تفسیر المیزان

المیزان جلد۱۵ بخش۴

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۲ آن، «پيروى از هواى نفس» و فراموشى هر حق و حقيقت بود. و به همين جهت، از زبانشان، گاهى انکار توحيد بيرون مى جست، و گاهى انکار معاد، و گاهى هم، ردّ و انکار دعوت رسالت. چون اين دعوت، به دنياى ايشان و افسار گسيختگى آنان ضرر مى زد، و از پيروى هواى نفس بازشان مى داشت. پس يک بار عوام خود را خطاب نموده به طور تحقير و توهين به نوح «عليه السلام» اشاره نموده گفتند: «مَا هَذَا إلّا بَشَرٌ مِثلُکُم يَأکُلُ مِمَّا تَأکُلُونَ مِنهُ وَ يَشرَبُ مِمَّا تَشرَبُون»: اين، جز بشرى مثل شما نيست. از آنچه شما مى خوريد و مى نوشيد، مى خورد و مى نوشد. و مقصودشان، تکذيب نوح در دعوى رسالت است، که بيان استدلالشان، در داستان قبلى نوح گذشت. و از استدلالى که کردند که او مانند ساير مردم است، چون مثل انسان مى خورد و مى نوشد، معلوم مى شود که براى انسان، غير از خوردن و نوشيدن که خاصيت حیوانيت است، کمال و فضيلت ديگرى سراغ نداشته ان،د و غير از خوردن و نوشيدن، که کمال و فضيلت حيوانات است، سعادتى نمى ديدند. تنها خوشبختى بشر را در اين مى دانسته اند که چون حيوانات در چريدن و لذت بردن آزاد باشد. همچنان که قرآن کريم، در وصف اين گونه مردم فرموده: «أُولَئِکَ کَالأنعَام». و نيز فرموده: «وَ الَّذِينَ کَفَرُوا يَتَمَتَّعُونَ وَ يَأکُلُونَ کَمَا تَأکُلُ الأنعَامُ». بار ديگر گفتند: «وَ لَئِن أطَعتُم بَشَراً مِثلُکُم إنّکُم إذاً لَخَاسِرُون»، که در معناى آن کلامى است که در قصه سابق گفتند که: «يُرِيدُ أن يَتَفَضَّلَ عَلَيکُم»، و مقصودشان اين بوده که پيروى او، با اين که بشرى مانند شما است و هيچ فضيلتى بر شما ندارد، مايه خسران و بطلان سعادت زندگى شما است. چون جز حيات دنيا، حيات ديگرى نيست، و در اين زندگى هم، جز حريت و آزادى در لذت، سعادتى نيست و اگر بخواهيد از کسى اطاعت کنيد که بر شما فضيلتى ندارد، حرّيت تان از دست مى رود، و اين مساوى با خسران شما است. بار سوم گفتند: «أيَعِدُکُم أنَّکُم إذا مِتُّم وَ کُنتُم تُرَاباً وَ عِظَاماً أنَّکُم مُخرَجُون». يعنى: او شما را وعده مى دهد که بعد از آن که مُرديد و خاک و استخوان شديد، مجددا از خاک بيرون مى شويد. يعنى براى حساب و جزا مبعوث مى شويد. «هَيهَاتَ هَيهَاتَ لِمَا تُوعَدُونَ» - کلمۀ «هيهات» در مورد استبعاد به کار مى رود، و تکرار آن، مبالغه را مى رساند. يعنى به هيچ وجه، این وعده ای که می دهد، شدنی نیست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۳ «إن هِىَ إلّا حَيَاتُنَا الدُّنيَا نَمُوتُ وَ نَحيَا»: مرادشان از اين که گفتند «مى ميريم و زنده مى شويم»، اين است که يک عده از ما مى ميرند، عده اى ديگر به دنيا مى آيند و پيوسته اين چنين ايم. «وَ مَا نَحنُ بِمَبعُوثِين». يعنى: براى يک زندگى ديگر غير از زندگى دنيايى، زنده نمى شويم. و ممکن است اين جمله از کلام ايشان را حمل بر تناسخ کنيم. و «تناسخ»، عبارت از اين است که: با مرگ يک فرد آدمى، روح او از کالبدش بيرون آمده و به بدن يک فرد ديگر، چه انسان و چه غير انسان حلول کند. چون اين نظريه، در ميان وثنى مذهبان (مشرکان) شايع است، و بسيارى از آنان، تناسخ را به ولادت بعد از ولادت تعبير مى کنند. ولى اين احتمال، آن طور که بايد و شايد، با سياق آيات مورد بحث سازگارى ندارد. بار چهارم گفتند: «إن هُوَ إلّا رَجُلٌ افتَرَى عَلَى اللّهِ کَذِباً وَ مَا نَحنُ لَهُ بِمُؤمِنِين»، و مقصودشان از اين جمله، تکذيب آن حضرت در دعوى رسالت، و آنچه که دعوايش متضمن آن است، مى باشد. قبلا هم توحيد و معاد را انکار کرده بودند. و مرادشان از کلمۀ «نَحنُ: ما»، خودشان (که از بزرگان و اشراف اند) و عامۀ مردمشان مى باشند. همه را شرکت دادند تا عامه مردم، ايشان را متهم نکنند به اين که شما ما را به شرک و انکار رسالت رسول دعوت کرديد. ممکن هم هست مراد تنها خودشان باشند، نه عامه مردم، و منظورشان، اعلام نظريه خود بوده تا عوام هم، به آن ها اقتداء کنند. همه اين حرف ها در اول آيات، آن جا که خدا اوصاف آنان را مى شمرد، جمع و يک جا آمده بود، و آن عبارت بود از: انکار توحيد و نبوت و معاد، و اتراف در زندگى دنيا. اين را هم بايد دانست اين که در صدر آيات که فرمود: «وَ قَالَ المَلَاءُ مِن قَومِهِ الَّذِينَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِلِقَاءِ الآخِرَة وَ أترَفنَاهُم»، جملۀ «مِن قَومِهِ» را بر جملۀ «الَّذِينَ کَفَرُوا» مقدم ذکر کرد، و در داستان سابق که مى فرمود: «وَ قَالَ المَلَاءُ الَّذِينَ کَفَرُوا مِن قَومِهِ» عکس اين را آورد، براى اين جهت است که ترتيب جمله هاى پشت سرِ هم، يعنى «کَفَرُوا» و «کَذَّبُوا» و «أترَفنَاهُم» به هم نخورد، و اگر هم بعد از همه جملات مى آورد، فاصله زياد مى شد. «قَالَ رَبّ انصُرْنى بِمَا کَذَّبُونِ»: تفسير اين جمله، در داستان سابق گذشت. «قَالَ عَمَّا قَلِيلٍ لَّيُصبِحُنَّ نَادِمِينَ»: اين جمله، پاسخ پروردگار به نوح در استجابت دعاى او است، و پشيمان شدن قوم، کنايه است از رسيدن عذاب انقراض. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۴ و اين که فرمود: «عَمَّا قَلِيلٍ»، کلمۀ «عَن» به معناى «بعد»، و کلمۀ «ما»، براى تأکيد کمى مدت است، و ضمير جمع به قوم بر مى گردد. و «لام» در «لَيُصبِحُنّ»، کلام را تأکيد مى کند، و همچنين نون تأکيد آن و معنايش اين است که: سوگند مى خورم که به زودى با فرا رسيدن عذاب، پشيمانى ايشان را خواهد گرفت. آغاز نزول عذاب الهى، با صيحه اى آسمانى «فَأَخَذَتهُمُ الصيْحَةُ بِالْحَقِّ فَجَعَلْنَاهُمْ غُثَاءً فَبُعْداً لِّلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ»: حرف «باء» در کلمۀ «بِالحَقّ»، براى مصاحبت و معيّت است، و اين جار و مجرور، متعلق است به جملۀ «فَأخَذَتهُم». يعنى: صيحه، ايشان را گرفت، در حالى که مصاحب با «حق» بود. و ممکن هم هست براى سببيت باشد، و کلمۀ «حق»، وصفى باشد که در جاى موصوف خود نشسته است، و موصوف آن حذف شده، و تقدير آن «فَأخَذَتهُمُ الصَّيحَةُ»، بسبب «الأمر الحق» - و يا - «قضاء الحق» باشد. يعنى: صيحه ايشان را گرفت به سبب امر حق - و يا - قضاء حق. همچنان که در جاى ديگر فرموده: «فَإذَا جَاءَ أمرُ اللِه قُضِى بِالحَقّ». کلمه «غُثَاء» - به ضمّ غين، که گاهى «ثاء» آن مشدّد خوانده مى شود - به معناى گياه و برگ و چوب پوسيده است که با سيل مى آيد. و جملۀ «فَبُعداً لِلقَومِ الظَّالِمين»، لعنت و دورى ايشان و نفرين بر ايشان است. و معناى آيه اين است که: ما به وعده اى که به رسول خود داده بوديم که ايشان را عذاب مى کنيم، وفا کرديم. پس صيحه آسمانى که عذابشان بود، آن ها را بگرفت و ايشان را هلاک نموده، به صورت غثاى سيل در آورديم. پس دور باشند قوم ستمکار، دورى سختى. قرآن کريم، نامى از اين قوم که خداوند بعد از نوح به وجودشان آورده و سپس هلاکشان کرده، و نيز نامى از رسول ايشان نبرده. و بعيد نيست که مراد، همان «ثمود»، قوم صالح باشند. چون خداى تعالى، در چند جا، داستان ايشان را آورده و فرموده که اين قوم بعد از نوح مى زيستند و با بلاى صيحه نابود شدند. «ثُمّ أنشَأنَا مِن بَعدِهِم قُرُوناً آخَرِين * مَا تَسبِقُ مِن أُمّةٍ أجَلَهَا وَ مَا يَستَأخِرُونَ»: توضيح معناى اين آيه، مکرر گذشت. «ثمَّ أَرْسلْنَا رُسُلَنَا تَترَا کُلَّ مَا جَاءَ أُمَّةً رَسُولهَُا کَذَّبُوهُ...»: فرستادن رسولان به صورت «تترى»، به معناى فرستادن يکى پس از ديگرى است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۵ کلمۀ «تواتر» هم، از همين باب است. چون تواتر هم، به معناى تک تک و فرد فردهاى پشت سرِ هم است. و از اصمعى نقل شده که در معناى «وَاتَرتُ الخَبَرَ» گفته: يعنى ابعاض آن را پشت سرِ هم قرار دادم، در حالى که مابين هر دو بعض، مختصر سکوتى هست. اين آيه، تتمه آيه قبلى است که مى فرمود: «ثُمَّ أنشَأناَ مِن بَعدِهِم قُرُوناً»، و کلمۀ «ثُمّ»، براى افاده بعديت ذکرى است، نه زمانى. و اين قصه، اجمالى است که از داستان هاى انبياء و امت هاى ايشان انتزاع و خلاصه گيرى شده. انبياى مابين نوح و موسى و امت هاى آنان. خداى تعالى مى فرمايد: سپس بعد از آن امت که با صيحه هلاک شدند، و بعد از امت نوح بودند، امت هاى ديگرى خلق کرديم، و پيامبران خود را، يکى پس از ديگرى، به سويشان گسيل داشتيم، به طورى که اگر يکى مى رفت، يکى ديگر جايش را مى گرفت، ولى هر پيغمبرى که از قومى به سوى آن قوم مبعوث مى شد، تکذيبش مى کردند. ما هم ايشان را يکى پس از ديگرى به عذاب خود گرفته، آن ها را به صورت سرگذشت در آورديم. يعنى بعد از آن که انسان هايى زنده و خارجى بودند، معدومشان کرديم، و تنها قصه اى از ايشان باقى گذاشتيم. پس دور باشند مردمى که ايمان نمى آورند. اين آيات، دلالت مى کند بر اين که يکى از سنت هاى خداى تعالى اين بوده که همواره امتى را بعد از امت ديگر انشاء و ايجاد نموده، و به سوى حق هدايتشان کند. و به اين منظور، رسولانى پى در پى بفرستد که اين، «سنت امتحان» و ابتلاى او است. سنتى هم که امت ها داشته اند، اين بوده که پيغمبران را يکى پس از ديگرى، تکذيب مى کرده اند. سنت دوم خدا اين است که تکذيب کنندگان را، يکى پس از ديگران هلاک کند، و اين، «سنت مجازات» او است. و اين که فرموده: «وَ جَعَلنَاهُم أحَادِيثَ»، بليغ ‌ترين بيان در رساندن تسلط قهر الهى بر دشمنان حق و تکذيب کنندگان دعوت حق است. چون مى رساند که اين قهر، آن چنان آن ها را از بين مى برد، که نه عينى از ايشان باقى مى گذارد، و نه اثرى، و نه نامى و نه نشانى. تنها داستانى باقى گذاشته، که مايه عبرت ديگران باشد. اشاره اى به رسالت حضرت موسى و هارون«ع» «ثمَّ أَرْسلْنَا مُوسى وَ أَخَاهُ هَارُونَ بِآيَاتِنَا وَ سُلْطانٍ مُّبِينٍ»: مقصود از اين «آيات»، همان عصا و يد بيضاء، و ساير معجزاتى است که موسى، به فرعون و قومش نشان داد. و مقصود از «سُلطَان مُبين»، حجت هاى واضح است. و اين که بعضى از مفسران، آن را به معجزه عصا تفسير کرده اند، صحيح نيست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه :۴۶ «إِلى فِرْعَوْنَ وَ مَلايهِ فَاستَکْبرُوا وَ کانُوا قَوْماً عَالِينَ»: بعضى گفته اند: اگر تنها بزرگان فرعون را نام برده و نام قوم را نبرده، از اين جهت است که ملأ، بزرگان و اشراف بوده اند، و مردم همه تابع ايشان. منظور از «عَالِين»، اين است که نسبت به ديگران علو و برترى داشته، ديگران را بنده و فرمانبر خود کرده بودند، همچنان که بنى اسرائيل را هم عبد خود قرار داده بودند. پس «علوّ در زمين»، کنايه است از طغيان بر اهل زمين، و اهل زمين را به اطاعت خود در آوردن. «فَقَالُوا أَنُؤْمِنُ لِبَشرَيْنِ مِثْلِنَا وَ قَوْمُهُمَا لَنَا عَابِدُونَ»: مراد از بشر بودن آن دو (موسى و هارون) و همانند بودنشان با آنان، اين است که اين دو، فضيلتى بر ما ندارند، و چطور مى توانند فضيلتى داشته باشند و حال آن که دودمانشان بردگان مايند؟ پس ما همان طور که بر قوم آن دو برترى داريم، بر خود آن دو نيز برترى داريم. و چون برترى داريم، آن دو نيز، بايد ما را بپرستند، همان طور که قومشان، ما را مى پرستند. نه اين که ما به آن دو ايمان بياوريم، همچنان که خود فرعون، به موسى گفت: «لَئِنِ اتَّخَذتَ إلَهاً غَيرِى لَأجعَلَنَّکَ مِنَ المُسجُونِين». خداى تعالى، اين قصه را با جملۀ «فَکَذَّبُوهُمَا فَکَانُوا مِنَ المُهلَکِين» که خبر از هلاکت آنان مى دهد، خاتمه داده، سپس فرموده: «وَ لَقَد آتَينَا مُوسَى الکِتَابَ لَعَلَّهُم يَهتَدُون»، که مراد از ضمير «هُم»، بنى اسرائيل است. چون تورات بعد از هلاک شدن فرعون و قومش نازل شد. «وَ جَعَلْنَا ابْنَ مَرْيمَ وَ أُمَّهُ آيَةً وَ آوَيْنَهُمَا إِلى رَبْوَةٍ ذَاتِ قَرَارٍ وَ مَعِينٍ»: قبلا در داستان مسيح «عليه السلام» گذشت که مقصود از آيت، همان ولادت خارق العاده آن جناب است، و چون اين آيت، قائم به مسيح و مريم «عليهما السلام» بوده، لذا هر دو را، به عنوان يک آيت شمرده است. کلمۀ «آوَينَا»، از مصدر «إيواء» و «إيواء» که باب إفعال است، از «أوى» است، که در اصل به معناى بازگشت بوده، سپس در بازگشت انسان به خانه و مسکن استعمال شد. و جملۀ «آوَاهُ إلَى مَکَانٍ کَذَا»، به معناى اين است که او را در فلان مکان جاى داد. و کلمۀ «رَبوَه»، به معناى مکان و بلند و هموار و وسيع است، و کلمۀ «مَعِين»، به معناى آب جارى است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه :۴۷ و معناى آيه، اين است که: ما عيسى بن مريم و مادرش را آيتى قرار داديم، که دلالت بر ربوبيت ما مى کند، و ما آن دو را در مکانى مرتفع، و هموار، و وسيع جاى داديم، که در آن آبى جارى هست. خطابى از خداوند به عموم پيامبران «يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ کُلُوا مِنَ الطيِّبَاتِ وَ اعْمَلُوا صَالِحاً إِنّى بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ»: خطابى است به عموم پيامبران، به اين که از طيبات بخورند. و گويا مراد از خوردن از طعام هاى پاکيزه، ارتزاق و تصرف در آن باشد. حال چه به خوردن باشد و يا به هر تصرف ديگر. و استعمال کلمه «خوردن» در انحاى تصرفات، استعمالى است شايع. سياق آيات شهادت مى دهند به اين که جملۀ «کُلُوا مِنَ الطَيِّبَات» در مقام منت نهادن بر انبياء است. در نتيجه، جمله بعدى هم که مى فرمايد «وَ اعمَلُوا صَالِحاً» در اين مقام است که بفرمايد در مقابل اين منت و شکرگزارى از آن، عمل صالح انجام دهند. و در اين که با جملۀ «إنِّى بِمَا تَعمَلُونَ عَلِيم» تعليلش کرد، تحذيرى است به ايشان از مخالفت امر، و تحريکى است به اين که ملازم تقوا باشند. «وَ إِنَّ هَذِهِ أُمَّتُکمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَ أَنَا رَبُّکُمْ فَاتَّقُونِ»: تفسير اين آيه، در تفسير نظير آن در سوره «انبياء» گذشت. «فَتَقَطعُوا أَمْرَهُم بَيْنهُمْ زُبُراً کُلُّ حِزْبِ بِمَا لَدَيهِمْ فَرِحُونَ»: در مجمع البيان گفته: کلمۀ «تَقَطَّعَ» و کلمۀ «تقطيع»، هر دو به معناى پاره پاره شدن است. و کلمۀ «زُبُر» - به ضم زاء، و باء - جمع «زبور» و به معناى کتاب ها است. آيه مورد بحث، متفرع بر مطالب قبل است، و معنايش اين است که: خداوند رسولان خود را، يکى پس از ديگرى به سوى ايشان فرستاد و همه آن ها، امتى واحد و داراى ربّى واحدند، ايشان را به سوى تقوا دعوت کردند، وليکن بشر به امر ايشان عمل نکرد، در نتيجه، امر آنان بين ايشان پاره پاره شد و آن را به صورت کتاب هايى در آورده، هر جمعيتى، کتابى را به خود اختصاص دادند، و هر حزبى به آنچه داشتند، دلخوش گشتند. در قرائت ابن عامر «زُبُراٌ» - به ضمۀ زاء و فتحه باء - آمده که جمع «زبره»، و به معناى فرقه است. بنابراين قرائت، معنايش اين مى شود که: در امر انبياء متفرق شده، جمعيت هاى گوناگون شدند، و هر حزبى به آنچه داشت، دلخوش گشت. و اين قرائت، راجح تر است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۸ «فَذَرْهُمْ فى غَمْرَتِهِمْ حَتى حِينٍ»: در مفردات مى گويد: «غمره»، آب زياد است که بستر آن پيدا نباشد، و اين چنين آبى، مَثَل شده براى جهالتى که صاحبش را فرا گرفته باشد. در اين آيه، تهديدى است به عذاب. قبلا هم اشاره شد که يکى از سنت هاى خداى تعالى، مجازات به عذاب بعد از تکذيب رسالت است. و اگر کلمۀ «حين» را نکره آورده، براى اشاره به اين است که عذاب موعود، ناگهانى و بى خبر مى رسد. بحث روايتى: (رواياتى در ذيل برخى آيات گذشته) در نهج البلاغه فرموده: اى مردم! خداوند شما را از اين که به شما جور کند، ايمنى داده، ولى از اين که امتحانتان کند، ايمنى نداده و حتما امتحانتان مى کند، همچنان که فرموده: «إنّ فِى ذَلِکَ لَآيَاتٍ وَ إن کُنَّا لَمُبتَلِين». و در تفسير قمى، در روايت ابى الجارود، از امام باقر «عليه السلام» آمده که در تفسير «فَجَعَلنَاهُم غُثَاءً» فرموده: «غُثَاء»، گياهان خشکيده و پوسيده است. و در همان کتاب، در ذيل جملۀ «إلَى رَبوَةٍ ذَاتِ قَرَارٍ وَ مَعِين» گفته که امام فرموده: مقصود از «رَبوَة»، شهر حيره، و مقصود از «ذَات قَرَارٍ وَ مَعِين»، شهر کوفه است. و در مجمع البيان، در ذيل جملۀ «آوَينَاهُمَا إلَى رَبوَةٍ ذَاتِ قَرَارٍ وَ مَعِين» نقل مى کند که گفته شده: «حيره»، کوفه و پيرامون آن است. و مقصود از «قرار»، مسجد کوفه، و از «معين»، آب فرات است. و گوينده مطلب را به امام باقر و امام صادق «عليهما السلام» نسبت داده. مؤلف: در الدرالمنثور هم از ابن عساکر، از ابى امامه، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» روايت آورده که فرموده: «ربوه»، دمشق شام است. و نيز از ابن عساکر و غير او، از مره بهزى، روايت کرده که رسول خدا «صلى الله عليه و آله» فرموده: «رَبوَة»، رمله است. و همه اين روايات سهمى از ضعف دارند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۹ و در مجمع البيان، در ذيل آيه «يَا أيُّهَا الرُّسُلُ کُلُوا مِنَ الطَيِّبَات»، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» روايت آورده که فرمود: خداى تعالى، خودش طيب و پاکيزه است، و جز پاکيزه قبول نمى کند، و به مؤمنان همان دستورى را داده که به رسولان خود داده، و فرموده: «يَا أيُّهَا الرُّسُلُ کُلُوا مِنَ الطَيِّبَات»، و از يک سو همين خطاب را متوجه مؤمنان کرده و فرموده: «يَا أيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا کُلُوا مِنَ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقنَاکُم». مؤلف: اين روايت را، الدرالمنثور هم، از احمد، مسلم و ترمذى، و ديگران از ابوهريره، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» نقل کرده اند. و در تفسير قمى، در ذيل جملۀ «أُمّةً وَاحِدَة» گفته است: يعنى يک مذهب دارند. و در همان کتاب، در ذيل جملۀ «کُلُّ حِزبٍ بِمَا لَدَيهِم فَرِحُون» فرموده: هر کس براى خود دينى اختيار کند، به همان خوشحال مى شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه :۵۰ آيات ۵۵ - ۷۷ سوره مؤمنون أَيحْسبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُم بِهِ مِن مَّالٍ وَ بَنِينَ(۵۵) نُسارِعُ لهَُمْ فى الخَْيرَاتِ بَل لا يَشعُرُونَ(۵۶) إِنَّ الَّذِينَ هُم مِّنْ خَشيَةِ رَبِّهِم مُّشفِقُونَ(۵۷) وَ الَّذِينَ هُم بِآيَاتِ رَبهِمْ يُؤْمِنُونَ(۵۸) وَ الَّذِينَ هُم بِرَبّهِمْ لا يُشرِکُونَ(۵۹) وَ الَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا ءَاتَوا وَّ قُلُوبهُمْ وَجِلَةٌ أَنهُمْ إِلى رَبّهِمْ رَجِعُونَ(۶۰) أُولَئک يُسارِعُونَ فى الخَْيرَاتِ وَ هُمْ لهََا سابِقُونَ(۶۱) وَ لا نُکلِّف نَفْساً إِلا وُسعَهَا وَ لَدَيْنَا کِتَابٌ يَنطِقُ بِالحَْقِّ وَ هُمْ لا يُظلَمُونَ(۶۲) بَلْ قُلُوبُهُمْ فى غَمْرَةٍ مِّنْ هَذَا وَ لهَُمْ أَعْمَالٌ مِّن دُونِ ذَلِک هُمْ لَهَا عَامِلُونَ(۶۳) حَتّى إِذَا أَخَذْنَا مُترَفِيهِم بِالْعَذَابِ إِذَا هُمْ يجْئَرُونَ(۶۴) لا تجْئَرُوا الْيَوْمَ إِنَّکُم مِّنَّا لا تُنصرُونَ(۶۵) قَدْ کانَت آيَاتى تُتْلى عَلَيْکُمْ فَکُنتُمْ عَلى أَعْقَابِکمْ تَنکِصُونَ(۶۶) مُستَکْبرِينَ بِهِ سامِراً تَهْجُرُونَ(۶۷) أَفَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ أَمْ جَاءَهُم مَّا لَمْ يَأْتِ آبَاءَهُمُ الاَوَّلِينَ(۶۸) أَمْ لَمْ يَعْرِفُوا رَسُولهَُمْ فَهُمْ لَهُ مُنکِرُونَ(۶۹) أَمْ يَقُولُونَ بِهِ جِنَّةُ بَلْ جَاءَهُم بِالْحَقِّ وَ أَکثرُهُمْ لِلْحَقِّ کَارِهُونَ(۷۰) وَ لَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْوَاءَهُمْ لَفَسدَتِ السَّمَاوَات وَ الاَرْض وَ مَن فِيهِنَّ بَلْ أَتَيْنَاهُم بِذِکرِهِمْ فَهُمْ عَن ذِکْرِهِم مُّعْرِضونَ(۷۱) أَمْ تَسئَلُهُمْ خَرْجاً فَخَرَاجُ رَبِّک خَيرٌ وَ هُوَ خَيرُ الرَّازِقِينَ(۷۲) وَ إِنَّک لَتَدْعُوهُمْ إِلى صِرَاطٍ مُّستَقِيمٍ(۷۳) وَ إِنَّ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالاَخِرَةِ عَنِ الصرَاطِ لَنَاکِبُونَ(۷۴) وَ لَوْ رَحِمْنَاهُمْ وَ کَشفْنَا مَا بِهِم مِّن ضُرٍّ لَّلَجُّوا فى طغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ(۷۵) وَ لَقَدْ أَخَذْنَاهُم بِالْعَذَابِ فَمَا استَکانُوا لِرَبّهِمْ وَ مَا يَتَضرَّعُونَ(۷۶) حَتى إِذَا فَتَحْنَا عَلَيهِم بَاباً ذَا عَذَابٍ شدِيدٍ إِذَا هُمْ فِيهِ مُبْلِسونَ(۷۷) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۱ «ترجمه آیات» آيا اين مردم کافر مى پندارند از آنچه ما به آن ها مدد رسانيديم، از مال و فرزندان. (۵۵) که ما در رساندن خير به آنان شتاب کرديم؟ نه، بلکه نمى فهمند. (۵۶) همانا آن مؤمنانى که از خوف پروردگارشان هراسانند. (۵۷) و آن هايى که به آيات پروردگارشان ايمان مى آورند. (۵۸) و آن هايى که به پروردگارشان شرک نمى ورزند. (۵۹) و آن هايى که از آنچه خدايشان داده، مى دهند، در حالى که باز از روزى که به خداى خود باز مى گردند، ترسانند. (۶۰) چنين کسانى در خيرات شتاب نموده، بدان سبقت مى گيرند. (۶۱) و ما هيچ کس را بيش از توانايى اش تکليف نمى کنيم، و نزد ما کتابى است که به حق گويا است و هيچ کس، به هيچ وجه ستم نخواهد شد. (۶۲) بلکه دل هاى کافران از اين (کتاب) در جهل و غفلت است و اعمالى که اينان عامل آن اند، غير اعمال اهل ايمان است، اين ها به همين کردار زشت مشغول اند. (۶۳) تا آنگاه که ما متنعمان آن ها را به عذاب اعمالشان بگيريم، در آن حال، فرياد خدا خدايش (چون صداى گاو وحشى) بلند شود. (۶۴) (و ما در جوابشان گوييم) که امروز فرياد مکنيد، که از ما به شما، هيچ مدد نخواهد رسيد. (۶۵) که همانا آيات ما بر شما تلاوت مى شد و شما واپس مى رفتيد. (۶۶) در حالى که به هذيان و افسانه هاى شبانه خود، از شنيدن کلام خدا دورى مى کرديد. (۶۷) آيا در سخن خدا و قرآن انديشه نمى کنند، يا آن که کتابى و رسولى بر اينان آمده، که براى پدرانشان نيامده. (۶۸) و يا رسول خود را نشناخته اند، که او را انکار و تکذيب مى کنند. (۶۹) يا آن که (از جهل) مى گويند که اين رسول را جنون عارض شده؟ نه، چنين نيست، بلکه در کمال عقل دين حق را براى آنان آورده، وليکن اکثر آن ها، از حق کراهت دارند. (۷۰) و اگر حق تابع هواى نفس آنان شود، همانا آسمان ها و زمين و هرچه در آن هاست، تباه خواهد شد، نه، بلکه ما مايه تذکرشان را فرستاديم، و ايشان از مايه تذکر خود، روى گردانند. (۷۱) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۲ و يا آن که تو اى رسول، از ايشان مزد طلب کرده اى؟ مزدى که خدا به تو دهد، از هر چيز بهتر است، که خدا بهترين روزى دهنده است. (۷۲) و تو، همانا خلق را به راه راست مى خوانى. (۷۳) و کسانى که به آخرت ايمان ندارند، از راه بر مى گردند. (۷۴) و اگر ما بر آن شفقت کرده، هر گونه درد و بلا را برطرف سازيم، سخت در طغيان فرو مى روند. (۷۵) و همانا ما آن ها را به عذاب سخت گرفتار کرديم و باز آن کافران، از جهل و عناد، روى تضرع و توبه به درگاه خداى نياورند. (۷۶) تا آن که بر آن ها درى از بلاى سخت گشوديم، که ديگر ناگهان از هر سو نوميد شدند. (۷۷) «بیان آیات» سنّت املاء و استدراج خداوند، در حق کافران، با افزایش مال و اولاد اين آيات، متصل به جمله اى است که در آخر آيات قبل بود، و مى فرمود: «فَذَرهُم فِى غَمرَتِهِم حَتّى حِين»، و وجه اتصال اين است که بعد از آن که در دنباله داستان انبياء فرمود: «دين خدا يکى بود و مردم آن را پاره پاره نموده و هر جمعيتى به داشتن يک قسمت، از آن خوشحال شدند» و آنگاه ايشان را تهديد به عذاب معينى کرد که پس از رسيدن آن مدت معين، هيچ گريزى از آن نيست، و اخطار فرمود که در همان غمرات جهل خود، به هر طور که مى خواهند خود را آماده عذاب بکنند، که به زودى آنان را از همه اطراف فرا خواهد گرفت. اينک در اين آيات، ايشان را به اشتباهى که داشته اند، متنبه نموده و مى فرمايد: اگر ما در مال و اولاد به ايشان توسعه داديم، خيال نکنند که خواسته ايم خير ايشان را زودتر به ايشان برسانيم. چون اگر خير بود، توانگران و مترفين ايشان را به عذاب خود دچار نمى کرديم، بلکه اين عمل ما، براى بيشتر عذاب کردن ايشان است، بلکه مسارعت در خيرات، آن اعمال صالحى است که خداوند به مؤمنان، توفيق انجام آن را داده است و نيز ثمرات، آن است که همان اجر جزيل و ثواب عظيم در دنيا و آخرت است. در نتىجه مؤمنان در اعمال صالح سرعت مى گيرند و خدا هم در فراهم نمودن اسباب براى آنان سرعت مى گيرد. پس عذاب ما، اين فرو رفتگان در جهل را خواهد گرفت و حجت بر ايشان تمام شده و ديگر عذرى که به آن عذرخواهى کنند، ندارند. نه مى توانند عذر بياورند که ما کلام حق را نفهميديم، و نه مى توانند بگويند دعوت پيغمبر، نو ظهور و بى سابقه بود، و نه مى توانند عذر بیاورند که رسول را نشناختیم، و یا رسول ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۳ مجنون بود، و کلماتش مختل و پريشان بود. و نه ممکن است بگويند که رسول از ما خرجى مى خواست، هيچ يک از اين عذرها را ندارند، تنها دردشان اين بود که اهل عناد و لجاج بودند و به حق ايمان نمى آوردند، تا عذاب حتمى ايشان را بگيرد. «أَيَحْسَبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُم بِهِ مِن مَّالٍ وَ بَنِينَ نُسارِعُ لهَُمْ فى الخَْيرَاتِ بَل لا يَشعُرُونَ»: کلمه «نُمِدُّهُم» - به ضمۀ نون - از «امداد» است. امداد و «مدّ» به يک معنا است و آن، اين است که: نقص چيزى را تکميل و تتميم کنى و آن را از اين که پاره و يا نابود شود، حفظ نمايى. راغب در مفردات گفته: بيشتر موارد استعمال کلمۀ «إمداد» در چيزهاى دوست داشتنى و «مدّ» در مکروهات است. پس جملۀ «نُمِدُّهُم»، از «إمداد» است که بر خلاف استعمال مشهور، در مکروه به کار رفته و «مسارعت در خيرات»، افاضۀ خيرات است به سرعت، به خاطر احترامى که براى خود خيال کرده اند. پس خيرات به خيال ايشان، مال و فرزند است که به سرعت بدان رسيده اند. و معناى آيه اين است: آيا اينان گمان مى کنند که اگر در مدت مهلت، مال و فرزندان به ايشان داديم، از اين جهت بوده که دوستشان داشته ايم و يا نزد ما احترام داشتند، لذا خواسته ايم خيرشان را زودتر به ايشان برسانيم؟ نه، بلکه نمى فهمند. يعنى مطلب به عکس است، ولى آنان حقيقت امر را درک نمى کنند. زيرا حقيقت امر اين است که ما ايشان را املاء و استدراج کرده ايم. يعنى اگر از مال و فرزند بيشتر به ايشان مى دهيم، مى خواهيم در طغيان بيشترى فرو روند. و اين، همان مضمونى است که خداى تعالى، در سوره «اعراف» آورده و مى فرمايد: «سَنَستَدرِجُهُم مِن حَيثُ لَا يَعلَمُونَ * وَ أُملِى لَهُم إنَّ کَيدِى مَتِينٌ». «إِنَّ الَّذِينَ هُم مِّنْ خَشيَةِ رَبّهِم مُّشفِقُونَ...وَ هُمْ لهََا سَابِقُونَ»: ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۴ خداى تعالى در اين آيات پنجگانه، با کمک آيات گذشته، اين معنا را بيان مى کند که: اين کفار که پنداشته اند مال و اولاد خير ايشان است و خيراتى است که ما زودتر به ايشان رسانده ايم به خطا رفته اند، و مال و اولاد خيرات نيست، بلکه استدراج و املاء است. خيراتى که در آن سرعت مى شود، آن است که مؤمنان به خدا و رسول و روز جزا دارند، و آن اعمال صالح ايشان است. شرح صفات مؤمنان آنگاه خداى سبحان صفات مؤمنان را شرح داده و مى فرمايد: آن هايى هستند که از خشيت پروردگارشان مشفق اند. و «اشفاق»، به گفته راغب، به معناى عنايت آميخته با ترس است. چون شخص مشفق، هم مشفق عليه خود را دوست مى دارد و هم بيمناک خطرى است که برايش پيش مى آيد، و در قرآن کريم هم آمده است که: «وَ هُم مِنَ السَّاعَةِ مُشفِقُون: ايشان از قيامت مشفق اند». راغب اضافه مى کند که: اين ماده، اگر با حرف «مِن» متعدى شود (همچنان که در آيه قبلى اين طور بود)، معناى خوف در آن بيشتر و ظاهرتر مى شود، و چون با حرف «فِى» متعدى شود، معناى عنايت در آن ظاهرتر مى گردد. از قرآن کريم، براى هر دو مثال آورده. يکى آيه: «إنَّا کُنَّا قَبلُ فِى أهلِنَا مُشفِقِين» است، که «إشفاق» در آن، با «فِى» متعدى شده. و آيه ديگر: «مُشفِقُونَ مِنهَا» است، که با حرف «مِن» متعدى شده است. اين آيه، مؤمنان را توصيف مى فرمايد به اين که: خداى سبحان را ربّ خود گرفته اند. ربّى که مالک و مدبّر امر ايشان است و لازمه اش، آن است که نجات و هلاکتشان، دائر مدار رضا و سخط او باشد. در نتىجه مؤمنان، هم از او خشيت دارند و هم دوستش مى دارند. چون نجات و سعادتشان به دست او است، و نجات و سعادت خود را مى خواهند. و همين معنا، ايشان را واداشته که به آيات او ايمان آورده، او را پرستش ‍ کنند. از مطالب گذشته که در معناى آيه گفته شد، اين معنا به دست آمد که: جمع ميان «خشيت» و «اشفاق»، تکرار نيست. آنگاه فرموده: «وَ الَّذِينَ هُم بِآيَاتِ رَبِّهِم يُؤمِنُون»، که منظور از آيات، هر چيزى است که بشر را به سوى خداى تعالى رهنمون شود، که يکى از آن ها، رسولان خدايند که حامل رسالت اويند. يکى ديگر، کتاب و شريعت ايشان است که نبوتشان را تأييد مى کند، و مؤمنان کسانى هستند که به اين ها ايمان مى آورند. چون از خدا خشيت دارند، و همان خشيت وادارشان مى کند که در مقام تحصيل رضاى او برآيند، و دعوت او را بپذيرند، و امر او را اطاعت بکنند. همان اوامرى که از طريق وحى و رسالت به ايشان مى رسد. آنگاه فرموده: «وَ الَّذِينَ هُم بِرَبِّهِم لَا يُشرِکُون»، و ايمان به آيات خدا هم در ايشان اثرى دارد و آن، اين است که وادارشان مى کند شرکاء را از او نفى کنند و کسى را جز او نپرستند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۵ چون ايمان به آيات او، ايمان به شريعت او است. شريعتى که عبادت او را تشريع مى کند، و نيز ايمان به ادله اى است که توحيد در ذات و در ربوبيت و الوهيت او را اثبات مى نمايد. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه

آیه ۲۳ سوره مؤمنونآیه ۲۴ سوره مؤمنونآیه ۲۵ سوره مؤمنونآیه ۲۶ سوره مؤمنونآیه ۲۷ سوره مؤمنونآیه ۲۸ سوره مؤمنونآیه ۲۹ سوره مؤمنونآیه ۳۰ سوره مؤمنونآیه ۳۱ سوره مؤمنونآیه ۳۲ سوره مؤمنونآیه ۳۳ سوره مؤمنونآیه ۳۴ سوره مؤمنونآیه ۳۵ سوره مؤمنونآیه ۳۶ سوره مؤمنونآیه ۳۷ سوره مؤمنونآیه ۳۸ سوره مؤمنونآیه ۳۹ سوره مؤمنونآیه ۴۰ سوره مؤمنونآیه ۴۱ سوره مؤمنونآیه ۴۲ سوره مؤمنونآیه ۴۳ سوره مؤمنونآیه ۴۴ سوره مؤمنونآیه ۴۵ سوره مؤمنونآیه ۴۶ سوره مؤمنونآیه ۴۷ سوره مؤمنونآیه ۴۸ سوره مؤمنونآیه ۴۹ سوره مؤمنونآیه ۵۰ سوره مؤمنونآیه ۵۱ سوره مؤمنونآیه ۵۲ سوره مؤمنونآیه ۵۳ سوره مؤمنونآیه ۵۴ سوره مؤمنونآیه ۵۵ سوره مؤمنونآیه ۵۶ سوره مؤمنونآیه ۵۷ سوره مؤمنونآیه ۵۸ سوره مؤمنونآیه ۵۹ سوره مؤمنونآیه ۶۰ سوره مؤمنونآیه ۶۱ سوره مؤمنونآیه ۶۲ سوره مؤمنونآیه ۶۳ سوره مؤمنونآیه ۶۴ سوره مؤمنونآیه ۶۵ سوره مؤمنونآیه ۶۶ سوره مؤمنونآیه ۶۷ سوره مؤمنونآیه ۶۸ سوره مؤمنونآیه ۶۹ سوره مؤمنونآیه ۷۰ سوره مؤمنونآیه ۷۱ سوره مؤمنونآیه ۷۲ سوره مؤمنونآیه ۷۳ سوره مؤمنونآیه ۷۴ سوره مؤمنونآیه ۷۵ سوره مؤمنونآیه ۷۶ سوره مؤمنونآیه ۷۷ سوره مؤمنون