المیزان جلد۱۵ بخش۲۶
«قُلْ مَا أَسئَلُکمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِلا مَن شاءَ أَن يَتَّخِذَ إِلى رَبِّهِ سبِيلاً»:
ضمير در «عَلَيه» به قرآن بر مى گردد، بدين جهت که تلاوت آن از ناحيه رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» براى کفار، همان تبليغ رسالت است، همچنان که فرمود: «إنَّ هَذِهِ تَذکِرَةٌ فَمَن شَاءَ اتَّخَذَ إلَى رَبِّهِ سَبِيلاً». و نيز فرمود: «قُل مَا أسئَلُکُم عَلَيهِ مِن أجرٍ وَ مَا أنَا مِنَ المُتِکَلِّفِين * إن هُوَ ألّا ذِکرٌ لِلعَالَمِين».
جملۀ «إلّا مَن شَاءَ أن يَتَّخِذَ إلَى رَبِّهِ سَبِيلاً»، استثنايى است منقطع (يعنى بدون مستثنا منه)، ولى در معنا، استثناى متصل است. چون در معناى اين است که فرموده باشد: «إلّا أن يَتَّخِذَ إلَى رَبِّهِ سَبِيلاً مَن شَاءَ ذَلِکَ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۳۱۹
نظير آيه: «يَومَ لَا يَنفَعُ مَالٌ وَ لَا بَنُونَ إلّا مَن أتَى اللّهَ بِقَلبٍ سَلِيمٍ»، که در معنا «إلّا أن يَأتِىَ اللّهَ بِقَلبٍ سَلِيمٍ مَن أتَاهُ بِهِ» مى باشد.
بنابراين، در آيه مورد بحث و آيه سوره «شعراء» که شاهد آورديم، فاعل «مَن اتَّخَذَ السَّبِيل: آن کس که راهى مى گيرد»، در جاى فعل خود «اتّخَاذ سَبيل» به کار رفته، تا بفهماند شکرانۀ اين کار از ناحيه خدا، خود اين شخص است.
پس در اين جمل اتّخاذ سبيل به سوى خداى سبحان و پذيرفتن دعوت رسول، خودش پاداش و شکرانه خودش معرفى شده و در اين تعبير، به منتهى درجه بى نيازى آن جناب از اجر مالى و يا مقام ايشان اشاره شده و مى فهماند که آن جناب، از ايشان غير از پذيرفتن دعوتش و پيروى از حق، چيز ديگرى نمى خواهد. نه مال، و نه جاه و مقام، و نه هيچ پاداش ديگر. پس از اين جهت، راحت و خوشحال باشند و آن جناب را در خيرخواهى هايش متهم نکنند.
و اگر اتّخاذ سبيل را معلق به مشيت خود آنان کرد و فرمود: «اگر کسى بخواهد راهى به سوى پروردگارش اتخاذ کند»، براى اين است که بفهماند از ناحيه آن جناب، کمال حريت و آزادى را دارند و آن حضرت کسى را اجبار و يا حتى اکراه نمى کند. چون او از طرف پروردگارش، بيش از تبشير و انذار وظيفه اى ندارد. وکيل و مسؤول آنان نيست، بلکه امر آنان با خود خداى تعالى است. هر حکمى را بخواهد، درباره آنان مى کند.
پس بعد از آن که در آيه «قُل مَا أسئَلُکُم عَلَيهِ مِن أجرٍ إلّا مَن شَاءَ أن يَتَّخِذَ إلَى رَبِّهِ سَبِيلاً»، براى آن جناب مسجّل و قطعى کرد که به جز رسالت به تبشير و انذار، وظيفه اى ندارد، آن جناب را دستور مى دهد که به مردم برساند که در دعوتش هيچ هدف و منظورى ندارد، جز همين که دعوتش را بپذيرند و به درگاه پروردگار خود راهى باز کنند، بدون اين که اجر بيشترى منظور داشته باشد - حال آن اجر، هرچه باشد - و نيز ابلاغ کند که ايشان در کار خود مختارند و هيچ اجبار و اکراهى در کارشان نيست. پس ايشانند و دعوت، اگر خواستند ايمان بياورند و اگر خواستند، کفر بورزند، خود مى دانند.
اين است آنچه که به آن جناب مربوط مى شود. يعنى رساندن رسالت و بس، بدون هيچ طمع و تحميل و اکراه و يا انتقامى از مخالفان. و اما زايد بر تبليغ رسالت هرچه باشد، راجع به خدا مى شود و رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» بايد آن را به خدا ارجاع داده، بر او توکل کند، همچنان که در آيه بعدى، بدان اشاره نموده و مى فرمايد: «وَ تَوَکَّل عَلَى الحَىِّ الَّذِى لَا یَمُوتُ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه :۳۲۰
بيشتر مفسران گفته اند: «استثناء در آيه، منقطع است و معنايش «لَکِن مَن يَشَاءُ أن يَتَّخِذَ إلَى رَبِّهِ سَبِيلاً» مى باشد. يعنى: بگو من مزد نمى خواهم، وليکن اگر کسى بخواهد در راه خدا به فقيرى صدقه دهد، بدهد»، ولى اين تفسير صحيح نيست. چون نه در لفظ آيه دليلى بر آن وجود دارد، و نه در سياق آن.
بعضى از مفسران گفته اند: «استثناء متصل است، ولى مضافى در کلام حذف شده و تقدير کلام: «إلّا فَعَلَ مَن شَاءَ أن يَتَّخِذَ إلَى رَبِّهِ سَبِيلاً» است. يعنى: من مزدى در برابر رسالتم نمى خواهم، مگر عمل کسى که بخواهد به وسيله ايمان و اطاعت به آنچه من بدان دعوت مى کنم، راهى به سوى پروردگار خود باز کند».
ولى اين نيز صحيح نيست. براى اين که بنابر اين تفسير، معنا همان مى شود که ما گفتيم. (البته) با اين تفاوت که در اين تفسير، تقديرى به کار گرفته شده و تقدير هم که بر خلاف اصل است، و گرنه، ما هم گفتيم که: اين آيه مى خواهد خيال مردم را از جهت بدهکارى مزد راحت نموده، به کلى طمع ايشان را قطع کند و مزد رسالت را منحصر در پذيرفتن دعوت سازد.
بعضى ديگر گفته اند: اين استثناء، متصل است، ولى مضافى در تقدير است و تقدير آيه: «لَا أسئَلُکُم عَلَيهِ مِن أجرٍ إلّا أجرَ مَن شَاءَ...» است.
يعنى: من مزدى نمى خواهم، مگر مزدى که در اثر ايمان آوردن کسى عايدم مى شود. چون «الدَّالُّ عَلَى الخَيرِ کَفَاعِلِه»، ولى اگر اين حرف صحيح باشد، مقتضايش اين است که بفرمايد: «إلّا مَن اتَّخَذَ إلى رَبِّهِ سَبِيلاً»، و ديگر احتياج به کلمه «شَاءَ» نداشت. چون اجرى که عايد رسول خدا «صلى الله عليه و آله» مى شود، از ايمان و عمل مردم مى شود، نه از مشيت و خواستن آنان.
«وَ تَوَکلْ عَلى الْحَىِّ الَّذِى لا يَمُوت وَ سبِّحْ بحَمْدِهِ وَ کفَى بِهِ بِذُنُوبِ عِبَادِهِ خَبِيراً»:
بعد از آن که اين معنا را مسجّل و قطعى کرد که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» هيچ مسؤوليتى در امر مردم ندارد، و هيچ وظيفه اى جز تبليغ رسالت به عهده او نيست و بايد به آن ها برساند که در دعوتش هيچ مزدى هم منظور ندارد و مردم در کار خود در کمال اختيارند، اگر خواستند ايمان بياورند
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۳۲۱
و اگر خواستند، کفر بورزند، اينک در اين جمله، آن بيان را تتميم نموده، دستورش مى دهد که خداى را در کار ايشان وکيل بگيرد. پس خداى تعالى، بر مردم و بر هر چيزى وکيل، و به گناهان بندگان خبير است.
خداوند، تنها وکیل و متصرف در امور بندگان است
پس اين که فرمود: «وَ تَوَکَّل عَلَى الحَىِّ الَّذِى لَا يَمُوتُ»، معنايش اين مى شود که خداى را در کار مردم وکيل بگير، تا به هرچه بخواهد، درباره آنان حکم کند و هرچه خواست، با آنان انجام دهد. چون او وکيل بر مردم و بر همه موجودات است.
و اگر نفرمود: «وَ تَوَکَّل عَلَى اللّه»، بلکه فرمود: «عَلَى الحَىِّ الَّذِى لَا يَمُوتُ»، براى اين بود که خواست به علت حکم هم اشاره کرده باشد، و بفهماند خدايى که «حىّ» است و هرگز نمى ميرد، از او چيزى فوت نمى شود. پس تنها او است که مى تواند «وکيل» باشد.
و معناى اين که فرمود: «وَ سَبِّح بِحَمدِهِ»، اين است که خداى را از عجز و جهل و از هر چيزى که لايق ساحت قدس او نيست، منزه بدار، در حالى که اين تنزيهت، مقارن با ثناى جميل او نيز باشد.
و اگر کفار را مهلت داد و با نعمت هاى خود استدراج کرد، بدان که از عجز و زبونى نيست، و نيز از جهل به گناهان آنان نبوده، و اگر ايشان را به جرم گناهانشان گرفت، به ملاک حکمتى بوده که اقتضاء مى کرده، و نيز به خاطر استحقاق ايشان بوده است. پس هم سزاوار تسبيح است و هم حمد.
سياق «وَ کَفَى بِهِ بِذُنُوبِ عِبَادِهِ خَبِيراً» دلالت مى کند بر توحيد خدا در فعل و صفاتش. يعنى: تنها او، وکيل و متصرف در امور بندگان خويش است، و تنها او است که به گناهان بندگان «خبير» است، و تنها او است که درباره آنان حکم مى کند، بدون اين که احتياجى به کسى داشته باشد که او را در عمل يا حکمش، يارى دهد.
از اين جا به خوبى روشن مى گردد که آيه بعدى هم که مى فرمايد: «الَّذِى خَلَقَ السَّمَاوَات وَ الأرض»، متمم جملۀ «وَ تَوَکَّل عَلَى الحَىِّ الَّذِى لَا يَمُوتُ...» است. چون اين آيه نيز، مشتمل بر توحيد خدا در ملک خويش و تصرفش در آن است، همچنان که جملۀ «وَ کَفَى بِهِ...»، مشتمل است بر علم و اطلاع او، و معلوم است که با حيات و ملک و علم، روى هم معناى «وکالت» تمام مى شود، که به زودى، توضحيش خواهد آمد - إن شاء الله.
«الَّذِى خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْض وَ مَا بَيْنَهُمَا فى سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ استَوَى عَلى الْعَرْشِ الرَّحْمَانُ فَسئَلْ بِهِ خَبِيراً»:
ظاهر سياق مى رساند که موصول «الَّذِى»، صفت باشد براى جملۀ «الحَىِّ الَّذِى لَا يَمُوتُ» در آيه قبل و با همين صفت، بيان در جملۀ «وَ تَوَکَّل عَلَى الحَىِّ الّذِى لَا يَمُوتُ» تمام مى شود. چون وکالت، همان طور که متوقف بر حيات وکيل است، بر علم او نيز متوقف است، که جملۀ «وَ کَفَى بِهِ بِذُنُوبِ عِبَادِهِ خَبِيراً»،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۳۲۲
آن را افاده مى کرد، و نيز متوقف بر سلطنت در حکم و تصرف نيز هست، که اين آيه متضمن آن است. چون در اين آيه، داستان خلقت آسمان ها و زمين و تسلط بر عرش را بيان مى کند.
و ما درباره صدر آيه، در چند جا از سوره هاى گذشته بحث کرديم و ديگر در اين جا، درباره آن بحث نمى کنيم.
اقوال مفسران، در تفسیر آیه: «الرَّحمِانُ فَسئَل بِهِ خَبِيراً»
و اما جملۀ «الرَّحمَانُ فَسئَل بِهِ خَبِيراً»، آنچه از سياق و نظم کلام بر مى آيد، اين است که: کلمۀ «الرَّحمَان» خبر باشد براى مبتدايى که حذف شده، و تقدير کلام «هُوَ الرَّحمَانُ» مى باشد، و جملۀ «فَسئَل»، متفرع بر آن است. چون «فاء»، تفريع و نتيجه گيرى را مى رساند.
و حرف «باء» در کلمۀ «بِهِ»، براى متعدى کردن فعل لازم است. و اگر نفرمود: «فَسئَلهُ» و حرف «باء» را آورد، براى اين است که معناى اعتناء را در سؤال بگنجاند و بفهماند که با کمال عنايت از او بپرس، و کلمۀ «خَبِيراً»، حال از ضمير است.
و معناى جمله اين است که: «او، رحمان است، همان رحمانى که مسلط بر اريکۀ مُلک است و همان کسى که خلق و امر عالَم، قائم به رحمت و افاضه او است. تمامى موجودات از ناحيه او آغاز نموده، به سوى او بر مى گردند. پس حقيقت حال را از چنين کسى بپرس که او، خبير است».
پس اين که فرمود: «فَسئَل بِهِ خَبِيراً»، کنايه است از اين که اگر از او بپرسى، او حقيقت امر را آن چنان برايت شرح مى دهد، که به هيچ وجه، بطلان و ابطال در آن راه نداشته باشد. همچنان که در عرف نيز گفته مى شود: «از من بپرس، که مو به مو، جوابت دهم». يا مى گويند: «عَلَى الخَبِيرِ سَقَطتَ». يعنى: تو در اين سؤال که از من کردى، به اهلش برخوردى.
مفسران، در معناى جملۀ «الرَّحمَانُ فَسئَل بِهِ خَبِيراً» اقوالى ديگر دارند. از آن جمله:
بعضى گفته اند: کلمۀ «رحمان»، در اين جا مرفوع است و به منظور مدح، از وصفيت قطع شده. به همين جهت ديگر اعراب موصوف را ندارد.
بعضى ديگر گفته اند: مبتداء و جملۀ «فَسئَل بِهِ»، خبر آن است.
بعضى ديگر گفته اند: خبر است و کلمۀ «الَّذِى» که در صدر آيه است، مبتداى آن است.
بعضى ديگر گفته اند: بدل است از ضميرى که در جملۀ «استَوَى» مستتر است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۳۲۳
و نيز جملۀ «فَسئَل بِهِ» را بعضى گفته اند: خبر براى رحمان است - که نقل آن گذشت - و حرف «فاء» در اول آن تفريع نيست، بلکه «فاء» فصيحيه است (و فاى فصيحه به اصطلاح اهل ادب، فائى است که به منظور توضيح دادن مطلب آورده مى شود. مانند «فاء» در جملۀ «وَ لِرَبِّکَ فَاصبِر»).
بعضى ديگر گفته اند: جمله مذکور، جمله اى است مستقل و متفرع بر ماقبل خود و «فاى» آن، براى رساندن همين فرعيت است. و اگر حرف «باء» را آورده، به منظور اتصال بوده، يا به معناى «عَن: از» مى باشد، و ضمير «هاء»، به خداى تعالى بر مى گردد.
و ممکن هم هست به مسأله خلق و استواء که قبلا گفتگويش بوده برگردد.
و همچنين درباره کلمۀ «خَبِيراً» بعضى گفته اند: حال از ضمير است و آن ضمير، به خداى تعالى بر مى گردد، و معناى جمله، اين است که: از خداى تعالى بپرس، در حالى که او خبير است.
بعضى ديگر گفته اند: مفعول براى جملۀ «فَسئَل» است و «باء» به معناى «عَن: از» مى باشد و معناى جمله اين است که: بپرس از رحمان و يا بپرس از مسأله خلق و استواء، از کسى که او به اين مسائل خبير باشد. البته مراد از «آن کس»، باز همان خداى سبحان است.
بعضى ديگر گفته اند: مراد از خبير، جبرئيل و يا محمّد «صلى اللّه عليه و آله» است.
و بعضى ديگر گفته اند: همه کسانى است که کتب آسمانى قديم را خوانده باشند و به اوصاف خدا و افعالش و کيفيت خلق و ايجاد آگاهى داشته باشند.
بعضى ديگر گفته اند: مقصود از خبير، مطلق همه کسانى است که به اين حقايق وقوف و اطلاع داشته باشند.
و همه اين وجوه مختلف يا بيشترشان، در ناسازگارى با سياق آيات مورد بحث و آنچه از آن بر مى آيد، مشترک اند. به همين جهت، ديگر جاى ايستادن و گفتگو کردن بر سرِ صحت و سقم آن ها، نيست.
حکايت استکبار و نفرت فزایندۀ مشرکان، از سجده براى خداوند
«وَ إِذَا قِيلَ لَهُمُ اسجُدُوا لِلرَّحْمَانِ قَالُوا وَ مَا الرَّحْمَانُ أَنَسجُدُ لِمَا تَأْمُرُنَا وَ زَادَهُمْ نُفُوراً»:
اين جمله، فصل ديگرى از رفتار سوء آنان با فرستاده خدا و دعوت حقّه وى است. در این جمله،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۳۲۴
استکبارشان از سجود براى خدا و نفرتشان از آن را حکايت مى کند، و اين آيه شريفه، اتصال خاصى با آيه قبلى دارد. چون در آن، سخن از «رحمان» به ميان آمده و در آيه قبل نيز، در وصف «رحمان» سخن مى رفت و چه بسا که به همين جهت الف و لام در «لِلرَّحمَان»، الف و لام عهد باشد.
پس ضمير «هُم» در جملۀ «وَ إذَا قِيلَ لَهُم»، به کفار بر مى گردد، و آن کسى که به کفار گفته بود براى رحمان سجده کنيد، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» بوده. چون در جمله بعد، از قول کفار حکايت کرده که گفتند: آيا به کسى که تو دستور مى دهى، سجده کنيم؟ و از شدت استکبارى که داشتند، اسم خدا را نبرده اند.
و در جملۀ «قَالُوا وَ مَا الرَّحمَان»، سؤالى از کفار حکايت شده که هويت و حقيقت رحمان چيست. و اگر نپرسيدند «رحمان» کيست (بلکه گفتند رحمان چيست)، براى اين بوده که مبالغه در تجاهل نسبت به خدا را افاده کند و بفهماند اصلا ما نمى دانيم رحمان چيست، همچنان که فرعون نيز، در پاسخ موسى که وى را به سوى ربُّ العالَمين دعوت مى کرد، گفت: «وَ مَا رَبُّ العَالَمِين».
و نيز ابراهيم، به همين منظور، از قوم خود مى پرسد: «مَا هَذِهِ التَّمَاثِيلُ الَّتِى أنتُم لَهَا عَاکِفُون»، که در اين گونه سؤالات، مقصود سائل اين است که بفهماند از شئ مورد سؤال ، بيش از يک اسم چيزى نمى داند، همچنان که هود به قومش فرمود: «أتُجَادِلُونَنِى فِى أسمَاءٍ سَمَّيتُمُوهَا أنتُم وَ آبَاؤُکُم»؟
در جملۀ «أنَسجُدُ لِمَا تَأمُرُنَا»، باز کلمۀ «ما» را تکرار کردند و اين، براى آن است که بفهمانند بر استکبار خود پافشارى دارند، و اگر گفتند: آيا سجده کنيم به چيزى که تو به ما دستور مى دهى؟ منظورشان ريشخند و استهزاء به رسول خدا «صلى الله عليه و آله» بوده، و خواسته اند بگويند: مگر تو کيستى که ما دستوراتت را اطاعت کنيم؟
جملۀ «وَ زَادَهُم نُفُوراً»، عطف است بر جواب «إذَا»، و معنايش اين است که: وقتى به ايشان گفته مى شود سجده کنيد، استکبار مى ورزند، و نفرتشان بيشتر مى شود. بنابراين، فاعل در «زَادَهُم»، ضميرى است که به کلمۀ «قول» بر مى گردد. البته قولى که از مفهوم کلام سابق استفاده می شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۳۲۵
بعضى از مفسران در تفسير اين آيه روايت کرده اند که: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» و اصحابش در نماز سجده مى کردند و مشرکان، به عنوان استهزاء از ايشان دور مى شدند. ولى اين تفسير صحيح و استوار نيست. زيرا صرف وقوع يک واقعه باعث نمى شود که با الفاظ يک آيه، که خود لفظ چنان دلالتى ندارد، دلالتى دهد. و در خود آيه هم، هيچ تعرضى به اين واقعه نشده است.
«تَبَارَک الَّذِى جَعَلَ فى السَّمَاءِ بُرُوجاً وَ جَعَلَ فِيهَا سِرَاجاً وَ قَمَراً مُّنِيراً»:
ظاهرا مراد از «بُرُوج»، منازل آفتاب و ماه در آسمان است، و يا مراد ستارگانى است که در آن منازل قرار دارند، همچنان که در آيه «وَ لَقَد جَعَلنَا فِى السَّمَاءِ بُرُوجاً وَ زَيَّنَّاهَا لِلنَّاظِرِين وَ حَفِظنَاهَا مِن کُلِّ شَيطَانٍ رَجِيم» نيز، «بروج» به معناى ستارگان واقع در آن منازل آمده، تا مسأله حفظ و رجم را بيان کند.
و مراد از «سراج»، آفتاب است، به دليل اين که در سوره «نوح»، آفتاب را «سراج» خوانده، مى فرمايد: «وَ جَعَلَ القَمَرَ فِيهِنَّ نُوراً وَ جَعَلَ الشَّمسَ سِرَاجاً».
مفسران، در اين که آيه مورد بحث در چه مقامى است، گفته اند: آيه شريفه، در اين صدد است که از راه وحدتى که در تدبير عجيب آسمان و زمين مشاهده مى شود، بر وحدت مدبّر احتجاج کند و نتيجه بگيرد که پس بايد عبادت ها، همه متوجه به سوى او شود و از غير او، منصرف گردد.
ليکن اين توجيه با تدبّر در دو آيه مورد بحث و سياقى که قبل از آن دو بود و به طور کلى با سياق آيات مورد بحث نمى سازد. براى اين که مضمون آيه قبلى - يعنى استکبار مشرکان بر خداى رحمان و سجده نکردن بر او و استهزايشان به رسول او - هيچ ارتباطى با احتجاج بر وحدت ربوبيت ندارد، تا در آيه مورد بحث تعقيب شود. مناسب با بيان آيه قبلى، اين است که در دنبالش از عزّت و بى نيازى خدا صحبت کند و بفرمايد که مشرکان با اين اعراض و استهزايشان، نه خداى را عاجز مى کنند و نه خود از مُلک و سلطنت او بيرون مى شوند.
دقت در آيه مورد بحث هم، همين را مى رساند. چون سياقش، سياق تعزّز و استغناء است، و مى فهماند که استهزاى مشرکان به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله»، خداى را عاجز نمی کند، بلکه خدا ایشان را
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۳۲۶
از نزديکى به درگاه و صعود به اوج جوار خود و درک معارف الهى اش، که روشنگر راه بندگانش است، محروم نموده.
آرى معارف الهى، هم آدمى را به درگاه خدا نزديک مى کند و هم راه زندگى بندگان را روشن مى سازد. چون آن معارف، به نور هدايت، که همان نور رسالت است، نورانى شده است.
تمثیل روشنگرى عالَم معنوى انسان ها، با ارسال رسل، به روشنگرى عالَم طبيعت، با شمس و قمر
بنابراين، بايد گفت: آيه شريفه، در مقام ثناى خداى تعالى بر خويش است و مى خواهد بزرگى او را، به خاطر اين که برج هايى محفوظ و تيرهايى شهاب درست کرده و آفتاب را روشنگر و ماه را منير ساخته، تا عالَم محسوس را روشن کنند، افاده کند و با اين بيان، به مسأله رسالت رسولان اشاره مى کند. چون اين مسأله، نظير همان روشنگرى آفتاب و ماه نسبت به عالَم جسمانى انسان ها است. چيزى که هست، رسولان خدا، عالَم روحانى انسان ها را روشن مى کنند.
آرى، اگر آفتاب پيش پاى آنان را روشن مى سازد، رسولان خدا، ديدۀ بصيرت بندگان خدا را روشن مى کنند، همچنان که دنبال اين آيات، حال انسان ها و دفع اولياى شياطين و جلوگيرى آن ها از صعود به سوى خدا را بيان مى کند و مى فرمايد: «براى دفع آنان، برج هايى قرار داده، که از آن جا، شيطان ها را تيرباران مى کنند.
اين، آن معنايى است که از سياق آيات - چه آيات مورد بحث و چه آيات قبل - استفاده مى شود، و همان طور که در ذيل جملۀ «ألَم تَرَ إلَى رَبِّکَ کَيفَ مَدَّ الظِّلّ» بدان اشاره کرديم، همه بر اين سياق اند. پس معنايى که ما براى آيه کرديم، از باب تأويل و صرف آيات از ظاهرى که دارند، نيست.
«وَ هُوَ الَّذِى جَعَلَ الَّيْلَ وَ النَّهَارَ خِلْفَةً لِّمَنْ أَرَادَ أَن يَذَّکرَ أَوْ أَرَادَ شکوراً»:
کلمۀ «خِلفَة»، به معناى هر چيزى است که در جاى چيزى ديگر نشسته باشد، و به عکس. و گويا مانند کلمۀ «جِلسَة» - که نوعى نشستن را مى رساند - نوعى از جانشينى را افاده مى کند و در اين جا به عنوان صفت آورده شده.
پس معناى «خلفه بودن شب و روز»، اين است که هر يک از آن دو، جاى ديگرى را مى گيرد. شب، جاى روز را و روز، جاى شب را. و اگر اين «خِلفَه بودن» شب و روز را مقيد کرد به اين که خدا آن دو را براى تنها کسانى «خِلفَه» کرد که بخواهند متذکر شوند و يا بخواهند شکرش را به جاى آرند، براى اين است که شب و روز، تنها براى کسانى «خِلفَه» است، که به سوى خدا توجه کنند و شکر او را به جاى آرند.
و از مقابله اى که بين «تذکر» و «شکر» هست، به دست مى آيد که مراد از «تذکر»، رجوع و به ياد آوردن آن حقايقى است که در فطرت انسان نهفته است و آن، عبارت است از:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۳۲۷
ادلّه اى که همه بر توحيد خداوندى و نيز بر صفات و اسماى او دلالت مى کند، که لايق مقام ربوبى است، و نتيجه اين يادآورى هم، ايمان به خداست.
و نيز به دست مى آيد که: منظور از «شکور»، آن عمل و قولى است که ثناى بر خدا را برساند. ثناى بر آن نعمت هاى جميلى که ارزانى داشته و اين عمل و قول، قهرا بر عبادت و اعمال صالح او منطبق مى شود. (چون عمل و قولى که حمد و ثناى خدا باشد، جز عبادت و اعمال صالح نمى تواند چيز ديگرى باشد).
بنابراين، آيه شريفه، در مقام اعتزاز و يا امتنان است. امتنان به اين منت، که شب و روز را طورى قرار داده که هر يک، پشت سرِ ديگرى درآيد، تا اگر کسى در يکى از اين دو زمان ايمان به خدا از او فوت شد، در زمان بعدى آن را تدارک کند و اگر کسى در يکى از اين دو، موفق به عبادت خدا و هر عمل صالح ديگر نشد، در زمان بعدى آن را تلافى نمايد.
اين، آن معنايى است که آيه شريفه آن را افاده مى کند و در عين حال، ارتباط و اتصالش به آيه قبل نيز محفوظ است.
چون در آيه قبل، يعنى آيه: «وَ جَعَلَ فِيهَا سِرَاجاً وَ قَمَراً مُنِيراً» فرمود: خدا با شهاب ثاقبش، نمى گذارد شيطان هاى متکبر به ساحت قربش نزديک شوند، و در اين آيه مى فرمايد: در عين حال بندگانش را از تقرب به درگاهش مانع نمى شود، و از اين که به نور او استضائه کنند، جلوگيرى نمى کند و به همين جهت، شب و روز را پشت سر هم قرار داد، تا اگر يکى از بندگانش، در يکى از اين دو زمان به درگاه پروردگارش تقرب نجسته باشد، در زمان ديگر تقرب بجويد.
بعضى از مفسران «تذکر» در آيه مورد بحث را، به نمازهاى واجب، و «شکور» را، به نمازهاى مستحبى تفسير کرده اند، و آيه شريفه، قابل انطباق بر اين دو معنا هست، هرچند که متعين در آن دو به تنهايى نيست.
بحث روايتى (رواياتى در ذيل برخى آيات گذشته )
در الدرالمنثور است که طبرانى، از ابى امامه، در تفسير آيه: «أرَأيتَ مَنِ اتَّخَذَ إلَهَهُ هَوَيهُ» نقل کرده که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» فرمود: در زير سايه آسمان، هيچ معبودى دروغين نزد خدا، بزرگتر از هواى نفس و پيروى آن نيست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۳۲۸
و در تفسير قمى، در ذيل آيه: «ألَم تَرَ إلَى رَبِّکَ کَيفَ مَدَّ الظِّلّ»، از ابى الجارود، از امام باقر «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: «ظلّ»، عبارت است از مابين طلوع فجر و طلوع آفتاب.
و در مجمع البيان، در ذيل آيه: «وَ هُوَ الَّذِى خَلَقَ مِنَ المَاء...»، از ابن سيرين روايت کرده که گفت: اين آيه در خصوص رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» و على بن ابى طالب نازل شده، که دخترش فاطمه را به آن جناب تزويج کرد. پس على، پسر عموى او ،و شوهر دختر اوست، که هم نَسَب اوست و هم داماد او.
و در الدرالمنثور است که ابن جرير و ابن مردويه، از ابن عباس روايت کرده، که در ذيل جملۀ «وَ کَانَ الکَافِرُ عَلَى رَبِّهِ ظَهِيراً» گفته است: مقصود از اين کافر، «أبا الحکم» است، که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله»، وى را «ابوجهل» نام نهاد.
مؤلف: اين دو روايت، به جرى و تطبيق يکى از مصاديق بر عموم آيه، شبيه تر به نظر مى رسد.
و در تفسير قمى، در روايت ابى الجارود، از امام باقر «عليه السلام»، در ذيل آيه: «تَبَارَکَ الَّذِى جَعَلَ فِى السَّمَاءِ بُرُوجاً» آمده که:
«بروج»، عبارت است از ستارگان و از اين ستارگان، آن چند برجى که مربوط به سه ماه بهار است: «حمل» و «ثور» و «جوزاء» است، و آن که مربوط به سه ماهه تابستان است: «سرطان» و «اسد» و «سبله» است، و آن که مربوط به سه ماهه پایيز است: «ميزان» و «عقرب» و «قوس» است، و آن که مربوط به سه ماهه زمستان است: «جدى» و «دلو» و «حوت» است، که مجموعا دوازده برج مى شود.
و در کتاب فقيه، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: هرچه در شب از تو فوت شد، قضايش را در روز به جاى آر، همچنان که خداى تعالى فرمود: «وَ هُوَ الَّذِى جَعَلَ اللَّيلَ وَ النَّهَارَ خِلفَةً لِمَن أرَادَ أن يَذَّکَّرَ أو أرَادَ شُکُوراً». يعنى: هر کس که بخواهد، مى تواند آنچه در شب از او فوت شده، در روز قضاء کند و آنچه در روز از او فوت شده، در شب به جاى آورد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۳۲۹
آيات ۶۳ - ۷۷ سوره فرقان
وَ عِبَادُ الرَّحْمَانِ الَّذِينَ يَمْشونَ عَلى الاَرْضِ هَوْناً وَ إِذَا خَاطبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سلَاماً(۶۳)
وَ الَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَ قِيَاماً(۶۴)
وَ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا اصرِف عَنَّا عَذَاب جَهَنَّمَ إِنَّ عَذَابَهَا کانَ غَرَاماً(۶۵)
إِنَّهَا ساءَت مُستَقَرًّا وَ مُقَاماً(۶۶)
وَ الَّذِينَ إِذَا أَنفَقُوا لَمْ يُسرِفُوا وَ لَمْ يَقْترُوا وَ کانَ بَينَ ذَلِک قَوَاماً(۶۷)
وَ الَّذِينَ لا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهاً آخَرَ وَ لا يَقْتُلُونَ النَّفْس الَّتى حَرَّمَ اللَّهُ إِلا بِالْحَقِّ وَ لا يَزْنُونَ وَ مَن يَفْعَلْ ذَلِک يَلْقَ أَثَاماً(۶۸)
يُضاعَف لَهُ الْعَذَاب يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ يَخْلُدْ فِيهِ مُهَاناً(۶۹)
إِلّا مَن تَاب وَ آمَنَ وَ عَمِلَ عَمَلاً صالِحاً فَأُولَئک يُبَدِّلُ اللَّهُ سيِّئَاتِهِمْ حَسنَاتٍ وَ کانَ اللَّهُ غَفُوراً رَّحِيماً(۷۰)
وَ مَن تَاب وَ عَمِلَ صالِحاً فَإِنَّهُ يَتُوب إِلى اللَّهِ مَتَاباً(۷۱)
وَ الَّذِينَ لا يَشهَدُونَ الزُّورَ وَ إِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا کرَاماً(۷۲)
وَ الَّذِينَ إِذَا ذُکّرُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْهَا صُمًّا وَ عُمْيَاناً(۷۳)
وَ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا هَب لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَ ذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْينٍ وَ اجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَاماً(۷۴)
أُولَئک يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِمَا صبرُوا وَ يُلَقَّوْنَ فِيهَا تحِيَّةً وَ سلَاماً(۷۵)
خَالِدِينَ فِيهَا حَسنَت مُستَقَرًّا وَ مُقَاماً(۷۶)
قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِکُمْ رَبّى لَوْلا دُعَاؤُکمْ فَقَدْ کَذَّبْتُمْ فَسوْف يَکُونُ لِزَامَا(۷۷)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۳۳۰
«ترجمه آیات»
بندگان خاص خداى رحمان آن کسان اند که سنگین و با تواضع راه می روند و چون جهالت پيشگان، خطابشان کنند، سخن ملايم گويند. (۶۳)
و کسانى که شب را با سجده و نماز براى پروردگارشان، به روز آرند. (۶۴)
و کسانى که گويند: پروردگارا! عذاب جهنم را از ما بگردان، که عذاب آن دائم است. (۶۵)
که جهنم، قرارگاه و جاى بدى است. (۶۶)
و کسانى که چون خرج مى کنند، اسراف نکنند و بخل نورزند و ميان اين دو، معتدل باشند. (۶۷)
و کسانى که با خداى يکتا، خدايى ديگر نخوانند و انسانى را که خدا محترم داشته، جز به حق نکشند و زنا نکنند و هر که چنين کند، به زودى سزا بيند. (۶۸)
روز قيامت، عذابش دو برابر شود و در آن به خوارى جاويدان به سر برد.(۶۹)
مگر آن که توبه کند و مؤمن شود و عمل شايسته کند، آنگاه خدا بدی هاى اين گروه را به نيکی ها مبدل کند، که خدا، آمرزگار و رحيم است. (۷۰)
و هر که توبه کند و عمل شايسته انجام دهد، به سوى خدا بازگشتى پسنديده دارد. (۷۱)
و کسانى که گواهى به ناحق ندهند و چون بر ناپسندى بگذرند، با بزرگوارى گذرند. (۷۲)
و کسانى که چون به آيه هاى پروردگارشان اندرزشان دهند، کر و کور بر آن ننگرند. (۷۳)
و کسانى که گويند: پروردگارا! ما را از همسران و فرزندانمان، مايه روشنى چشم ما قرارده و ما را پيشواى پرهيزکاران بنما.(۷۴)
آن ها به پاداش اين صبرى که کرده اند، غرفه بهشت پاداش يابند و در آن جا، درود و سلامى شنوند.(۷۵)
جاودانه در آنند، که نيکو قرارگاه و جايگاهى است. (۷۶)
بگو اگر عبادت تان نباشد، پروردگار من اعتنايى به شما ندارد، شما که تکذيب کرده ايد، به زودى نتيجه اش را خواهيد ديد.(۷۷)
«بیان آیات»
اين آيات، صفات بر جسته و ستوده اى از مؤمنان را در مقابل صفات ناس توده اى که براى کفار شمرده، بر مى شمارد، که جامع آن صفات در مؤمنان، اين است که: مؤمنان، پروردگار خود را مى خوانند، و پيامبر او و کتابى که او بر آن پيامبر نازل کرده، تصديق مى نمايند.
و (آن صفات) در کفار، اين است که: کفار، رسالت پيامبر خداى را تکذيب مى کنند، و از دعوت او اعراض مى نمايند و پيروى هواى نفس مى شوند، و به همين مناسبت، آيات مورد بحث، با آيه «قُل مَا يَعبَؤُا بِکُم رَبِّى لَولَا دُعَاؤُکُم فَقَد کَذَّبتُم فَسَوفَ يَکُونُ لِزَاماً»، ختم می شود، که ختم سوره نیز هست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۳۳۱
بیان شماری از صفات مهم بندگان خدای رحمان
«وَ عِبَادُ الرَّحْمَانِ الَّذِينَ يَمْشونَ عَلى الاَرْضِ هَوْناً وَ إِذَا خَاطبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سلَاماً»:
بعد از آن که در آيه قبلى، استکبار و خودخواهى کفار بر خداى سبحان و اهانتشان نسبت به اسم «کريم» و «رحمان» را ذکر کرد، در اين آيه، در مقابل آن، رفتار مؤمنان را ذکر مى کند که نه تنها به اسم «رحمان» اهانت نمى کند، بلکه خود را بنده رحمان مى دانند. همان رحمانى که کفار از لفظ آن گريزان بودند و نفرت داشتند.
در اين آيه، دو صفت از صفات ستوده مؤمنان را ذکر کرده.
اول اين که: «الَّذِينَ يَمشُونَ عَلَى الأرضِ هَوناً: مؤمنان، کسانى هستند که روى زمين، با وقار و فروتنى راه مى روند». و «هَون»، به طورى که راغب گفته، به معناى تذلّل و تواضع است. بنابراين، به نظر مى رسد که مقصود از راه رفتن در زمين نيز، کنايه از زندگى کردنشان در بين مردم و معاشرتشان با آنان باشد.
پس مؤمنان، هم نسبت به خداى تعالى، تواضع و تذلل دارند و هم نسبت به مردم چنين اند. چون تواضع آنان مصنوعى نيست. واقعا در اعماق دل، افتادگى و تواضع دارند و چون چنين اند، ناگزير، نه نسبت به خدا استکبار مى ورزند، و نه در زندگى مى خواهند که بر ديگران استعلاء کنند و بدون حق، ديگران را پائين تر از خود بدانند، و هرگز براى به دست آوردن عزّت موهومى که در دشمنان خدا مى بينند، در برابر آنان خضوع و اظهار ذلت نمى کنند.
پس خضوع و تذلّل شان، در برابر مؤمنان است، نه کفار و دشمنان خدا. البته اين در صورتى است که به گفته راغب، کلمۀ «هَون»، به معناى «تذلّل» باشد. و اما اگر آن را به معناى رفق و مدارا بدانيم، معناى آيه اين مى شود که: مؤمنان، در راه رفتنشان، تکبر و تبختر ندارند.
صفت دومى که براى مؤمنان آورده، اين است که: چون از جاهلان حرکات زشتى مشاهده مى کنند و يا سخنانى زشت و ناشى از جهل مى شنوند، پاسخى سالم مى دهند، و به سخنى سالم و خالى از لغو و گناه جواب مى گويند.
شاهد اين که کلمۀ «سلام»، به اين معنا است، آيه: «لَا يَسمَعُونَ فِيهَا لَغواً وَ لَا تَأثِيماً إلّا قِيلاً سَلَاماً سَلَاماً» مى باشد. پس حاصل و برگشت معناى اين کلمه، به اين است که: بندگان رحمان، جهل جاهلان را با جهل مقابله نمى کنند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۳۳۲
و اين صفت، صفت «عباد رحمان» در روز است، که در ميان مردم اند و اما صفت آنان در شب، همان است که آيه بعدى بيان نموده، مى فرمايد:
رده:تفسیر المیزان
آیات این صفحه
آیه ۴۱ سوره فرقانآیه ۴۲ سوره فرقانآیه ۴۳ سوره فرقانآیه ۴۴ سوره فرقانآیه ۴۵ سوره فرقانآیه ۴۶ سوره فرقانآیه ۴۷ سوره فرقانآیه ۴۸ سوره فرقانآیه ۴۹ سوره فرقانآیه ۵۰ سوره فرقانآیه ۵۱ سوره فرقانآیه ۵۲ سوره فرقانآیه ۵۳ سوره فرقانآیه ۵۴ سوره فرقانآیه ۵۵ سوره فرقانآیه ۵۶ سوره فرقانآیه ۵۷ سوره فرقانآیه ۵۸ سوره فرقانآیه ۵۹ سوره فرقانآیه ۶۰ سوره فرقانآیه ۶۱ سوره فرقانآیه ۶۲ سوره فرقانآیه ۶۳ سوره فرقانآیه ۶۴ سوره فرقانآیه ۶۵ سوره فرقانآیه ۶۶ سوره فرقانآیه ۶۷ سوره فرقانآیه ۶۸ سوره فرقانآیه ۶۹ سوره فرقانآیه ۷۰ سوره فرقانآیه ۷۱ سوره فرقانآیه ۷۲ سوره فرقانآیه ۷۳ سوره فرقانآیه ۷۴ سوره فرقانآیه ۷۵ سوره فرقانآیه ۷۶ سوره فرقانآیه ۷۷ سوره فرقان