نسخ کرده، که لابد حکم سليمان ناسخ، و حکم داوود که پيامبر قبل از او بوده، منسوخ بوده. چون قرآن هم مى فرمايد: «فَفَهَّمنَاهَا سُلَيمَانَ». و يا اين که هر دو حکم اجتهادى خود آنان بوده، نه حکم واقعى الهى، بلکه هر دو نسبت به حکم واقعى الهى جاهل بوده اند، و آنچه به نظرشان رسيده، حکمى ظنى بوده، و خداى تعالى، اجتهاد سليمان را تصديق و آن را حکم خود دانسته است. اگر اولى بوده باشد - که حکم سليمان ناسخ حکم داوود بوده - هيچ شکى نيست که ظاهر جملات آيه با آن مساعدت ندارد. زيرا دو حکم، که يکى ناسخ ديگرى باشد، با هم متباین خواهند بود، و در اين صورت بايد مى فرمود: «وَ کُنَّا لِحُکمِهِمَا شَاهِدِين: و ما به حکم آن و حکم اين شاهد بوديم»، تا تعدد و تباين را برساند. نه اين که بفرمايد: «وَ کُنَّا لِحُکمِهِم». چون اين عبارت، وحدت حکم را مى رساند. علاوه بر اين، شاهد بودن خدا بر حکم آن دو، مى فهماند که هر دو از خطا مصون بوده اند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۴۴۰ و اگر داوود به حکم منسوخ حکم کرده باشد، در خطا بوده است، و با جمله بعدى هم که مى فرمايد: «و ما به هر يک از آنان، حکم و علم داده بوديم»، نمى سازد چون اين آيه دلالت مى کند بر تأييد، و ظاهر در مدح است. و اما احتمال دومى، که هيچ يک به حکم واقعى الهى عالِم نبوده باشند، و آنچه حکم کرده اند، حکمى بوده که به اجتهاد خود رانده اند، احتمالى است بعيدتر از احتمال اول. براى اين که خداى تعالى مى فرمايد: «فَفَهَّمنَاهَا سُلَيمَانَ». يعنى علم به حکم اللّه واقعى را به سليمان هم آموختيم. و اين تعبير، با حکم اجتهادى که ظنّى بيش نيست، نمى سازد. بعلاوه، با اين که فرمود: «و به هر يک حکم و علم داديم»، نيز سازگار نيست. چون اين تعبير به ما مى فهماند که حکم داوود هم حکمى علمى بوده، نه حکمى ظنى. و اگر جمله مذکور شامل حکم داوود در اين واقعه نمى شد، جا نداشت اين جمله را در اين جا ايراد فرمايد. مضافا بر اين که خواننده محترم فهميد، که گفتيم جملۀ «وَ کُنَّا لِحُکمِهِم شَاهِدِين»، إشعار، و بلکه دلالت دارد بر اين که حکم، حکم واحدى بوده و مصون از خطا. با اين حال، ديگر جز اين باقى نمى ماند که حکم سليمان و داوود حکم واحدى بوده، که در کيفيت اجرايش اختلاف شده، و حکم سليمان سبک تر و سازگارتر بوده است. تأييد مطلب، در روايات شیعه و اهل سنت در روايات شيعه و اهل سنت هم، همين معنا تأييد شده، و خلاصه آنچه در روايات آمده، اين است که: داوود حکم کرد به نفع صاحب زراعت و عليه صاحب گوسفندان، به اين که: بايد گوسفندان را به غرامت به صاحب زرع بدهد. و سليمان حکم کرد به اين که: چون گوسفندان منافع زمين را تلف کرده اند، صاحب گوسفند بايد منافع آن گوسفندان، يعنى شير و پشم و متاع آن ها را تا آخر سال، به صاحب زراعت بدهد. بعيد هم نيست که حکم مسأله اين بوده که: صاحب گوسفند آنچه را که از زراعت تلف شده، ضامن است، و اين ضمان از نظر قيمت، با قيمت گوسفندان برابرى مى کرده. لذا داوود حکم کرده که خود رقبه گوسفندان را به غرامت بدهد. و سليمان حکم آسانترى داده و آن، اين بوده که: صاحب زراعت، به جاى استيفاى منافع زمينش که نمى تواند بکند، آن منافع را از گوسفندان طرف بگيرد، و آن نيز از نظر قيمت تقريبا با حکم داوود برابر است. براى اين که منفعت يکساله يک گوسفند را اگر در نظر بگيريم، تقريبا برابر با قيمت خود آن گوسفند خواهد بود. پس اين که فرمود: «و داود و سليمان»، تقديرش: «أُذکُر دَاوُدَ وَ سُلَيمَانَ» است. يعنى: به ياد آر سليمان و داوود را، زمانى که درباره زراعت حکم کردند، زمانى که گوسفندان مردمى شبانه در آن بيفتادند و تباهش کردند، و ما همواره شاهد حکم انبيا بوده ايم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۴۴۱ بعضى از مفسران گفته اند: «ضمير جمع در آيه، به داوود و سليمان، و محکوم له بر مى گردد»، و خواننده محترم متوجه اشکال آن شد. بعضى ديگر گفته اند: به داوود و سليمان بر مى گردد. براى اين که دو نفر هم جمع اند، و ضمير جمع به دو نفر نيز بر مى گردد. ولى اين حرف صحيح نيست. «شَاهِدِين» - يعنى ما همواره حاضر و ناظر حکم انبيا بوده ايم. مى بينيم و مى شنويم، و ايشان را به سوى صواب مى کشانيم. «فَفَهَّمنَاهَا». يعنى حکومت و داورى را ما به سليمان ياد داديم. «وَ کُلّاً» و هر يک از داوود و سليمان را حکم و علم داديم. بعضى گفته اند: تقدير صدر آيه اين است که: «آتَينَا دَاوُدَ وَ سُلَيمَانَ حُکماً وَ عِلماً إذ يَحکُمَان...». معناى تسخير کوه ها و مرغ ها، با داوود «ع» «وَ سخَّرْنَا مَعَ دَاوُدَ الْجِبَالَ يُسبِّحْنَ وَ الطيرَ وَ کُنَّا فَاعِلِينَ»: کلمۀ «تسخير»، به معناى رام کردن چيزى است به طورى که آنچه مى کند، مطابق خواست مسخر کننده باشد. البته اين معنا غير اجبار و اکراه و قسر است، براى اين که در فاعل اجبارى آنچه مى کند، خارج از مقتضاى اختيار و طبع او است. به خلاف فاعل مسخر شده که آنچه مى کند، به مقتضاى طبع و اختيار خودش است. مانند هيزم و آتش که مسخّر آدمى است، ولى نمى توان گفت آدمى هيزم را به سوختن مجبور و مکره ساخته است. و همچنين عمل اجير و مزدور، که آنچه براى موجر مى کند، به اختيار خود مى کند. چيزى که هست، به خاطر عقد اجاره مسخّر موجر شده است، نه مجبور است و نه مکره. از همين جا روشن مى شود که معناى تسخير کوه ها و مرغان با داوود، که با او تسبيح مى کنند، اين است که کوه ها و مرغان، که خود فى نفسه تسبيح دارند، تسبيحشان هماهنگ با تسبيح داوود باشد. پس اين که فرمود: «يُسَبِّحنَ مَعَهُ»، بيان جملۀ «وَ سَخَّرنَا مَعَ دَاوُدَ» است. و کلمۀ «طير»، عطف بر «جبال» است. و جملۀ «وَ کُنَّا فَاعِلِين» در اين جا، اين معنا را مى دهد که اين گونه مواهب و عنايات از سنت هاى ديرينه ما است، و امرى نوظهور و بى سابقه نيست. «وَ عَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَّکمْ لِتُحْصِنَکُم مِّن بَأْسِکُمْ فَهَلْ أَنتُمْ شاکِرُونَ»: در مجمع البيان گفته است: کلمۀ «لَبُوس»، اسم براى همه انواع سلاح است، و عرب به همه اقسام اسلحه، «لبوس» مى گويد - تا آن جا که گفته است: ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۴۴۲ بعضى گفته اند: مقصود از آن در اين جا، زره است. راغب نيز در مفردات، در ذيل جملۀ «صَنعَةً لَبُوسٍ لَکُم»، گفته مقصود از آن زره است. و کلمۀ «بَأس»، به معناى جنگ هاى خونين و سخت است، و گويا مراد از آن در آيه شريفه، سختى و شدت فرود آمدن اسلحه دشمن بر بدن است. و ضمير در «عَلَّمنَاهُ» به داوود بر مى گردد. همچنان که در جاى ديگر، درباره آن جناب فرموده: «وَ ألَنَّا لَهُ الحَدِيدَ: آهن را برايش نرم کرديم». و معناى آيه اين است که: ما صنعت زره سازى را به داوود تعليم داديم، تا براى شما زره بسازد و شما با آن وسيله، از شدت فرود آمدن اسلحه بر بدن خود جلوگيرى کنيد. جملۀ «فَهَل أنتُم شَاکِرُون»، تقرير و تحريک بر شکر است. مقصود از جريان باد به امر سليمان «ع»، به سوى سرزمين شام «وَ لِسلَيْمَانَ الرِّيحَ عَاصِفَةً تجْرِى بِأَمْرِهِ...»: اين جمله، عطف است بر جملۀ «لَِداوُدَ». يعنى ما باد را هم براى سليمان مسخر کرديم، بادهاى تند را، که به دستور او، به سوى سرزمينى که ما مبارکش کرديم، جريان مى يافت - و مقصود از آن، سرزمين شام است که سليمان در آن جا زندگى مى کرد - و ما به هر چيزى عالميم. و اگر فرمود: «باد را در وقتى که تند مى وزيد، مسخر او کرديم، با اين که در وقت آرامى اش هم مسخر او بود - به شهادت اين که فرموده: «رُخَاءً حَيثُ أصَاب» - از اين باب است که مسخر بودن باد در حالت تندى، عجيب تر و دلالتش بر قدرت خداى تعالى بيشتر است. بعضى گفته اند: اگر در اين آيه شريفه، تنها جريان باد به سوى سرزمين شام را به امر سليمان دانست، و اسمى از جريان باد به امر او از شام به جاى ديگر را ذکر نکرد، براى اين است که هرچند هر دو منتى است از خدا، ولى جريان باد به سوى کشور سليمان، به امر سليمان، منتى روشن تر است. اين بود کلام آن مفسر. و ممکن است مقصود از جريان باد به امر سليمان به سوى سرزمين شام، از اين باب بوده که به فرمان او، باد از هر جاى دنيا که بوده به شام مى آمده، تا آن جناب را به هر جا که مى خواسته ببرد، نه اين که تنها در شام جريان يابد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۴۴۳ به اين معنا که سليمان را بعد از آن که به دوش گرفته بوده، به شام برگرداند. بنابراين، آيه شريفه، هم شامل بيرون شدن از شام مى شود و هم شامل برگشتن به شام. «وَ مِنَ الشّيَاطِينِ مَن يَغُوصُونَ لَهُ وَ يَعْمَلُونَ عَمَلاً دُونَ ذَلِک وَ کُنَّا لَهُمْ حَافِظِينَ»: منظور از «غوص»، بيرون آوردن لؤلؤ، و ساير منافع دريا است. و منظور از اين که فرمود: «عمل هاى کمترى هم مى کردند»، همان اعمالى است که خودش بيان نموده و فرموده: «يَعمَلُونَ لَهُ مَا يَشَاءُ مِن مَحَارِيبَ وَ تَمَاثِيلَ وَ جِفَانٍ کَالجَوابِ وَ قُدُورٍ رَاسِيَاتٍ». و مقصود از اين که فرمود: «و ما شيطان ها را حفظ مى کرديم»، اين است که آن ها را در خدمت وى حفظ، و از فرار کردن، و يا از انجام فرمانش سر برتافتن، و يا کار او را تباه کردن، جلوگيرى مى کرديم. و معناى آيه روشن است و به زودى، داستان داوود و سليمان «عليهما السلام» در سوره «سبأ» - إن شاء اللّه - خواهد آمد. «وَ أَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنّى مَسَّنىَ الضُّرُّ وَ أَنت أَرْحَمُ الرَّاحمِينَ»: کلمۀ «ضُرّ» - به ضم ضاد - به معناى خصوص بلاهايى است که مستقيما به جان آدمى مى رسد. مانند مرض و لاغرى و امثال آن. و کلمۀ «ضَرّ» - به فتح ضاد - همه انواع بلاها را شامل مى شود. ايّوب «عليه السلام»، مورد هجوم انواع بلا ها قرار گرفت. اموالش همه از دست برفت، و اولادش همه مُردند. مرض شديدى بر بدنش مسلط شد و مدت ها او را رنج مى داد، تا آن که دست به دعا بلند کرد و حال خود را به درگاه او شکايت کرد. خداى تعالى، دعايش را مستجاب نمود و از مرض نجاتش داد و اموال و اولادش را با چيزى اضافه تر، به او برگردانيد. در آيه بعدى در اين باره مى فرمايد: «فَاستَجَبنَا لَهُ فَکَشَفنَا مَا بِهِ مِن ضُرٍّ». يعنى او را از مرضش نجات و بهبودى داديم. «وَ آتَينَاهُ أهلَهُ وَ مِثلَهُم مَعَهُم». يعنى آنچه از اولادش مُردند، به اضافه مثل آن، به او برگردانديم. «رَحمَةً مِن عِندِنَا وَ ذِکرَى لِلعَابِدِين»: تا هم به او رحمتى کرده باشيم و هم بندگان عابد ما، متذکر شوند و بدانند که خداى تعالى، اولياى خود را به منظور آزمايش مبتلا مى کند، آنگاه اجرشان مى دهد و اجر نيکوکاران را ضايع نمى سازد. و به زودى داستان ايّوب در سوره «ص»، إن شاء اللّه خواهد آمد. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه