تفسیر المیزان

المیزان جلد۱۵ بخش۲۱

«وَ قَالَ الظَّالِمُونَ إِن تَتَّبِعُونَ إِلا رَجُلاً مَّسحُوراً»: مراد از «ظَالِمِين - به طورى که گفته اند - همين پيشنهاد کنندگان سابق الذکر است، و اگر با اين که ممکن بود و بلکه جا داشت بفرمايد: «وَ قَالُوا»، به جاى ضمير نامبردگان، اسم ظاهر آورد، بدين منظور بود که به صفت آنان «ظلم» اشاره نموده، بفهماند که در اين اقتراح ها که کردند، ظلم و جرأت بر خدا و رسول را به نهايت رساندند. و اين که گفتند: «متابعت نمى کنيد مگر مردى مسحور را»، روى سخنشان به مؤمنان است، و منظورشان سرزنش و دلسرد کردن آنان از راه حق است، و مقصودشان از مردى مسحور، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» است، مى خواستند بگويند بعضى از ساحران او را جادو کرده اند. در نتيجه به خيالش رسيده که رسولى است، و فرشته وحى بر او نازل مى شود، و کتاب بر او نازل مى کند. «انظُرْ کيْف ضَرَبُوا لَک الاَمْثَالَ فَضلُّوا فَلا يَستَطِيعُونَ سبِيلاً»: کلمۀ «أمثال»، به معناى اشباه است. و چه بسا بعضى گفته اند که «مَثَل» در اين جا، به معناى وصف است، همچنان که در آيه: «مَثَلُ الجَنَّةِ الَّتِى وُعِدَ المُتَّقُون فِيهَا أنهَارٌ مِن مَاءٍ غَيرِ آسِن» چنين است. آن وقت معناى آيه، چنين مى شود: نگاه کن ببين چگونه تو را وصف مى کنند، در مورد تو گمراه شدند، به گمراهيى که ديگر اميدى به هدايت يافتنشان به سوى حق نمانده. مثل اين که مى گويند: او طعام مى خورد، و در کوچه و بازار راه مى رود، و به همين جهت، صلاحيت رسالت ندارد. چون رسول بايد فردى غيبى باشد و ارتباطى با عالَم ماده نداشته باشد و لااقل به اسباب عادی و معمولی، مانند تحصيل معاش محتاج نباشد، و نيز مثل اين که مى گويند: او، مردى سحر شده است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۲۵۵ «فَضَلُّوا فَلَا يَستَطِيعُونَ سَبِيلاً» - يعنى: متفرع بر اين مَثَل ها که برايت زدند، اين است که به گمراهى سختى گمراه شدند، به طورى که ديگر با آن گمراهى نمى توانند به سوى راه حق بر گردند، و اميد نيست که با آن، ديگر هدايت يابند، آرى، کسى که راه را گُم کرد، در صورتى اميد آن هست که دوباره به راه برگردد که انحرافش اندک باشد، اما اگر به کلى نقطه مقابل راه را پيش گرفت، هر قدر بيشتر برود، از راه دورتر مى شود، کسى هم که کتاب خداى را اساطير، و رسول او را مسحور بخواند، و همواره به لجاج و استهزاء به حق ادامه دهد. ديگر با چنين وضعى، چگونه اميد هدايتش مى رود. پاسخ خداى تعالى، به احتجاج و انکار کفار «تَبَارَک الَّذِى إِن شاءَ جَعَلَ لَک خَيراً مِّن ذَلِک جَنَّاتٍ تجْرِى مِن تحْتِهَا الاَنْهَارُ وَ يجْعَل لَّک قُصورَا»: اشاره به «مِن ذَلِکَ» به پيشنهاد آخرى و يا به همه پيشنهادهايى که از گنج و از باغ کردند، مى باشد. کلمۀ «قُصُور»، جمع «قصر» است، که به معناى خانه اى است داراى پى ريزى محکم و بنايى بلند. و اگر کلمه مذکور را نکره آورد، براى دلالت به تعظيم و تفخيم بود. و اين آيه، به منزله جوابى است از طعنى که به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» زدند، و از توقعاتى که کردند، که يا بايد فرشته اى بر او نازل شود، يا گنجى و يا باغى داشته باشد. نکته اى که در اين آيه است، التفاتى است که در آن به کار رفته. چون جا داشت بفرمايد: «تَبَارَکَ الَّذِى إن شَاءَ جَعَلَ لِى کَذَا وَ کَذَا: بزرگ است خدايى که اگر مى خواست، برايم چنين و چنان قرار مى داد»، و اين طور نفرمود، بلکه فرمود: «بزرگ است خدايى که اگر مى خواست، برايت چنين و چنان قرار مى داد...». و با اين التفات اشاره کرد به اين که کفار آن قابليت را ندارند که روى سخن متوجه ايشان شود. چون خودشان به فساد و بطلان پيشنهادهايشان واقف اند، و به همين جهت، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» هم جز اين را نفرمود، که بشرى است مثل خود ايشان. با اين تفاوت که به وى وحى مى شود، ديگر ادعاء نکرد که داراى قدرتى غيبى و سلطنتى الهى بر هر کارى است که بخواهد بکند، و يا از او بخواهند بکند. همچنان که در سوره «إسراء» نيز به همين مقدار اکتفاء نموده، فرمود: «سُبحَانَ رَبِّى هَل کُنتُ إلّا بَشَراً رَسُولاً». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۲۵۶ پس خداى سبحان روى سخن به ايشان نکرد، و پاسخشان نداد، تنها به رسول خود فرمود: «پروردگارش که او را رسول گرفت و فرقان بر او نازل کرد تا نذيرى براى عالَميان باشد، قادر است فوق آنچه آن ها از وى توقع مى کردند، بياورد، و آن، اين است که اگر بخواهد، خدا بهتر از آن قصرها بهشت هايى قرار مى دهد که از دامنه اش نهرها جارى بوده و قصرهايى که هيچ وصف کننده اى نتواند وصف آن ها را بگويد دارا باشد، و اين بهتر است از باغى که از ميوه آن بخورد، يا گنجى که در حوائجش مصرف سازد». و به همين مقدار جواب آنان داده شده، اما نازل شدن مَلَک را تا او را در انذار و تبليغ کمک کند، جواب نداد. چون بطلانش روشن بود، و در چند جاى کلام مجيدش، پاسخ هاى مختلفى از آن داده بود. در سوره «انعام»، آيه ۸ فرموده بود: «وَ لَو جَعَلنَاهُ مَلَکاً لَجَعَلنَاهُ رَجُلاً وَ لَلَبَسنَا عَلَيهِم مَا يَلبِسُون». و در سوره «أسرى»، آيه ۹۵ فرموده: «قُل لَو کَانَ فِى الأرضِ مَلَائِکَةً يَمشُونَ مُطمَئِنّينَ لَنَزَّلنَا عَلَيهِم مِنَ السَّمَاءِ مَلَکاً رَسُولاً». و در سوره «حجر»، آيه ۸ فرموده: «مَا نُنَزِّلُ المَلَائِکَةَ إلّا بِالحَقِّ وَ مَا کَانُوا إذاً مُنظَرِين»، که بيان حجت هر يک از اين آيات، در تفسير خود آن ها گذشت. و از همين جا روشن مى شود که مراد از «جعل جنّات و قصور» براى رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله»، بهشت و قصرهاى دنيايى است. چون در مقام مخاصمه و جوابگويى به خصم، جز اين معنا ندارد. پس آنچه از مقام و سياق به دست آمد، اين است که کفار توقعاتى چنين و چنان از آن جناب مى کردند، و منظورشان تعجيز و به تنگ آوردن آن حضرت بود، و در آيه شريفه پاسخ داده - البته به خود رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» - که پروردگار تو قادر بر بزرگتر از اين ها است. چون اگر بخواهد بهتر از اين ها برايت قرار مى دهد، بهشت هايى که نهرها از دامنه اش روان باشد... - و از اين گفتگو به خوبى بر مى آيد که مقصود باغ هايى دنيايى است، و گرنه اين پاسخ قانع کننده نمى بود، و مخاصمه پايان نمى پذيرفت. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۲۵۷ با اين بيان روشن مى شود اين که بعضى گفته اند: مراد، «جنّات آخرت و قصور» آن جا است، صحيح نيست. و از آن فاسدتر گفته، بعضى ديگر است که مراد از بهشت ها که نهرها در آن روان باشد، بهشت دنيا، و مراد از قصور، قصرهاى آخرت است. و چه بسا گفته خود را تأييد کرده اند به اين که در خصوص «جنات» به صيغه ماضى تعبير کرد، که مناسب با دنيا است، و فرمود: «إن شَاءَ جَعَلَ»، و در خصوص «قصور»، به صيغه مضارع تعبير کرد که مناسب با آخرت است، و فرمود: «وَ يَجعَل»، غافل از اين که فعل واقع در موقع شرط، منسلخ از زمان است. ماضی اش، معناى گذشته، و مضارعش معناى آينده را نمى دهد، و اين اختلاف در تعبير، تنها به منظور تفنن، و تجديد صورت کلام است (و خدا داناتر است). دلیل و ریشه تکذيب رسول الله «ص»، انکار قيامت است «بَلْ کَذَّبُوا بِالسَّاعَةِ وَ أَعْتَدْنَا لِمَن کذَّب بِالسَّاعَةِ سَعِيراً»: در اين جمله، از طعن آنان بر رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله»، و اعتراضشان بر آن جناب به غذا خوردن و راه رفتن در کوچه و بازار اعراض شده و فرموده اين ها، بهانه است. حقيقت امر، غير از اين کلامى است که به ظاهر مى گويند، بلکه علت انکارشان بر نبوت تو و طعنشان بر تو، اين است که اينان قيامت را قبول ندارند، و معاد را منکرند. و معلوم است که براى کسانى که اعتقادى به معاد ندارند، نبوت معنايى ندارد، و براى کسانى که قائل به حساب و جزا نيستند، دين و شريعت مفهومى ندارد. پس اشاره به سبب اصلى بهانه ها بعد از نقل آن ها و پاسخ آن ها در اين جا، نظير همين جريانات است. در سوره «إسراء»، که بعد از ذکر بهانه ها و جواب از آن ها سبب اصلى را بيان نموده، مى فرمايد: «قُل سُبحَانَ رَبِّى هَل کُنتُ إلّا بَشَراً رَسُولاً * وَ مَا مَنَعَ النَّاسَ أن يُؤمِنُوا إذ جَاءَهُمُ الهُدَى إلّا أن قَالُوا أبَعَثَ اللّهُ بَشَراً رَسُولاً». جمعى از مفسران گفته اند: جملۀ «بَل کَذَّبُوا بِالسَّاعَةِ»، حکايت يکى ديگر از اباطيل آن ها است. (نه بيان علت اصلى). همچنان که جملۀ «وَ اتَّخَذُوا مِن دُونِهِ آلِهَة»، حکايت يکى از اباطيل ديگر آن ها مربوط به مسأله توحيد است. و جملۀ «وَ قَالَ الَّذِينَ کَفَرُوا إن هَذَا إلِا إفکٌ»، و همچنين جملۀ «وَ قَالُوا مَا لِهَذَا الرَّسُول يَأکُلُ...»، يکى مربوط به مسأله کتاب و ديگرى مربوط به مسأله رسالت است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۲۵۸ آنگاه وقتى به إضراب در آيه، يعنى کلمه «بَل» رسيده اند، در اين که نکته اين إضراب چيست؟ دسته دسته شده اند. بعضى از ايشان گفته اند: نکته اش اين است که بفهماند مسأله بعث و معاد، قابل ترديد نيست. بعضى ديگرشان گفته اند: اين است که بفهماند انکار کفار نسبت به مسأله معاد، عظيم تر است. گويا خواسته است بفرمايد: اگر اينان اين بهانه ها را مى گيرند، و به اين بهانه ها زير بار رسالت و کتاب تو نمى روند، عجب نيست، بلکه خطايى از اين بزرگتر دارند، و آن اين است که منکر معادند. وليکن حق مطلب اين است که سياق با اين تفسير سازگار نيست. براى اين که سياق در مقام تعرض طعنه هاى کفار به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» و پاسخ از آن بود، و معنا ندارد که هنوز پاسخ تمام نشده، متعرض مسأله تکذيب معاد آنان شود. چون تتمه جواب در آخرين آيه از آيات مورد بحث و آيات بعد از آن است، که مى فرمايد: «وَ مَا أرسَلنَا قَبلَکَ مِنَ المُرسَلِينَ إلّا أنَّهُم لَيَأکُلُونَ الطَّعَامَ وَ يَمشُونَ فِى الأسوَاق...». و در جملۀ «وَ أعتَدنَا»، با اي نکه جا داشت ضمير کفار را بياورد و بفرمايد: «وَ أعتَدنَا لَهُم سَعِيراً» به جاى ضمير، صلۀ (مَن) و موصول (کَذَّبَ بِالسَّاعَة) را آورد، تا دلالت کند بر اين که اين عذاب سعير، به کفار مورد بحث اختصاص ندارد، بلکه کيفر هر کسى است که معاد را انکار کند. چه اين کفار و چه غير ايشان، و نيز دلالت کند بر اين که مسبب مهيا کردن جهنم، تکذيب ايشان به قيامت است. و اگر کلمۀ «ساعت» را دوباره آورد، با اين که ممکن بود ضمير آن را بياورد، براى اين بود که صريح تر و پوست کنده تر سخن گفته باشد، که مناسب با مقام تهديد هم همين است. و کلمۀ «سَعِير»، به معناى آتشى است شعله دار و پر شعله. «إِذَا رَأَتْهُم مِّن مَّکانِ بَعِيدٍ سمِعُوا لهََا تَغَيُّظاً وَ زَفِيراً»: در مفردات مى گويد: کلمۀ «غيظ»، به معناى خشم شديد است. تا آن جا که مى گويد: و «تَغَيُّظاً»، به معناى اظهار غيظ است، که گاهى با سر و صدا هم توأم است، همچنان که در قرآن فرموده: «سَمِعُوا لَهَا تَغَيُّظاً وَ زَفِيراً». و نيز درباره کلمۀ «زَفِير» گفته: به معناى تردد و آمد و شد نفس است، که با فرورفتن آن، دنده هاى سينه بالا مى آيد (و با برآمدنش فرو مى نشيند). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۲۵۹ و اين آيه، حال آتش دوزخ را نسبت به آنان وقتى که در روز جزا با آن مواجه مى شوند، چنين تمثل مى کند، که همانند شير در هنگام ديدن شکار خود، فرياد مخصوص خود را در مى آورد. «وَ إذَا أُلقُوا مِنهَا مَکَاناً ضَيِّقاً مُقَرَّنِينَ دَعَوا هُنَالِکَ ثُبُوراً»: کلمۀ «مَکاناً»، به خاطر حذف حرف جر «فى» منصوب شده. و کلمۀ «ثُبُور»، به معناى ويل و هلاکت است. کلمۀ «مُقَرَّنِين»، جمع «مقرن»، اسم مفعول «تقرين» است، که به معناى بسته شدن با غُل و زنجير است. بعضى ديگر گفته اند: «به معناى اين است که قرين شيطان ها شوند»، ولى اين معنا از لفظ آيه بر نمى آيد، و معناى آيه اين است که: وقتى در روز جزا، کت بسته در جايى تنگ از آتش بيفتند، آن جا صدايشان به واويلا بلند مى شود، اما واويلايى که نتوان وصفش کرد. «لا تَدْعُوا الْيَوْمَ ثُبُوراً وَاحِداً وَ ادْعُوا ثُبُوراً کثِيراً»: استغاثه کردن با «وَيل و ثُبُور»، خود نوعى حيله براى نجات از شدايد است. و چون روز قيامت، روز جزاست و بس (نه روز عمل و اعمال حيله)، لذا هيچ چاره اى در آن روز، بيچارگى و شدت را رفع نمى کند. يکى از چاره ها و حيله ها هم که صدا کردن به ويل و ثبور است، به هيچ وجه مؤثر نمى افتد، و لذا در اين آيه مى فرمايد يکبار واويلا نگوييد، بلکه بسيار بگوييد. کنايه از اين که هرچه بگوييد، چه کم و چه زياد، در بى نتيجه بودن يکسان است. بنابراين، آيه مورد بحث، همان معنايى را مى رساند که آيه: «إصلَوهَا فَاصبِرُوا أو لَا تَصبِرُوا سَوَاءٌ عَلَيکُم»، و همچنين آيه: «سَوَاءٌ عَلَينَا أجَزِعنَا أم صَبَرنَا مَا لَنَا مِن مَحِيصٍ»، در مقام افاده آن مى باشد. بعضى از مفسران گفته اند: مراد اين است که عذاب شما، طولانى و ابدى است، و با يک واويلا گفتن تمام نمى شود، بلکه واويلا گفتن، کار هميشگى شما خواهد بود. ولى اين وجه از لفظ آيه، بعيد است. مقايسه بين احوال دوزخيان و بهشتيان «قُلْ أَ ذَلِک خَيرٌ أَمْ جَنَّةُ الْخُلْدِ الَّتى وُعِدَ الْمُتَّقُونَ * ...مَّسئُولاً»: «ذَلِکَ»، اشاره به «سَعِير» و آن اوصافى است که برايش ذکر فرموده بود. در اين آيه، به رسول گرامى خود دستور مى دهد که از ايشان بپرسد: کداميک از آتش و بهشت جاودان بهتر است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه :۲۶۰ و اين سؤال، سؤالى است از امرى بديهى، که هيچ عاقلى در پاسخ از آن توقف نمى کند، و اين گونه سؤالات در مناظره و مخاصمه داير است، که يک طرف دعوا، طرف ديگر را در ميان دو امر، يکى بديهى البطلان، و ديگرى بديهى الصحه، مردد نموده و تکليف مى کند که يکى از اين دو را بايد اختيار کنی. اگر طرف بديهى الصحه را اختيار کند، به چيزى اعتراف کرده که منکر آن بوده، و اگر طرف بديهى البطلان را اختيار کند، رسوا مى شود. و در جملۀ «أم جَنَّةُ الخُلد»، اضافۀ «جنّت» به «خُلد» - که به معناى جاودان است - براى اين است که دلالت کند بر اين که بهشت مزبور، فى نفسه و به خودى خود، جاودانه و فناناپذير است. همچنان که کلمۀ «خَالِدِين» در آيه بعدى، براى اين آمده که دلالت کند بر اين که اهل اين بهشت در آن جاودانند، و فنا به ايشان راه ندارد. و جملۀ «وُعِدَ المُتَّقُون» در تقدير «وَعَدَهَا المُتَّقُون» است. چون کلمۀ «وَعد»، هميشه دو مفعول مى گيرد. (مى گوييم: فلانى، وعده کمک به فلانى داد، که يک مفعول آن، کمک است و ديگرى، به فلانى). و در آيه مورد بحث، کلمۀ «مَتَّقُون»، مفعول ثانى است، که به جاى فاعل نشسته است. جملۀ «کَانَت لَهُم جَزَاءً وَ مَصِيراً»، معنايش اين است که اين بهشت، پاداش تقواى ايشان و بازگشتگاهى است که به خاطر اين که متقى بودند، بدان منتقل مى شوند. همچنان که در جاى ديگر فرمود: «إنَّ المُتَّقِينَ فِى جَنَّاتٍ وَ عُيُونٍ... وَ مَا هُم مِنهَا بِمُخرَجِين». و اين، خود از قضاهايى است که خدا روز اول - که آدم را آفريد و به ملائکه و ابليس دستور داد تا بر او سجده کنند - رانده و پاداش متقين قرارش داده بود. همچنان که تفصيلش در سوره «حجر» گذشت. «لَهُم فِيهَا مَا يَشَاؤُونَ خَالِدِين » - يعنى: متقين در بهشت از ناحيه خدا و تمليک او، مالک و دارندۀ چنين چيزى هستند، که هرچه را بخواهند، دارا شوند. و البته معلوم است که خواست ايشان، جز به چيزى که دوست دارند، تعلق نمى گيرد. به خلاف اهل آتش، که به حکم آيه: «وَ حِيلَ بَينَهُم وَ بَينَ مَا يَشتَهُون»، ميان آنان و آنچه دوست بدارند، حائل و مانعى افکنده دارند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۲۶۱ البته اين نکته را نبايد از نظر دور داشت که متقين در آن روز و در بهشت، دوست نمى دارند و نمى خواهند، مگر چيزى را که واقعا دوست داشتنى باشد، و آن چيزى که واقعا بايد آن را دوست داشت، همان چيزى است که خدا براى آنان دوست بدارد، و آن، عبارت است از: همان خير و سعادتى که مستحق آن شده اند، و با آن به کمال مى رسند، و نه خود و نه ديگران از آن متضرر نمى گردند. (دقت فرماييد). پاسخ به یک اشکال، در ارتباط با مشيت و خواستۀ مطلق اهل بهشت اين را گفتيم تا روشن گردد که هرچند به حکم آيه مورد بحث، اهل بهشت داراى مشيت مطلق اند، هرچه بخواهند به ايشان داده مى شود، وليکن در عين حال، نمى خواهند مگر چيزى را که مايه رضا و خوشنودى پروردگارشان باشد. و با اين بيان، اشکالى که به طور کلى به آيات ناطقه به اطلاق مشيت شده - مانند آيه مورد بحث - جواب داده مى شود، و آن اشکال اين است که: ممکن است اهل بهشت، معصيت و عمل زشت و کار لغو را دوست بدارند، و يا کارى و چيزى را دوست بدارند که باعث آزار سايرين باشد، و يا بخواهند افراد مخلّد در آتش را نجات دهند، و يا بخواهند به مقامات انبياء و مخلصين از اولياء و هر کس که مافوق ايشان است، برسند. و جوابش اين شد که: چگونه چنين اطلاقى از اين گونه آيات به دست مى آيد، با اين که خود خداى تعالى، در خطاب به متقين فرموده: «يَا أيَّتُهَا النَّفسُ المُطمَئِنَّةُ * ارجِعِى إلَى رَبِّکِ رَاضِيَةً مَرضِيَّةً *فَادخُلِى فِى عِبَادِى * وَ ادخُلِى جَنَّتِى». زيرا به حکم اين آيه، اهل بهشت به چيزى راضى و علاقمند مى شوند که خدا نيز، بدان راضى باشد. آرى، آنان نمى خواهند مگر آنچه را که مايه خوشنودى خداست. پس هيچ وقت اشتهاى معصيت و کار زشت و شنيع، و کار لغو نمى کنند: «لَا يَسمَعُون فِيهَا لَغواً وَ لَا کِذَّاباً». و نيز، هرگز از چيزى که مايه ناراحتى ديگران است، خوششان نمى آيد. و نيز، هرگز نمى خواهند که عذاب از اهل جهنم (که خدا عذاب آنان را خواسته)، برداشته شود، و هرگز آرزو نمى کنند که مقام بالاتر از خود را داشته باشند. چون آنچه که خود دارند، خدا برايشان پسنديده و آنان، بدان راضی اند، و آنچه خدا دوست مى دارد، دوست مى دارند. «کَانَ عَلَى رَبِّکَ وَعداً مَسئُولاً» - يعنى: اين وعده اى که به متقين داده شد، وعده اى است بر عهده پروردگارت، و بر حضرتش عزّوجلّ واجب است که به وعده خود وفا کند. و اگر خدا وفاى به اين وعده را بر خود واجب کرده، به خاطر همان قضايى است که گفتيم از روز ازل رانده بود، و در امثال آيه: «وَ إنَّ لِلمُتَّقِينَ لَحُسنَ مَآبٍ * جَنَّاتِ عَدنٍ ... * هَذَا مَا تُوعَدُونَ لِيَومِ الحِسَاب» از آن خبر داد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۲۶۲ و اگر وعده خود را با وصف «مَسئُولاً: درخواست شده» توصيف کرد، به اين جهت بود که متقين از پروردگار خود با زبان حال و استعداد، آن را خواسته بودند، و يا با زبان قال و دعاهاى خود از درگاه پروردگارشان مسألت نموده بودند، و يا بدين جهت بود که ملائکه اين درخواست را براى متقين کرده اند. همچنان که قرآن کريم، درخواست ملائکه را چنين حکايت مى کند: «رَبَّنَا وَ أدخِلهُم جَنَّاتِ عَدنٍ»، و يا آن که جهت آن، همه اين درخواست ها بوده. مرحوم طبرسى، در آيه مورد بحث گفته: جملۀ «کَانَت لَهُم جَزَاءً وَ مَصِيراً»، حال از ضمير «جنّت» است، که در جملۀ «وُعِدَ المُتَّقُونَ» در تقدير است. و جملۀ «لَهُم فِيهَا مَا يَشَاءُون»، حال از «متقون» است. و تجزيه اى که وى کرده، از تجزيه ساير مفسران بهتر است، که گفته اند هر دو جمله استينافى و ابتدايى، و در مقام تعليل و به منزله جواب از سؤال مقدر است. «وَ يَوْمَ يَحْشرُهُمْ وَ مَا يَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ...»: ضميرهاى جمع چهارگانه، همه به کفار بر مى گردد و مراد از «آنچه مى پرستند»، ملائکه و معبودهاى بشرى و بت ها است، اگر چنانچه کلمۀ «مَا» را اعم از غير ذوى العقول و ذوى العقول بدانيم. و اگر مختص غير ذوى العقول بدانيم، تنها شامل بت ها مى شود. و مشارٌ إليه به اشاره «هَؤُلَاء» در جملۀ «عِبَادِى هَؤُلَاء» کفارند، و معناى آيه روشن است. پاسخ معبودهاى کفار به سؤال خداى سبحان، در قيامت «قَالُوا سُبْحَانَک مَا کانَ يَنبَغِى لَنَا أَن نَّتَّخِذَ مِن دُونِک مِنْ أَوْلِيَاءَ... قَوْمَا بُوراً»: پاسخ معبودهاى کفار از سؤال خداى تعالى است، که فرمود: «ءَأنتُم أضلَلتُم عِبَادِى هَؤُلَاء: آيا شما اين بندگان مرا گمراه کرديد»؟ و پاسخ خود را با تسبيح خدا آغاز کردند، و اين، از ادب عبوديت است که هر جا گفتگو از شرک و يا هر جا که به وجهى بويى از شرک مى آيد، خدا از آن تنزيه شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۲۶۳ و معناى اين که گفتند: «براى ما سزاوار نبود که غير از تو اوليايى بگيريم»، اين است که: اين کار صحيح و عقلايى نبود، که پرستش را از تو، به غير تو تعدى دهيم، و غير از تو اوليايى بگيريم. چيزى که هست اين مشرکان، خودشان نام خدايى بر سر ما نهاده و پرستيدند. کلمۀ «بُور»، در جملۀ «وَلَکِن مَتَّعتَهُم وَ آبَاءَهُم حَتَّى نَسُوا الذِّکرَ وَ کَانُوا قَوماً بُوراً»، جمع «بائر»، به معنى هالک است. بعضى گفته اند: «بائر»، به معناى فاسد است. بعد از آن که معبودها که مورد سؤال از علت ضلالت مشرکان قرار گرفته بودند، اين نسبت را از خود دفع کردند، در جمله مورد بحث شروع کردند به اسناد آن به خود کفار. البته با بيان سببى که باعث اضلال آن ها شد، و آن عبارت است از اين که اصولا مشرکان، مردمى فاسد و هالک بودند، و تو اى خدا، ايشان و پدرانشان را از امتعه دنيا و نعمت هاى آن برخوردار کردى، و اين امتحان و ابتلاء به درازا کشيد. در نتيجه سرگرم به همان تمتعات شده، ياد تو را که فرستادگانت همه از آن دَم مى زدند، فراموش کردند، و نتيجه اش اين شد که از توحيد به شرک گراييدند. پس علت نسيان و عدولشان از توحيد به شرک، عبارت بود از اشتغال زايد از حد به اسباب دنيوى، به طورى که ديگر به غير از تمتع از لذايذ مادى مجالى براى ياد خدا برايشان نماند، و اين استغراق در بهره گيرى از زندگى مادى هم سبب شد که يکسره دل به دنيا دهند و در شهوات فرو بروند، و اين نيز باعث شد که از هالکان شده، يکسره تباه گردند. رد استناد بعضى از مفسران به جمله «کَانُوا قَوماً بُوراً»، براى اثبات جبر، و شقاوت ذاتى کفار پس با اين بيان روشن شد که جملۀ «وَ کَانُوا قَوماً بُوراً»، تتمه جواب است، و اين که بعضى از مفسران، آن را جمله معترضه دانسته اند، که مضمون ماقبل را تقرير و روشن مى کند، و آن وقت از آن استفاده کرده اند که سبب اصلى ضلالت آنان اين بوده که ذاتا مردمى شقى بوده اند، و شقاوتشان به قضاى حتمى خدا بوده، و در علم ازلى او گذشته بوده. پس در حقيقت گمراه کننده حقيقى آنان، خود خداى تعالى بوده، و اگر به خود مشرکان نسبت داده، از باب رعايت ادب بوده است، حرف صحيحى نيست. زيرا: اولا اين تفسير معناى آيه را به کلى فاسد مى کند. چون در اين صورت هيچ جهتى براى استدراک «وَلَکِن مَتَّعتَهُم وَ آبَاءَهُم حَتَّى نَسُوا الذِّکر» باقى نمى ماند، و به منزله يک سخنى زايد مى شود، که احتياجى به آن نبوده باشد. (چون اگر بخواهد بفرمايد: خودت مشرکان را گمراه کردى، ديگر احتياجى به ذکر جمله فوق نبود. زيرا اگر متاع دنيا هم به آنان نمى داد، گمراه مى شدند). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۲۶۴ و ثانيا: نسبت بوار و شقاوت، به ذوات اشياء دادن، منافى با حقيقتى است که همه عقلا به حکم فطرتشان بر آن اتفاق دارند، و آن، اين است که تعليم و تربيت مؤثرند و حس و تجربه هم، مؤيد اين حکم فطرت اند، و اين نسبت، هم با جبر مناقض و ناسازگار است و هم با اختيار. اما ناسازگارى اش با «قول به اختيار» که روشن است، (زيرا کسى که ذاتش شقى خلق شده، شقاوت اختيارى اش نيست)، و اما ناسازگارى اش با قول به جبر، براى اين که جبرى مذهب، علت تامه را تنها خدا مى داند، و اين قسم عليت را از هر چيز ديگرى نفى مى کند و در اين تفسير، ذوات مشرکان نيز، علت تامه شقاوت معرفى شده، و نيز اين نسبت مناقض است با اين مطلب که ذوات و ماهيات موجودات اقتضاء هر چيزى را دارد. چون در اين نسبت، اقتضاء سعادت از ذوات مشرکان نفى شده. و ثالثا: در اين تفسير، در معناى قضاء از جهت متعلق آن خلط شده. زيرا حتمى بودن قضاء باعث نمى شود که عملى که متعلق به آن است، از اختيار خارج شده و اجبارى شود. چون فعلى که قضاء بر آن رانده شده، قضاء به آن فعل با حدودش رانده شده، و حدود آن، اين است که به اختيار از فاعل سر بزند، و خلاصه قضاى رانده شده، که فعل مذکور با حفظ اختيار از فاعل صادر شود. پس همان طور که قضاء صدور آن را تأکيد، و حتمى مى کند، اختياريتش را نيز حتمى مى کند. نه اين که وصف اختياريت را از آن سلب نمايد. و رابعا: اين که گفتند: «مضلّ حقيقى خدا است و اگر معبودها، آن را به خود کفار نسبت دادند، براى رعايت ادب بوده. و نيز اين که در جاى ديگر تصريح کرده اند به اين که: معاصى و اعمال قبيح و شنيع و فجايع شرم آور مردم، همه منسوب به خدا است، و اگر به مردم نسبت مى دهيم، به خاطر رعايت ادب است»، سخنى است متناقض. براى اين که ادب، همان طور که بحث مفصل آن در جلد ششم اين کتاب گذشت - عبارت است از اين که عملى که انجام مى شود، به صورت و هيأتى زيبا که سزاوار باشد، انجام شود. و به عبارت ديگر، ادب عبارت است از ظرافت فعل، و اگر بنا به گفته اين مفسران، حق صريح در فعل زشت اين باشد که فعل خدا است، و غير از خدا کسى (حتى فاعلش) در آن شرکت ندارد، در اين صورت نسبت دادنش (به قول نامبردگان به منظور ادب) به غير خداى سبحان، نسبتى است باطل و غير حق، و افتراء و مخالف با واقع، و در اين صورت، از نامبردگان مى پرسيم: اين چه ادب جميلى است که حق صريح را باطل نموده، باطلى را احياء کنيم؟ و اين چه ظرافت و چه لطفى است که مرتکب دروغ و افتراء شده، کارى را به غير کننده اش نسبت دهيم؟ ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۲۶۵ با اين که خداى سبحان، بزرگتر از آن است که ما با نسبتى باطل، او را تعظيم کنيم، و يا با سرپوش نهادن بر اعمالش، و يا با دروغ و افتراء، رعايت احترامش نموده، بعضى از کارهايش را به غير او نسبت دهيم، و با اين که جميل جز کار جميل نمى کند، اين چه ادبى است که پاره اى از کارهايش را از او نفى نموده و بگوييم او نکرده، بلکه کفار کرده اند؟ «فَقَدْ کذَّبُوکُم بِمَا تَقُولُونَ فَمَا تَستَطِيعُونَ صَرْفاً وَ لا نَصراً...»: کلامى است از خداى تعالى که به مشرکان - بعد از بيزارى معبودين از ايشان (مشرکان) - القاء مى شود. چون کلام معبودين در جملۀ «وَ کَانُوا قَوماً بُوراً» خاتمه يافت. و معناى آن، اين است که معبودهايتان، شما را در آنچه به آن ها نسبت مى داديد که آلهه اى هستند غير از خدا، و از پرستندگان خود رفع درد و بلا نموده، و آنان را يارى مى کنند، تکذيب کردند، و بعد از آن که شما را تکذيب نموده، الوهيت و ولايت را از خود نفى کردند، ديگر شما اى بت پرستان، چه مى توانيد بکنيد و چگونه مى توانيد عذاب را از خود دور سازيد؟ چون نه عبادت کردنتان معبودها را، به دردتان مى خورد، و نه به وسيله آن ها مى توانيد خود را يارى کنيد. و اگر بين بلاگردانى و يارى ترديد انداخت، گويا به اين منظور بوده که هم تأثير مستقل را از آن ها نفى کند، و هم غير مستقل را، چون صرف استقلال را مى رساند، و نصرت، عدم آن را. البته غير از «عاصم»، ساير قراء از طريق «حَفص»، آيه را «يَستَطِيعُون» با «ياء» قرائت کرده اند، و اين قرائت خوبى است، و با مقتضاى سياق سازگارتر است. و بنابراين، معنايش اين مى شود که: معبودهاى شما، شما را در آنچه مى گفتيد - که اين ها خدايانند و درد و بلا از شما دور مى کنند، و يا حداقل شما را يارى مى کنند - تکذيب کردند، و نتيجه اين تکذيب، اين شد که اين معبودين، نه مى توانند بلاگردان شما باشند، و نه حداقل ياريتان کنند. و اين که فرموده: «وَ مَن يَظلِم مِنکُم نُذِقهُ عَذَاباً کَبِيراً»، مراد از «ظلم»، مطلق ظلم و معصيت است، هرچند که مورد آيات سابق خصوص ظلم به معناى شرک است. پس جمله «مَن يَظلِم مِنکُم...»، از قبيل وضع قانون عمومى در جاى حکم خاص است. چون اگر منظور از آن، حکم خصوصى بود، حق کلام اين بود که بفرمايد: «وَ نُذِيقُکُم بِمَا ظَلَمتُم عَذَاباً کَبِيراً»، براى اين که همه آنان به ظلم شرک، ظالم بودند. و نکته آن، اشاره به اين است که حکم الهى نافذ و جارى است و هيچ کس نيست که مانع آن باشد، يا آن را تأخير بيندازد. گويا فرموده: و چون معبود هايتان شما را تکذيب کنند، و نتوانند بلاگردان و یا یار شما ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۲۶۶ باشند، پس حکم عمومى الهى «وَ مَن يَظلِم مِنکُم نُذِقهُ عَذَاباً کَبِيراً»، با نفوذ و جريانى که دارد، کسى نمى تواند جلوگير و تأخير اندازنده آن شود. پس شما به طور قطع، چشنده عذاب خواهيد بود. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه