المیزان جلد۱۵ بخش۲۹
«بیان آیات»
مقايسه قوم پیامبر اسلام «ص»، با اقوام پیامبران گذشته
در اين آيات، به داستان هايى از اقوام انبياى گذشته شروع کرده، تا روشن شود که قوم خاتم الانبياء «صلى الله عليه و آله» نيز، همان راهى را مى روند که قوم موسى و هارون و ابراهيم و نوح و هود و صالح و لوط و شعيب رفته بودند، و به زودى راه اينان نيز، به همان سرنوشتى منتهى مى شود که آن اقوام ديگر بدان مبتلا شدند. يعنى بيشترشان ايمان نمى آورند و خدا ايشان را به عقوبت دنيايى و آخرتى مى گيرد.
دليل بر اين که آيات در مقام به دست دادن چنين نتيجه اى است، اين است که در آخر هر داستانى مى فرمايد: «وَ مَا کَانَ أکثَرُهُم مُؤمِنِين وَ إنَّ رَبَّکَ لَهُوَ العَزِيزُ الرَّحِيم»، همچنان که در داستان خاتم الانبياء «صلى الله عليه و آله» بعد از ختم کلام و حکايت اعراض قومش در آغاز سوره فرمود: «وَ مَا کَانَ...». پس معلوم مى شود که آيات در مقام تطبيق داستانى بر داستان ديگر است.
و همه براى اين است که خاطر رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» تسليت يافته، حوصله اش از تکذيب قومش سر نرود و بداند که تکذيب قوم او، امرى نوظهور و تازه نيست، بلکه همه اقوام انبياى گذشته نيز، همين رفتار را داشتند و از قوم خود انتظارى جز آنچه امت هاى گذشته در مقابل انبياى خود داشتند، نداشته باشد.
و در ضمن، قوم آن جناب را هم تهديد می کند به سرنوشتی که امت های گذشته، به خاطر تکذیب پیغمبرشان دچار شدند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۳۵۹
مؤيد اين معنا، اين است که در آغاز نقل داستان ابراهيم «عليه السلام» فرمود: «وَ اتلُ عَلَيهِم نَبَأَ إبرَاهِيم: داستان ابراهيم را بر ايشان بخوان».
«وَ إِذْ نَادَى رَبُّک مُوسى... أَلا يَتَّقُونَ»:
يعنى: به ياد آر زمانى را که پروردگارت موسى را ندا در داد و او را به رسالت به سوى فرعون مبعوث فرمود، تا بنى اسرائيل را از چنگ وى برهاند. (به تفصيلى که در سوره «طه» و غير آن گذشت).
جملۀ «أنِ ائتِ القَومَ الظَّالِمِين»، نوعى تفسير است براى ندا و مى رساند که آن ندا چه بوده، و اگر نخست فرمود: «اين که نزد قوم ستمکار بروى»، و سپس آن قوم را به قوم فرعون تفسير کرد، براى اين بود که به حکمت اين مأموريت که شرک ايشان و ظلمى بود که نسبت به بنى اسرائيل روا مى داشتند - که تفصيلش در سوره «طه»، از آيه «إذهَبَا إلَى فِرعَونَ إنَّهُ طَغَى... فَأتِيَاهُ فَقُولَا إنَّا رَسُولَا رَبِّکَ فَأرسِل مَعَنَا بَنِى إسرَائِيلَ وَ لَا تُعَذِّبهُم» آمده - اشاره کند.
و جملۀ «ألَا يَتَّقُون: چرا به تقوا نمى گرايند» - به صيغه غيبت - توبيخى است غيابى، که خداى تعالى از ايشان کرده و چون اين توبيخ در روز انعقاد رسالت موسى واقع شده، اين معنا را مى دهد که: اى موسى! به ايشان بگو: پروردگار من، شما را توبيخ مى کند به اين که راه تقوا را ترک کرده ايد، و مى فرمايد: «ألَا يَتَّقُون».
اشاره به معناى «خوف» و فرق آن با «خشيت»
«قَالَ رَبِّ إِنّى أَخَافُ أَن يُکَذِّبُونِ * وَ يَضِيقُ صَدْرِى وَ لا يَنطلِقُ لِسانى فَأَرْسِلْ إِلى هَارُونَ»:
در مجمع البيان گفته: کلمۀ «خوف»، به معناى آن حالت ناراحتى و اضطراب درونى است، که در هنگام توقع و احتمال ضرر به آدمى دست مى دهد و نقيض آن، حالت «امن» است، که به معناى آرامش و سکون نفس است، نسبت به اين که نفعش خالص و آميخته با ضرر نيست، و ضرر آن را تهديد نمى کند، و بيشتر موارد اطلاق «خوف» در مورد احساس شر است. مواردى که آدمى را وادار مى کند به اين که برخيزد و براى جلوگيرى از آن شر، ابتکارى کند. هرچند که در دل اضطرابى پيدا نشود.
به خلاف «خشيت» که آن، مخصوص مواردى است که نفس آدمی از احساس شر، دچار اضطراب و تشویش گردد و به همین جهت است که خدای تعالی، «خشیت» از غیر خود را از انبیائش نفی کرده
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه :۳۶۰
و فرموده است: «لَا يَخشَونَ أحَداً إلَّا اللّه»، وليکن نفرمود که: «از غير خدا خوف ندارند»، و چه بسا «خوف» را اثبات هم کرده باشد. چون فرموده: «وَ إمَّا تَخَافَنَّ مِن قَومٍ خِيَانَةً».
«إنِّى أخَافُ أن يُکَذِّبُون » - يعنى: من مى ترسم قوم فرعون، نسبت دروغ به من بدهند.
«وَ يَضِيقُ صَدرِى وَ لَا يَنطَلِقُ لِسَانِى » - دو فعل «يَضِيقُ» و «يَنطَلِقُ»، هر دو مرفوع اند. چون معطوف اند به «أخَافُ». در نتيجه، عذرى که موسى آورد، سه چيز بوده: اول ترس از اين که تکذيبش کنند. دوم اين که: حوصله اش سر آيد و تاب مقاومت نداشته باشد. سوم اين که: بيانش از اداى دعوت خود قاصر باشد.
ولى در قرائت يعقوب و غير او، دو فعل «يَضِيقُ» و «يَنطَلِقُ»، به نصب قرائت شده، تا عطف بر «يُکَذِّبُون» باشد و اين قرائت، با طبع معنا سازگارتر است. بنابراين، عذر موسى «عليه السلام»، تنها همان عذر اولى است. يعنى ترس از تکذيب، و دو تاى ديگر، نتيجه عذر اولى است.
به عبارت روشن تر، عذر تنها تکذيب مردم است، که به سرآمدن حوصله و کندى زبان مى آورد. و اين معنا، علاوه بر سازگارى اش با طبع قضيه، با آيات ديگر اين داستان - که در سوره هاى ديگر خواهيم خواند - سازگارتر است. چون در آن ها يک عذر آمده، که همان ترس از تکذيب است.
«فَأرسِل إلِى هَارُون » - يعنى: ملک وحى خود را نزد هارون هم بفرست، تا او ياور من در تبليغ رسالت باشد. و اين تعبير، تعبيرى است شايع. وقتى کسى دچار بلايى شده باشد، و يا امرى بر او مشکل شده باشد، اطرافيان به وى مى گويند: بفرست نزد فلانى. يعنى از او کمک بطلب و او را ياور خود بگير.
پس جمله مورد بحث، جمله اى است متفرع بر جمله «من مى ترسم». و در حقيقت، جملۀ «من مى ترسم» و فروعاتى که بر آن متفرع شده، از قبيل دلتنگى و گير کردن زبان، مقدمه بوده براى همين که در جملۀ مورد بحث، رسالت را براى هارون درخواست کند، تا در کار رسالتش، شريک و ياور باشد.
آرى، منظور از اين مقدمه، اين بوده که رسالت و مأموريتش با تصديق هارون و يارى او بهتر و سريعتر انجام شود. نه اين که خواسته باشد از زير بار سنگين رسالت شانه خالى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۳۶۱
در تفسير روح المعانى گفته: يکى از ادله اى که بر اين معنا دلالت مى کند، اين است که: جملۀ «فَأرسِل»، بين سه جمله اول و جمله چهارم، يعنى «وَ لَهُم عَلَىَّ ذَنبٌ» قرار گرفته. چون اين قرار داشتن اعلام مى کند که با جمله چهارم ارتباطى دارد، و اگر سخنان موسى از باب تعلل و شانه خالى کردن بود، مى بايستى جملۀ «فَأرسِل»، آخر همه جملات در آيد، نه ماقبل آخر.
و اين دليلى که روح المعانى آورده، دليل خوبى است. ولى از آن روشن تر، آيه «قَالَ رَبِّ إنِّى قَتَلتُ مِنهُم نَفساً فَأخَافُ أن يَقتُلُونِ * وَ أخِى هَارُونَ هُوَ أفصَحُ مِنِّى لِسَاناً فَأرسِلهُ مَعِى رِدءاً يُصَدِّقُنِى إنِّى أخَافُ أن يُکَذِّبُون» مى باشد که به صراحت مى فهماند: منظور موسى «عليه السلام» از اين سخنان تعلل نبوده، بلکه مى خواسته کار دعوتش، صحيح تر و راهش به هدف نزديک تر شود.
معناى «ذنب» و مراد از اين که موسى «ع» فرمود: «وَ لَهُم عَلَىَّ ذَنبٌ»
«وَ لهَُمْ عَلَىَّ ذَنبٌ فَأَخَافُ أَن يَقْتُلُونِ»:
راغب در مفردات مى گويد: کلمۀ «ذَنب»، در اصل به معناى گرفتن دنباله چيزى است. مثلا گفته مى شود: «ذَنَبتُهُ». يعنى رسيدم به دُم آن و آن را گرفتم. ولى در هر عملى که دنباله وخيمى دارد نيز استعمال مى شود. به اين اعتبار که عمل مذکور نيز دُم و دنباله اى دارد.
و در آيه شريفه، اشاره است به داستان قتل موسى و اگر فرمود: «براى ايشان گناهى است به گردن من»، براى اين است که موسى خود را گناهکار نمى دانست، بلکه به اعتقاد فرعونيان گناهکار بود، و يا آن که اصلا «ذنب» در اين جا معناى گناه ندارد، بلکه به همان معناى لغوی خود استعمال شده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۳۶۲
یعنی: من کاری کرده ام که از نظر آن ها عاقبت وخيمى دارد، و دليلى هم نداريم که «ذنب» در اين جا، به معناى نافرمانى خدا باشد، و بحث مفصل اين داستان - إن شاء اللّه - در سوره «قصص» خواهد آمد.
دلگرمى دادن خداوند به موسى و هارون: ما با شمایيم!
«قَالََ کلا فَاذْهَبَا بِآيَاتِنَا إِنَّا مَعَکُم مُّستَمِعُونَ»:
کلمۀ «کَلّا» (مانند حاشا)، ردع و ردّ سخنى را مى رساند و در اين جا، متعلق است به سخنان قبلى موسى، يعنى اظهار ترس از کشته شدن. پس اين کلمه به موسى تأمين مى دهد و او را دلگرم مى کند، که مطمئن باشد دست فرعونيان به او نمى رسد.
و اما درخواست اين که «هارون» را نيز رسول خود کند، و با او بفرستد، در آيه چيزى که جواب از آن باشد، نيامده. تنها فرموده: پس دو نفرى آيات مرا نزد وى ببريد، و همين دلالت مى کند بر اين که درخواستش پذيرفته شده است.
و جملۀ «فَاذهَبَا بِآيَاتِنَا»، متفرع بر همان ردع است. (نه، چنين نيست، پس آيات ما را ببريد). و اين تفريع، کلام را چنين معنا مى دهد که: آيات ما را نزد فرعون ببريد و نترسيد. آنگاه اين معنا را تعليل کرده به اين که «إنَّا مَعَکُم مُستَمِعُون: ما با شما هستيم و مى شنويم».
و مراد از ضمير جمع «کُم: شما»، با اين که مورد خطاب دو نفر بودند، موسى و هارون و قوم فرعون است، که آن دو، نزدشان مى روند.
و اين که بعضى از مفسران گفته اند: مراد از ضمير جمع، تنها موسى و هارون است. چون کمترين عدد جمع، دو نفر است، صحيح نيست. زيرا علاوه بر اين که اصل دعوايش در خصوص مورد بحث باطل است، با ضميرهاى تثنيه اى که قبلا گذشت و در آيات بعد نيز مى آيد، سازگار نيست و اين اشکال را ديگران نيز، به مفسر مذکور کرده اند.
کلمۀ «استماع»، به معناى گوش دادن به کلام و گفتار است. و اين تعبير، کنايه از اين است که خداى تعالى، در گفتگوى آن دو با قوم فرعون حاضر است و کمال عنايت را به آنچه ميان آنان جريان مى يابد، دارد. همچنان که در آيات اين داستان در سوره «طه» فرموده: «لَا تَخَافَا إنَّنِى مَعَکُمَا أسمَعُ وَ أرَى».
و حاصل معنا اين است که: نه، چنين نيست و نمى توانند تو را بکشند. پس برويد نزد آنان، و آيات ما را ببريد و نترسيد، که ما نزد شما حاضريم و آنچه پيش مى آيد، مى بينيم و به آن، کمال عنايت را داريم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۳۶۳
گفتگوى موسى «ع» با فرعون، و پاسخ به اشکالات او
«فَأْتِيَا فِرْعَوْنَ فَقُولا إِنَّا رَسُولُ رَبِّ الْعَالَمِينَ * أَنْ أَرْسِلْ مَعَنَا بَنى إِسرائيلَ»:
اين جمله، بيان دستورى است که در آيه قبل بود و فرمود: «فَاذهَبَا بِآيَاتِنَا». و جملۀ «فَقُولَا إنّا رَسُولُ رَبِّ العَالَمِين: پس بگوييد که ما فرستاده ربّ العالَمين ايم»، تفريع بر رفتن نزد فرعون است.
و اگر کلمۀ «رسول» را مفرد آورد، با اين که دو نفر بودند، يا به اين اعتبار است که هر يک از آن دو، رسول بودند، و يا به اين اعتبار که رسالتشان يکى بوده، و آن اين بوده که «أن أرسِل...: بنى اسرائيل را با ما بفرستى». و يا به اين اعتبار که کلمۀ «رسول»، در اصل مصدر بوده و مصدر، در مفرد و جمع يکسان مى آيد.
و تقدير کلام، اين است که: «ما دو نفر، صاحب رسول ربّ العالَمين ايم». يعنى صاحب رسالت او هستيم. و اين احتمال آخرى را ديگران نيز آورده اند.
و جملۀ «أن أرسِل مَعَنَا بَنِى إسرَائِيل»، تفسير رسالتى است که از سياق استفاده مى شود، و مقصود از اين رسالت (که بنى اسرائيل را با ما بفرستى)، اين است که دست از آنان بردارى و آزادشان کنى.
ولى چون مقصود اصلى اين بوده که بنى اسرائيل را از مصر به سرزمين مقدس منتقل کنند، سرزمينى که خداى تعالى، وعده اش را به ايشان داده بود، به همان جايى که موطن اصلى پدرانشان: ابراهيم و اسحاق و يعقوب «عليهم السلام» بود، به همين جهت نگفتند: «بنى اسرائيل را آزاد کن»، بلکه گفتند: «با ما بفرست». يعنى با ما به سرزمين فلسطين بفرست.
«قَالَ أَلَمْ نُرَبِّک فِينَا وَلِيداً وَ لَبِثْت فِينَا مِنْ عُمُرِک سِنِينَ»:
اين جمله، استفهام انکارى است و توبيخ و سرزنش را مى رساند. و کلمۀ «نُرَبِّکَ»، صيغه مع الغير از مضارع «تربيت» است، و کلمۀ «وليد»، به معناى کودک است.
وقتى که فرعون متوجه سخنان موسى و هارون مى شود و سخنان آن دو را مى شنود، موسى را مى شناسد، و لذا خطاب را متوجه او، به تنهايى مى کند و مى گويد: «آيا تو نبودى که ما، در کودکى تو را تربيت کرديم»؟ و مقصودش از اين سخن، اعتراض بر موسى بود از جهت ادّعايى که موسى کرد.
خلاصه: منظورش اين است که تو خيال کرده اى ما تو را نمى شناسيم؟ مگر تو همان نبودى که ما، در آغوش خود بزرگت کرديم، در حالى که کودک بودى و سال ها از عمرت را در ميان ما به سر بردى؟ ما اسم و رسم تو را مى شناسيم و هيچ خاطره اى از تو و احوال تو را فراموش نکرده ايم. آن وقت چطور شد که ناگهان رسول شدى، تو کجا و رسالت کجا؟ با اين که اصل و فرعت را مى شناسيم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۳۶۴
«وَ فَعَلْت فَعْلَتَک الَّتى فَعَلْتَ وَ أَنت مِنَ الْکَافِرِينَ»:
کلمۀ «فَعلَة» - به فتح «فاء»، صيغۀ مرّه از «فعل» است و يک بار را مى رساند. مثل اين که مى گوييم: «ضَرَبتُهُ ضَربَةً». يعنى: او را زدم، يک بار زدن. و علت اين که «فَعلَة» را توصيف کرد به جملۀ «الَّتِى فَعَلتَ: آن يک عملت که انجام دادى»، اين بود که بفهماند آن يک عملت، جرم بسيار بزرگ و رسوا بود.
و نظير اين تعبير، در آيه: «فَغَشِيَهُم مِنَ اليَمِّ مَا غَشِيَهُم» است. و منظور فرعون، از آن يک عملى که موسى «عليه السلام» کرد، همان داستان کشتن مرد قبطى بود.
و اين که گفت: «وَ أنتَ مِنَ الکَافِرِين: و تو از کافران بودى»، از ظاهر سياق - به طورى که بعدا به آن اشاره خواهيم کرد - بر مى آيد که:
مراد فرعون از «کفر موسى»، کفران نعمت است و اين که تو نمک پروردۀ ما بودى و مع ذلک، آن مرد قبطى ما را کشتى، و در سرزمين ما، فساد انگيختى، با اين که سال ها از نعمت ما برخوردار بودى، و ما تو را مانند ساير مواليد بنى اسرائيل نکشتيم، و در عوض، در خانۀ خود تربيت کرديم.
از اين همه بالاتر (البته به زعم فرعون)، تو مانند ساير بنى اسرائيل، بردۀ ما بودى. چون بنى اسرائيل همه بندگان ما هستند و من به آنان نعمت مى دهم. آن وقت تو، که يکى از همين بردگان هستى، مردى از قوم و فاميل مرا کشتى و از رسم عبوديت و شکر نعمت من سر باز زدى؟!
پس خلاصۀ اعتراض فرعون در اين دو آيه، اين است که:
تو همان کسى هستى که ما در کودکى و خردسالى ات، تو را تربيت کرديم و سال هايى چند از عمرت را نزد ما به سر بردى، و با کشتن مردى از دودمان من، کفران نعمت من کردى، با اين که تو عبدى از عبيد من، يعنى از بنى اسرائيل بودى. آن وقت با اين سوابق سوئى که دارى، ادعاى رسالت هم مى کنى. تو را چه به رسالت؟ اگر تو را نمى شناختيم، باز مطلبى بود. ما که تو را و نمک نشناسى ها و فسادت را مى دانيم و کاملا تو را مى شناسيم.
با اين بيان، روشن مى شود اين که بعضى از مفسران، کلمۀ «کفر» را در مقابل «ايمان» گرفته و گفته اند: «معناى آيه اين است که تو به الوهيت من کافر بودى، و يا اين است که تو به همان خدايى که ادعاى رسالتش را مى کنى، کافرى و به آن خدا هم ايمان ندارى، براى اين که تو سال ها نزد ما بودى و با ما معاشرت داشتى و در کيش ما و ملت ما بودى»، معناى درستى نيست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۳۶۵
و همچنين آن مفسّر ديگر، که گفته: «اين جمله، تنها مى خواهد بگويد تو کفران نعمت مرا کردی»، تفسير خوبى نکرده است. براى اين که آيه شريفه مى فرمايد «تو از کافرانى»، و از ظاهر آن بر مى آيد که مراد فرعون، «کفران نعمتى» است که به عموم بنى اسرائيل داشته، و نيز آن نعمت ها که به خصوص موسى ارزانى داشته است، نه تنها نعمت هاى خاصّۀ به موسى.
«قَالَ فَعَلْتُهَا إِذاً وَ أَنَا مِنَ الضَّالِّينَ * فَفَرَرْتُ مِنکُمْ لَمَّا خِفْتُکُمْ فَوَهَب لى رَبّى حُکْماً وَ جَعَلَنى مِنَ الْمُرْسلِينَ * وَ تِلْک نِعْمَةٌ تَمُنُّهَا عَلىَّ أَنْ عَبَّدتَ بَنى إِسرائيلَ»:
ضمير در «فَعَلتُهَا» به کلمۀ «فَعلَة» - که در آيه قبلى بود - بر مى گردد. و ظاهرا کلمۀ «إذَا»، مقطوع از جواب و جزاء است، و - به طورى که گفته اند - معناى «حينئذٍ: در اين هنگام» را مى رساند. و کلمۀ «عَبَّدتَ» از «تعبيد» است و «تعبيد» و «إعباد»، به معناى بنده گرفتن است.
و اين آيات سه گانه، جوابى است که موسى «عليه السلام» از اعتراض فرعون داده و از تطبيق اين جواب با اعتراضى که فرعون کرد، بر مى آيد که موسى «عليه السلام» اعتراض فرعون را تجزيه و تحليل کرده و از آن سه تا اشکال فهميده و در نتيجه، به هر سه پاسخ گفته است:
اول اين که: فرعون از رسالت وى استبعاد کرده، که چنين چيزى ممکن نيست. مگر ممکن است کسى که ما سوابق او را کاملا مى شناسيم و مى دانيم که مردى است چنين و چنان، رسول خدا شود؟ که جمله: «ألَم نُرَبِّکَ فِينَا وَلِيداً وَ لَبِثتَ فِينَا مِن عُمُرِکَ سِنِين»، متضمن آن است.
دوم اين که: عمل او را زشت دانسته، و او را «مفسد» و «مجرم» خوانده، که جمله: «فَعَلتَ فَعلَتَکَ الَّتِى فَعَلتَ»، متضمن آن است.
سوم اين که: بر او منت نهاده، که تو يکى از بردگان مايى، که جملۀ «وَ أنتَ مِنَ الکَافِرِين»، اشاره به آن است.
و طبع کلام اقتضاء مى کرده که نخست از اشکال دوم پاسخ گويد، سپس از اعتراض اولش، و در آخر، از اعتراض سومش و موسى «عليه السلام»، همين طور پاسخ داد.
پس جملۀ «فَعَلتُهَا إذاً وَ أنَا مِنَ الضَّالِّين» جواب از اعتراض دوم او است، که موسى «عليه السلام» را مجرم دانست و جرمش را بزرگ جلوه داد و به خاطر اين که - به اصطلاح - احساسات عليه او تحريک نشود، نامى از کشتن نبرد، تا قبطيان حاضر در جلسه متأثّر نشوند.
مقصود از «ضلالت»، در سخن موسى «ع»
دقت در متن جواب و مقابله آن با اعتراض فرعون، اين معنا را مى رساند که جمله: «فَفررتُ مِنکُم لَمَا خِفتُکُم فَوَهَبَ لِى رَبِّى حُکماً»، تتمۀ جواب از قتل باشد، تا حکم «نبوت» در مقابل «ضلال» قرار
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه :۳۶۶
گرفته باشد و در اين صورت به خوبى روشن مى شود که مراد از «ضلال»، «جهل» در مقابل حکم است، زيرا حکم به معناى اصابه نظر و درک حقيقت هر امرى و متقن بودن نظريه در تطبيق عمل با نظريه است.
در نتيجه معناى «حکم»، قضاوت به حق در خوبى و يا بدى يک عمل، و تطبيق عمل با آن قضاوت است و اين قضاوت به حق، همان است که به انبياء داده مى شود. همچنان که قرآن کريم درباره آنان فرمود: «وَ مَا أرسَلنَا مِن رَسُولٍ إلّا لِيُطَاعَ بِإذنِ الله».
بنابراين، مراد موسى «عليه السلام» اين است که اگر آن روز آن عمل را کردم، در حالى کردم که به خاطر جهل گمراه بودم و مصلحت کار را نمى دانستم و نمى دانستم در اين عمل، حق چيست تا پيروى کنم.
و خلاصه: حکم خدا را نمى دانستم، يک نفر از بنى اسرائيل مرا به يارى خود خواند و من او را يارى کردم و هرگز احتمال نمى دادم که اين يارى او، به کشته شدن مرد قبطى مى انجامد و عاقبت وخيمى به بار مى آورد و مرا ناگزير مى کند که از مصر بيرون شده، به مدين بگريزم و سال ها از وطن دور شوم.
از اين جا روشن مى شود اين که بعضى گفته اند: مراد از «ضلالت»، «جهل» است. البته «جهل» به اين معنا که آدمى بدون پروا اقدام به عملى کند و درباره عواقب آن نينديشد، همچنان که در شعر شاعر آمده:
ألَا لَا يَجهَلَنَّ أحدٌ عَلَينَا * فَنَجهَل فَوقَ جَهلِ الجَاهِلِينَا
و همچنين اين که بعضى ديگر گفته اند: مراد از «ضلالت»، محبت است، همچنان که کلام فرزندان يعقوب که به پدرشان گفتند: «تَاللهِ إنَّکَ لَفِى ضَلَالِکَ القَدِيم» به معناى «محبت» تفسير شده. يعنى تو همچنان بر محبت يوسف باقى هستى. و در آيه مورد بحث، معناى کلام موسى «عليه السلام» اين است که آن روز که من آن قبطى را کشتم، از اين جهت بود که من از دوستداران خدا بودم، و دوستى با خدا، اجازه نداد که در عاقبت عمل خود بينديشم، معنای صحیحی نیست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۳۶۷
اما وجه اول صحيح نيست. براى اين که در اين وجه، موسى «عليه السلام» به جرم و نافرمانى خدا اعتراف کرده و حال آن که آيات سوره «قصص» تصريح دارد بر اين که خداى تعالى، قبل از واقعه قتل مزبور هم، به او حکم و علم داده بود و داشتن حکم و علم با «ضلالت» به اين معنا نمى سازد.
و اما وجه دوم صحيح نيست. چون علاوه بر اين که با سياق نمى سازد، از ادب قرآن به دور است که محبت خداى را «ضلالت» بخواند.
و اما قول آن مفسّر ديگر، که گفته: «مراد از «ضلالت»، جهل به معناى عدم تعمد است، و معنايش اين است که من اين کار را عمدا نکردم»، صحيح نيست. چون مى دانيم که موسى «عليه السلام» اين کار را عمدا کرد. چيزى که هست، منظورش تأديب او بود، ولى به قتلش منجر شد.
همچنين گفتار مفسّر ديگرى که گفته: مراد از «ضلالت»، جهل به شرايع است. همچنان که در آيه «وَ وَجَدَکَ ضَالّاً فَهَدى»، به اين معنا است.
و نيز قول آن مفسّر ديگر که گفته: مراد از «ضلالت»، فراموشى است. همچنان که در آيه «أن تَضِلَّ إحدَيهُمَا فَتُذَکِّرَ إحدَيهُمَا الأُخرَى»، به اين معنا است و معناى آيه مورد بحث، اين است که: من هنگامى او را کشتم که حرمت آدمکشى را فراموش کرده بودم و يا فراموش کرده بودم، که اين طور زدن، عادتا به قتل او مى انجامد.
همه اين اقوال، وجوهى هستند که ممکن است بازگشت يک يک آن ها به همان وجهى باشد که ما بيان داشتيم.
جملۀ «فَفَررتُ مِنکُم لَمَا خِفتُکُم فَوَهَبَ لِى رَبِّى حُکماً»، متفرع است بر داستان قتل، و علت ترس موسى و فرار کردن وى، همان است که خداى تعالى، در سوره «قصص» ذکر کرده و فرموده است: «وَ جَاءَ رَجُلٌ مِن أقصَى المَدِينَة يَسعَى قَالَ يَا مُوسَى إنَّ المَلَأ يَأتَمِرُونَ بِکَ لِيَقتُلُوکَ فَاخرُج إنِّى لَکَ مِنَ النَّاصِحِين * فَخَرَجَ مِنهَا خَائِفاً يَتَرَقَّبُ».
مراد از حکمى که خداوند، به موسى «ع» داده
و اما مراد از «حکم» - آن طور که ما استظهار کرديم - اصابه نظر، و رسيدن به حقيقت هر امر و اتقان
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۳۶۸
رأى در عمل به آن نظريه است، و اگر بگويى آيه شريفه صريح است در اين که «موهبت حکم»، بعد از داستان قتل به موسى «عليه السلام» داده شد، ولى مفاد آيات سوره «قصص» اين است که اين موهبت قبل از داستان قتل به موسى «عليه السلام» داده شده. چون فرموده: «وَ لَمَّا بَلَغَ أشُدَّهُ وَ استَوَى آتَينَاهُ حُکماً وَ عِلماً وَ کَذَلِکَ نَجزِى المُحسِنِين وَ دَخَلَ المَدِينَةَ» و بعد از آن داستان قتل و فرار کردن را ذکر مى کند. بنابراين، ميان اين دو آيه، چگونه مى توان جمع نمود و رفع تناقض کرد؟
در جواب مى گوييم: کلمۀ «حکم»، هم در آيه مورد بحث و هم در آيه سوره «قصص»، به طور نکره آمده و اين خود، إشعار دارد بر اين که اين دو حکم با هم فرق دارند و درباره خصوص تورات که متضمن حکم بوده، فرموده: «وَ عِندَهُمُ التَورَيةَ فِيهَا حُکمُ اللّه»، و ما مى دانيم که تورات بعد از غرق شدن فرعون و نجات دادن بنى اسرائيل نازل شده.
پس مى توان گفت که به موسى «عليه السلام» در چند نوبت، مراتبى از «حکم» داده شده بود، که بعضى از مراتب آن، مافوق بعضى ديگر بوده. حکمى قبل از کشتن قبطى و حکمى ديگر بعد از فرار و قبل از مراجعتش به مصر، و حکمى ديگر بعد از غرق شدن فرعون. و در هر بار، مرتبه اى از حکم را به او داده بودند، تا آن که با نزول تورات، حکمت را برايش تمام کردند.
و اين را اگر بخواهيم تشبيه کنيم، نظير فطرتى است که خداوند در چند مرحله به آدمى ارزانى مى دارد، يک مرحله ضعيف آن، همان سلامت فطرتى است که در حال کودکى به آدمى مى دهد و مرحله بالاتر آن را در حال بزرگى که آدمى به خانه عقل مى نشيند، ارزانى مى کند که نامش را اعتدال در تعقل، وجودت در تدبير مى گذاريم و مرحله قوى تر آن را بعد از ممارست در اکتساب فضائل مى دهد. زيرا مرحله دوم، آدمى را وادار به کسب فضائل مى کند و چون اين کسب فضائل تکرار شد، حالتى در آدمى پديد مى آيد به نام ملکۀ تقوى، و اين سه حالت، در حقيقت يک چيز و يک سنخ است، که به تدريج و در حالى بعد از حال ديگر نمو مى کند.
از آنچه گذشت، معلوم شد اين که بعضى از مفسران، «حکم» را به نبوت تفسير کرده اند، صحيح نيست. چون از لفظ «آيه» و نيز از مقام آن دليلى بر گفته خود ندارند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۳۶۹
علاوه بر اين، خداى تعالى، در چند جا از کلام خود حکم و نبوت را با هم ذکر کرده و فهمانده که اين ها با هم فرق دارند. از آن جمله فرموده: «أن يُؤتِيَهُ اللّهُ الکِتَابَ وَ الحُکمَ وَ النُّبُوَّة». و نيز فرموده: «أُولَئِکَ الَّذِينَ آتَينَاهُمُ الکِتَابَ وَ الحُکمَ وَ النُّبُوَّة». و نيز فرموده: «وَ لَقَد آتَينَا بَنِى إسرَائِيلَ الکِتَابَ وَ الحُکمَ وَ النُّبُوَّةَ» وَ آياتى ديگر.
جملۀ «وَ جَعَلَنِى مِنَ المُرسَلِين»، پاسخ از اعتراض اول فرعون است، که از رسالت موسى «عليه السلام» تعجب و استبعاد مى کرد. چون او و درباريانش وى را مى شناختند، و ناظر احوال او در ايامى که تربيتش مى کردند، بودند و حاصل جواب، اين است که:
استبعاد ايشان از رسالت وى، مربوط به سوابقى است که از حال وى داشتند و اين استبعاد وقتى بجاست که رسالت، امرى اکتسابى باشد و به دست آمدنش با حصول مقدمات اختيارى اش، ممکن و قابل حدس باشد، تا فرعون تعجب کند که چطور ممکن است تو پيامبر شوى؟
لذا در پاسخش گفت: خدا او را رسول کرده، و مسأله رسالت اکتسابى نيست، بلکه موهبتى است خدايى، همچنان که «حکم» نيز چنين است و خدا او را بدون هيچ اکتسابى، رسالت و حکم داده. اين، آن معنايى است که از سياق بر مى آيد.
و اما اين که بعضى از مفسران گفته اند: جملۀ «ألَم نُرَبِّکَ فِينَا وَلِيداً...»، از باب استبعاد نبوده، بلکه خواسته است بر موسى «عليه السلام» منت بگذارد، هرچند که آيه شريفه، فى نفسها، با اين احتمال هم مى سازد، ولى سياق مجموع جواب، با آن مساعد نيست، و حمل آيه بر اين احتمال، سياق را در هم مى ريزد.
چون در اين صورت، حتما بايد جملۀ «وَ تِلکَ نِعمَةٌ تَمُنُّهَا عَلَىَّ...» را جواب از منت مذکور گرفت، و حال آن که اين جواب نمى تواند جواب آن باشد. (چون در خود جمله منت يادآور شده مى فرمايد: تو بر من منت مى نهى که بنى اسرائيل را برده خود کرده اى). و نيز بايد جملۀ «فَعَلتُهَا إذاً...» را جواب از اعتراض به قتل گرفت. آن وقت جملۀ «وَ جَعَلَنِى مِنَ المُرسَلِين» زايد مى شود و احتياجى بدان نيست. دقت فرماييد.
رده:تفسیر المیزان
آیات این صفحه
آیه ۱۰ سوره شعراءآیه ۱۱ سوره شعراءآیه ۱۲ سوره شعراءآیه ۱۳ سوره شعراءآیه ۱۴ سوره شعراءآیه ۱۵ سوره شعراءآیه ۱۶ سوره شعراءآیه ۱۷ سوره شعراءآیه ۱۸ سوره شعراءآیه ۱۹ سوره شعراءآیه ۲۰ سوره شعراءآیه ۲۱ سوره شعراءآیه ۲۲ سوره شعراءآیه ۲۳ سوره شعراءآیه ۲۴ سوره شعراءآیه ۲۵ سوره شعراءآیه ۲۶ سوره شعراءآیه ۲۷ سوره شعراءآیه ۲۸ سوره شعراءآیه ۲۹ سوره شعراءآیه ۳۰ سوره شعراءآیه ۳۱ سوره شعراءآیه ۳۲ سوره شعراءآیه ۳۳ سوره شعراءآیه ۳۴ سوره شعراءآیه ۳۵ سوره شعراءآیه ۳۶ سوره شعراءآیه ۳۷ سوره شعراءآیه ۳۸ سوره شعراءآیه ۳۹ سوره شعراءآیه ۴۰ سوره شعراءآیه ۴۱ سوره شعراءآیه ۴۲ سوره شعراءآیه ۴۳ سوره شعراءآیه ۴۴ سوره شعراءآیه ۴۵ سوره شعراءآیه ۴۶ سوره شعراءآیه ۴۷ سوره شعراءآیه ۴۸ سوره شعراءآیه ۴۹ سوره شعراءآیه ۵۰ سوره شعراءآیه ۵۱ سوره شعراءآیه ۵۲ سوره شعراءآیه ۵۳ سوره شعراءآیه ۵۴ سوره شعراءآیه ۵۵ سوره شعراءآیه ۵۶ سوره شعراءآیه ۵۷ سوره شعراءآیه ۵۸ سوره شعراءآیه ۵۹ سوره شعراءآیه ۶۰ سوره شعراءآیه ۶۱ سوره شعراءآیه ۶۲ سوره شعراءآیه ۶۳ سوره شعراءآیه ۶۴ سوره شعراءآیه ۶۵ سوره شعراءآیه ۶۶ سوره شعراءآیه ۶۷ سوره شعراءآیه ۶۸ سوره شعراء