تفسیر المیزان

المیزان جلد۱۵ بخش۳۳

«وَ أُزْلِفَتِ الجَْنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ * وَ بُرِّزَتِ الجَْحِيمُ لِلْغَاوِينَ»: کلمۀ «أُزلِفَت» از مصدر «إزلاف»، به معناى نزديک کردن است. و کلمۀ «بُرِّزَت» از «تبريز»، مصدر باب تفعيل، به معناى اظهار است. و در اين جا، ميان «متقين» و «غَاوين» مقابله انداخت و از بين صفات دو طایفه، دو صفت «تقوا» و «غوايت» را نام برد، تا اشاره کند به آن دو قضايى که خداى تعالى، در روز راندن ابليس به خاطر امتناعش از سجده بر آدم نمود، و در سوره «حجر»، آن دو قضاء را نام برده فرمود: «إنَّ عِبَادِى لَيسَ لَکَ عَلَيهِم سُلطَانٌ إلّا مَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الغَاوِين * وَ إنَّ جَهَنَّمَ لَمَوعِدُهُم أجمَعِين * ... إنَّ المُتَّقِينَ فِى جَنَّاتٍ وَ عُيُونٍ». «وَ قِيلَ لهَُمْ أَيْنَ مَا کُنتُمْ تَعْبُدُونَ * مِن دُونِ اللَّهِ هَلْ يَنصُرُونَکُمْ أَوْ يَنتَصِرُونَ»: يعنى به ايشان گفته مى شود: کجايند آن چيزهايى که شما به جاى خدا، آن ها را مى پرستيديد، آيا شقاوت و عذاب را از شما و يا از خودشان دفع مى کنند؟ و حاصل معنا اين است که: آن روز، بر ايشان روشن مى شود که در بت پرستی شان، گمراه بوده اند. فرجام بد مشرکان و جنود ابليس، در قيامت «فَکُبْکِبُوا فِيهَا هُمْ وَ الْغَاوُنَ * وَ جُنُودُ إِبْلِيس أَجْمَعُونَ»: وقتى گفته مى شود: «کَبَّهُ، فَانکَبَّ»، معنايش اين است که او را با روى به زمين افکند. و معناى «کبکبه» اين است که او را چند بار پشت سر هم، با رو به زمين افکند. بنابراين، اين وزن تکرار «کب» را افاده مى کند، همچنان که هر ماده اى به اين وزن در آيد، تکرار را مى رساند. مانند: «دَبَّ و دَبدَبَ، ذَبَّ و ذَبذَبَ، زَلَّ و زَلزَلَ، دَکَّ و دَکدَکَ». و ضمير جمعى که در «کُبکِبُوا فِيهَا هُم» است، به «اصنام» بر مى گردد، به دليل آيه: «إنَّکُم وَ مَا تَعبُدُونَ مِن دُونِ اللّهِ حَصَبُ جَهَنَّم» که بت پرستان و بت هاى ايشان را هيزم جهنم خوانده است و اينان، يکى از سه طايفه اى هستند که آيه شريفه، درباره آنان فرموده که: «به رو، در جهنم می افتد». طايفه دوم آنان، «غَاوُون» هستند، که گفتيم در سوره «حجر»، آيه ۴۵ درباره شان صحبت کرد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۰۷ و طايفه سوم جنود ابليس اند، که همان قرباى شيطان اند، که قرآن کريم، درباره شان مى فرمايد: هيچ وقت از اهل غوايت جدا نمى شوند، تا داخل دوزخشان کنند: «وَ مَن يَعشُ عَن ذِکرِ الرَّحمَانِ نُقَيِّض لَهُ شَيطَاناً فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ... وَ لَن يَنفَعُکُمُ اليَومَ إذ ظَلَمتُم أنَّکُم فِى العَذَابِ مُشتَرِکُون». «قَالُوا وَ هُمْ فِيهَا يخْتَصِمُونَ... إِلا الْمُجْرِمُونَ»: ظاهرا گويندگان اين سخن، همان «غَاوُون» هستند و منظور از «اختصام»، به طورى که از چند جاى قرآن بر مى آيد، جدالى است که ميان خود آنان و شيطان ها واقع مى شود. «تَاللهِ إن کُنَّا لَفِى ضَلَالٍ مُبِينٍ » - در اين جمله، به گمراهى خود اعتراف مى کنند، و خطاب در جملۀ «إذ نُسَوِّيکُم بِرَبِّ العَالَمِين»، به آلهه و بت هايشان است، که با خود آنان در آتش قرار مى گيرند. ممکن هم هست خطاب به شيطان ها و يا به هر دو باشد. و نيز احتمال دارد خطاب به رؤساى گمراهان باشد، که عوام از ايشان پيروى مى کردند، ولى وجه اول، از همه بهتر است. «وَ مَا أضَلَّنَا إلَّا المُجرِمُون » - ظاهرا، هم صاحبان آن سخن و هم اين سخن، هر دو منظورشان از مجرمان، غير خودشان است. يعنى آن پيشواى ضلالت که اينان در دنيا او را پيروى کردند، و نيز داعى به سوى ضلالت و شرک، که ايشان را به سوى شرک دعوت کردند، و همچنين پدرانشان که ايشان از آنان تقليد نمودند، و دوستانى که اينان را شبيه خود نمودند، همه اين ها مجرمانند و «مجرمان»، به طورى که از آيات قيامت بر مى آيد، عبارتند از: کسانى که قلم قضاء بر مجرميت آنان و به دوزخ درآمدنشان رفته است، و خداى تعالى درباره آنان فرموده: «وَ امتَازُوا اليَومَ أيُّهَا المُجرِمُون». «فَمَا لَنَا مِن شافِعِينَ * وَ لا صدِيقٍ حَمِيمٍ»: کلمۀ «حميم»، به طورى که راغب مى گويد، به معناى خويشاوندى است که نسبت به آدمى مشفق باشد. و اهل دوزخ، این سخن را به عنوان حسرت مى گويند. حسرت از اين که نه رفيق دلسوزى دارند، که ايشان را شفاعت کند و نه دوستى که به دادشان برسد. و اين که فرمود: «ما از شافعان، هیچ کس ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۰۸ نداریم»، اشاره است به اين که در آن روز شافعانى هستند و گرنه، هيچ نکته اى در کار نبود که اقتضاء کند شافع را به لفظ جمع بياورد. بلکه جا داشت بفرمايد: ما شافع نداريم. و در روايت هم آمده که اين سخن را وقتى از درِ حسرت مى گويند که مى بينند ملائکه و انبياء و بعضى از مؤمنان، ديگران را شفاعت مى کنند. «فَلَوْ أَنَّ لَنَا کَرَّةً فَنَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ»: در اين جمله، مشرکان آرزو مى کنند که اى کاش به دنيا برگردند و از مؤمنان باشند، تا به آن سعادتى که مؤمنان رسيدند، ايشان نيز برسند. «انَّ فى ذَلِک لاَيَةً...لهَُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ»: يعنى: در اين داستان که ما از ابراهيم «عليه السّلام» نقل کرديم، که وى بر طبق فطرت ساده خود، راه توحيد را پيش گرفته، روى دل به سوى ربّ العالمين کرده، از بت ها بيزارى جست و عليه بت پرستان و وثنی ها احتجاج نمود، آيتى است براى هر کس که در اين داستان تفکر کند. علاوه بر اين که در ساير داستان ها و گرفتاری ها و ابتلاآتى که در اين جا ذکر نشده، نيز آيت هايى است براى صاحبان خرد. مانند در آتش افتادنش و آمدن ملائکه به ميهمانی اش، و هجرت دادن يگانه فرزندش اسماعيل و مادر او هاجر را در ته دره مکه و ساختن کعبه اش و ذبح اسماعيلش. «وَ مَا کَانَ أکثَرُهُم مُؤمِنِينَ » - يعنى بيشتر قوم ابراهيم ايمان نياوردند، و بقيه الفاظ آيه روشن است. بحث روايتى در تفسير قمى، در ذيل آيه: «وَ اجعَل لِى لِسَانَ صِدقٍ فِى الآخرِين» نقل کرده که فرمودند: مقصود از اين «لسان صدق» در آخرالزمان، على بن ابى طالب «عليه السّلام» است. مؤلف: در اين روايت دو احتمال است. يکى اين که تفسير آيه باشد. يعنى غير از على بن ابى طالب «عليه السّلام»، کسى منظور نباشد. دوم اين که جرى و تطبيق باشد. يعنى على «عليه السّلام»، يکى از مصاديق «لسان صدق» باشد. و در کافى، به سند خود، از يحيى از امام صادق «عليه السّلام» روايت کرده که فرمود: ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۰۹ امام اميرالمؤمنين «عليه السّلام» فرمود: اين که خداى تعالى، براى کسى لسان صدقى قرار دهد که بعد از خودش در مردم باقى باشد، بهتر است از اين که مالى به او بدهد که آن را بخورد و به ارث به ديگران دهد... و در الدرالمنثور، در ذيل جملۀ «وَ اغفِر لِأبِى» آمده که عبد بن حميد و ابن منذر و ابن ابى حاتم، از قتاده روايت کرده اند که در تفسير «وَ لَا تُخزِنِى يَومَ يُبعَثُون» گفته: براى ما نقل کردند که رسول خدا فرموده: در روز قيامت، مردى مؤمن را مى آورند، در حالى که دست پدر مشرک خود را به دست دارد، آتش ميان آن دو جدايى مى افکند. فرزند اميد دارد که بتواند او را به بهشت ببرد، ولى منادى به وى ندا مى دهد: هيچ مشرکى داخل بهشت نمى شود. فرزند مى گويد: پروردگارا! پدرم را درياب، مگر به من وعده ندادى که بيچاره ام نگذارى، و او همچنان پافشارى مى کند و پدر را از آتش دوزخ پناه مى دهد، تا آن که خداى تعالى، پدر را با صورتى زشت و بويى متعفن و به شکل کفتارها در مى آورد و پسر از او متنفر شده، رهايش مى کند که تو پدر من نيستى. و ما به نظرمان رسيد که منظور «قتاده»، ابراهيم است، ولى آن روز، نامى از ابراهيم نبود. و در همان کتاب است که بخارى و نسایى، از ابوهريره، از رسول خدا روايت کرده اند که فرمود: روز قيامت، آزر، ابراهيم را مى بيند و ابراهيم، او را پريشان و غبارآلود مشاهده مى کند. مى پرسد: مگر به تو نگفتم که نافرمانى من مکن؟ پدرش مى گويد: امروز، ديگر نا فرمانی ات نمى کنم. ابراهيم مى گويد: پروردگارا! مرا وعده دادى که در روز قيامت بيچاره ام نگذارى، چه بيچارگى بالاتر از اين که پدرم از همه مردم از من دورتر است؟ خداى تعالى مى فرمايد: من بهشت را بر کافران حرام کردم. آنگاه خطاب مى رسد: اى ابراهيم! زير پايت را نگاه کن، ببين چيست؟ چون مى نگرد پدر خود را به شکل کفتارى آلوده مى بيند، پس پاى آن را مى گيرند و به آتش مى افکنند. مؤلف: اين دو خبر، از اخبارى است که ابراهيم «عليه السّلام» را، فرزند صُلبى «آزر» مى داند، ولى در داستان هاى ابراهيم «عليه السّلام»، در سوره «انعام» گذشت که اين اخبار به خاطر اين که مخالف با صريح قرآن کريم است، از حيّز اعتبار ساقط است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه :۴۱۰ و در کافى به سند، خود از سفيان بن عيينه روايت کرده که گفت: از امام «عليه السّلام»، از معناى آيه: «إلّا مَن أتَى اللّهَ بِقَلبٍ سَلِيمٍ» پرسيدم. فرمود: «سليم قلب»، آن کسى است که پروردگار خود را ملاقات کند و در آن، جز خدا چيز ديگرى نباشد و هر قلبى که در آن شرک يا شک باشد، آن قلب ساقط است، و اگر اين همه سفارش به زهد کرده اند، براى همين است که در دنيا دل ها براى ياد آخرت فارغ باشد. و در مجمع البيان آمده که از امام صادق «عليه السّلام» روايت شده که فرمود: «قلب سليم»، آن قلبى است که از محبت دنيا سالم باشد. مؤيد اين روايت، گفتار رسول خدا است که فرموده: «محبت دنيا، ريشه همه گناهان است». و نيز در کافى، به سند خود، از محمد بن سالم، از امام ابى جعفر «عليه السّلام» روايت کرده که در ضمن حديثى فرمود: جنود ابليس عبارتند از: شيطان هاى ديگر که از ذرّيه او هستند. بيزارى مجرمان در روز قيامت، از يکديگر و در تفسير جملۀ «وَ مَا أضَلَّنَا إلَّا المُجرِمُون» فرمود: چون ما را به راه خود دعوت کردند، و اين همان گفتار ديگر خداى تعالى است که در حکايت گفتگوى اهل دوزخ فرموده: «وَ قَالَت أُولَيهُم لِأُخرَيهُم رَبَّنَا هَؤُلَاءِ أضَلُّونَا فَآتِهِم عَذَاباً ضِعفاً مِنَ النَّار: يک طايفه به ديگرى مى گويد: پروردگاراً اين ها، ما را گمراه کردند. پس به ايشان عذابى از آتش بده، دو برابر عذاب ما». و نيز در همين باره فرموده: «کُلَّمَا دَخَلَت أُمَّةٌ لَعَنَت أُختَهَا حَتَّى إذَا ادَّارَکُوا فِيهَا جَمِيعاً: هر امتى که به عرصه محشر در مى آيد، امتى ديگر را لعنت مى کند، تا آن که همگى در آتش، يکديگر را ببينند»، که از يکديگر بيزارى مى جويند، و بعضى، بعضى ديگر را لعنت مى کنند. آن روز هر يک مى خواهد تقصير را به گردن ديگرى بيندازد، بلکه خود از مخمصه رهايى يابد، ولى اين چاره جويی ها سودى نمى دهد. چون ديگر آن روز، روز آزمايش و امتحان و روز قبول عذر و روز نجات نيست. و در کافى، به دو سند از ابى بصير، از ابى جعفر و امام صادق «عليهما السّلام» روايت کرده که در ذيل آيه: «فَکُبکِبُوا فِيهَا هُم وَ الغَاوُون» فرموده اند: ايشان مردمى هستند که به زبان، دَم از عدالت مى زنند، ولى در عمل بر خلاف آن عمل مى کنند. قمى نيز، در تفسير خود و همچنين برقى، در محاسن خود، اين معنا را از امام صادق «علیه السلام» ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۱۱ نقل کرده اند، ولى ظاهرا اين روايت در ذيل آيه «وَ الشُّعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الغَاوُون» وارد شده باشد. چون دنبال آن فرموده «وَ إنَّهُم يَقُولُونَ مَا لَا يَفعَلُون: چون اينان، مى گويند چيزهايى را که خود عمل نمى کنند». و هر کس خوب دقت کند، مى فهمد که روايت، به «غَاوُون» در سوره «شعراء» مربوط است نه به «غاوُون» در آيه «فَکُبکِبُوا فِيهَا». و در مجمع گفته است: در خبرى که از جابر بن عبداللّه رسيده، آمده که گفت: از رسول خدا شنيدم مى فرمود: کسى که داخل بهشت مى شود، مى پرسد رفيقم چه کرد؟ در حالى که رفيقش در دوزخ است. خداى تعالى دستور مى دهد رفيقش را از دوزخ در آوريد و برايش ببريد. آنگاه اهل دوزخ چون اين را مى بينند، مى گويند: «فَمَا لَنَا مِن شَافِعِينَ وَ لَا صَدِيقٍ حَمِيمٍ: ما کسى را نداشتيم شفاعتمان کند و رفيق دلسوزى نداريم». و نيز، به سند خود، از حمران بن اعين، از امام صادق «عليه السّلام» روايت کرده که فرمود: به خدا سوگند، سه نوبت شيعيان خود را شفاعت مى کنيم، تا آن جا که مردم بگويند: «فَمَا لَنَا مِن شَافِعِينَ وَ لَا صَدِيقٍ حَمِيمٍ... فَتَکُون مِنَ المُؤمِنِينَ». و در روايتى ديگر، امام «عليه السّلام» فرمود: تا آن جا که دشمنان ما بگويند... و در تفسير قمى، درباره آيه «فَلَو أنَّ لَنَا کَرَّةً فَنَکُونَ مِنَ المُؤمِنِين» فرموده: «مِنَ المُهتَدِين». براى اين که آن روز با اقرار خود، ديگر داراى ايمان لازم شده اند. مؤلف: مراد امام «عليه السّلام» اين است که آن روز ايمان مى آورند، ايمان ايقان، وليکن اين را نيز مى فهمند که ايمان در آن روز، هيچ سودى به حالشان ندارد و ايمان نافع، آن ايمانى است که در دنيا مى داشتند. لذا آرزو مى کنند: اى کاش به دنيا بر مى گشتند، تا ايمانشان، ايمان راه يافتگان مى بود. يعنى ايمان مؤمنان حقيقى، که با ايمان خود، راه زندگى دنيا و آخرت خود را يافتند. و اين معنايى است لطيف که آيه «وَ لَو تَرَى إذِ المُجرِمُونَ نَاکِسُوا رُؤُسهُم عِندَ رَبِّهِم رَبَّنَا أبصَرنَا وَ سَمِعنَا فَارجِعنَا نَعمَل صَالِحاً إنَّا مُوقِنُون»، به آن اشاره دارد. چون در اين آيه نگفتند: ما را برگردان تا ايمان آوريم و عمل صالح کنيم، بلکه مى گويند: برگردان تا عمل صالح کنيم. دقت بفرمایيد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۱۲ آيات ۱۰۵ - ۱۲۲ سوره شعراء کَذَّبَت قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسلِينَ(۱۰۵) إِذْ قَالَ لهَُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَلا تَتَّقُونَ(۱۰۶) إِنّى لَکُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ(۱۰۷) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُونِ(۱۰۸) وَ مَا أَسئَلُکُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِى إِلّا عَلى رَبّ الْعَالَمِينَ(۱۰۹) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُونِ(۱۱۰) قَالُوا أَنُؤْمِنُ لَک وَ اتَّبَعَک الاَرْذَلُونَ(۱۱۱) قَالَ وَ مَا عِلْمِى بِمَا کانُوا يَعْمَلُونَ(۱۱۲) إِنْ حِسابهُمْ إِلّا عَلى رَبّى لَوْ تَشعُرُونَ(۱۱۳) وَ مَا أَنَا بِطارِدِ الْمُؤْمِنِينَ(۱۱۴) إِنْ أَنَا إِلّا نَذِيرٌ مُّبِينٌ(۱۱۵) قَالُوا لَئن لَّمْ تَنتَهِ يَا نُوحُ لَتَکُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِينَ(۱۱۶) قَالَ رَبّ إِنَّ قَوْمِى کَذَّبُونِ(۱۱۷) فَافْتَحْ بَيْنى وَ بَيْنَهُمْ فَتْحاً وَ نجِّنى وَ مَن مَّعِىَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ(۱۱۸) فَأَنجَيْنَاهُ وَ مَن مَّعَهُ فى الْفُلْکِ الْمَشحُونِ(۱۱۹) ثمَّ أَغْرَقْنَا بَعْدُ الْبَاقِينَ(۱۲۰) إِنَّ فى ذَلِک لاَيَةً وَ مَا کانَ أَکْثرُهُم مُّؤْمِنِينَ(۱۲۱) وَ إِنَّ رَبَّک لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ(۱۲۲) «ترجمه آیات» قوم نوح نيز، پيغمبران را دروغگو شمردند. (۱۰۵) وقتى که برادرشان نوح به آن ها گفت: چرا از خدا نمى ترسيد؟ ( ۱۰۶ ) که من پيغمبرى خيرخواه شمايم. (۱۰۷) از خدا بترسيد و اطاعتم کنيد. (۱۰۸) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۱۳ براى پيغمبرى خود، از شما مزدى نمى خواهم، که مزد من، جز به عهده پروردگار جهانيان نيست. (۱۰۹) از خدا بترسيد و اطاعتم کنيد. (۱۱۰) گفتند: چگونه به تو ايمان بياوريم، در حالى که فرومايگان پيروی ات کرده اند. (۱۱۱) گفت: من چه دانم که چه مى کرده اند. (۱۱۲) که اگر فهم داريد، حسابشان جز به عهده پروردگار من نيست. (۱۱۳) و من اين مؤمنان را دور نخواهم کرد. (۱۱۴) که من جز بيم رسانى آشکار نيستم. (۱۱۵) گفتند: اى نوح! اگر بس نکنى، سنگسار مى شوى. (۱۱۶) گفت: پروردگارا! قوم من، دروغگويم مى شمارند. (۱۱۷) بين من و آن ها حکم کن و مرا با مؤمنانى که همراه من اند، نجات بخش. (۱۱۸) پس او و همراهانش را در کشتى پُر ( از جمعيت و حيوانات) نجات داديم. (۱۱۹) سپس باقى ماندگان را غرق کرديم. (۱۲۰) که در اين، عبرتى است و بيشترشان ايمان آور نبودند. (۱۲۱) و پروردگارت نيرومند و فرزانه است. (۱۲۲) «بیان آیات» اين آيات، بعد از داستان موسى و ابراهيم، که دو نفر از پيامبران اولوالعزم بودند، شروع مى کند به داستان نوح که اولين پيامبر اولوالعزم و از بزرگان انبياء است، و اجمال آنچه بين آن جناب و قومش گذشته، نقل مى کند، که در آخر، به نجات نوح و همراهانش و غرق اکثر مردم انجاميده است. «کَذَّبَت قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسلِينَ»: در مفردات گفته: کلمه «قوم»، در اصل به معناى جماعتى از مردان است، نه زنان، و به همين جهت فرموده: «لَا يَسخَر قَومٌ مِن قَومٍ وَ لَا نِسَاءٌ مِن نِسَاءٍ». و شاعر نيز گفته: «أ قَومٌ آلُ حِصنٍ أم نسَاءٌ: آيا آل حصن، قوم اند و يا زنان اند»، وليکن در قرآن کريم، هر جا آمده، اعم از زن و مرد را شامل است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۱۴ و لفظ «قوم» به قول بعضى از علماء، مذکر است و اگر گاهى ضمير مؤنث به آن بر مى گردانند، به اعتبار جماعت مى باشد. بعضى ديگر گفته اند: مؤنث است. و در مصباح گفته: هم در مؤنث به کار مى رود و هم در مذکّر. وجه اين که قوم نوح را، تکذیب کنندۀ همه پیامبران خوانده و اگر در جمله مورد بحث، قوم نوح را تکذيب کننده همۀ مرسلين خوانده، با اين که ايشان به غير از نوح، پيغمبر ديگرى را تکذيب نکردند، از اين باب بوده که دعوت انبياء و مرسلين يکى است، و همه در دعوت به توحيد متفق اند. پس اگر مردمى يکى از ايشان را تکذيب کند، در حقيقت همه را تکذيب کرده و به همين جهت، خداى سبحان، ايمان به بعضى از ايشان بدون بعض ديگر را، کفر به همۀ آنان خوانده و فرموده: «إنَّ الَّذِينَ يَکفُرُونَ بِاللّهِ وَ رُسُلَهُ وَ يُرِيدُونَ أن يُفَرِّقُوا بَينَ اللّهِ وَ رُسُلِهِ وَ يَقُولُونَ نُؤمِنُ بِبَعضٍ وَ نَکفُرُ بِبَعضٍ وَ يُرِيدُونَ أن يَتَّخِذُوا بَينَ ذَلِکَ سَبِيلاً * أُولَئِکَ هُمُ الکَافِرُونَ حَقّاً». بعضى از مفسران در پاسخ از اشکال بالا گفته اند: اين از قبيل تعبير معروفى است که مى گويند: فلانى چارپايان سوار مى شود و لباس هاى برد مى پوشد، در حالى که می دانيم او سوار بيش از يک چارپا نشده و بيش از يک برد نپوشيده است. چيزى که هست، مى خواهند کنايه بياورند از اين که او جنس چارپا سوار مى شود، نه همه چارپايان را. ولى توجيه اولى بهتر است، و عين اشکال بالا و دو توجيه آن در آيه بعدى که مى فرمايد: «کَذَّبَت عَادٌ المُرسَلِينَ». و نيز آيه: «کَذَّبَت ثَمُودُ المُرسَلِينَ»، و آيات ديگر مشابه آن نيز مى آيد. «إِذْ قَالَ لهَُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَلا تَتَّقُونَ»: يعنى: زمانى که برادرشان نوح به ايشان گفت: آيا تقوا پيشه نمى کنيد؟ و مراد از برادر هم، نسب و خويشاوند است. همچنان که مى گويند: «اخو تميم» و «اخو کليب». يعنى خويشاوند قبيله بنى تميم و بنى کليب. و استفهام در جمله، استفهام توبيخى است و معنايش اين است که چرا تقوا پيشه نمى کنيد؟ ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۱۵ «إِنّى لَکُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ»: يعنى: من براى شما رسولى از ناحيه پروردگارتان و امينى بر رسالت او هستم، به شما ابلاغ نمى کنم مگر آنچه که پروردگارم مأمورم کرده و از شما خواسته است، و به همين جهت، جملۀ «فَاتَّقُوا اللّهَ وَ أطِيعُون» را بر آن متفرع کرد. آنگاه دستورشان داد تا اطاعتش کنند، چون اطاعت او، اطاعت خدا است. «وَ مَا أَسئَلُکُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِى إِلّا عَلى رَبّ الْعَالَمِينَ»: اين جمله، در سياق اين است که بفهماند من به مزد دنيوى طمع ندارم، ولى به اين عبارت فرموده که: «از شما مزدى درخواست نمى کنم»، و با اين تعبير فهمانده که به جز خيرخواهى منظورى ندارد و آنچه که ايشان را بدان دعوت مى کند، به خير خود ايشان است و در آن خيانت و نيرنگى هم نمى کند. خوب، وقتى چنين است بايد در آنچه امرشان مى کند، اطاعتش کنند، و به همين جهت، در اين جا نيز جمله: «فَاتَّقُوا اللّهَ وَ أطِيعُون» را بر آن متفرع نمود. و اگر در جمله «إن أجرِىَ إلَّا عَلَى رَبِّ العَالَمِين»، به جاى نام جلاله «اللّه»، نام «رَبُّ العالَمين» را آورد. براى اين است که بر مسأله توحيد صريح تر دلالت کند. چون مشرکان، خداى تعالى را معبود عالَم آلهه مى دانستند و معتقد بودند که براى هر عالَمى، الهى جداگانه هست، که آن را به جاى خدا مى پرستيدند. بنابراين، در برابر اينان، بايد اين معنا را اثبات کرد که: خداى تعالى، ربّ همۀ عوالم است و غير از خداى تعالى، هيچ اله ديگرى نيست. «فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُونِ»: در سابق وجه تکرار اين جمله گذشت و بنابر آن وجه، در مورد بحث مى فهماند که هر يک از امانت و نخواستن مزد، سببى جداگانه و مستقل است براى وجوب اطاعت آن جناب بر مردم. بهانه جویی قوم نوح«ع»، از ایمان آوردن به آن حضرت «قَالُوا أَنُؤْمِنُ لَک وَ اتَّبَعَک الاَرْذَلُونَ»: کلمۀ «أرذَلُون»، جمع مصحح «أرذَل» است، و «أرذل»، اسم تفضيل از رذالت است، و «رذالت»، به معناى پستى و دنائت است. مقصود مردم از اين که به نوح «عليه السّلام» گفتند: پيروان تو افراد پست اند، اين بوده که شغل پست و کارهاى کوچک دارند. و لذا آن جناب پاسخشان داد به اين که: «وَ مَا عِلمِى بِمَا کَانُوا يَعمَلُون». و ظاهرا قوم نوح «عليه السّلام»، ملاک شرافت و احترام را، اموال و فرزندان و پيروان بيشتر مى دانستند، همچنان که از دعاى نوح «عليه السّلام» که عرضه داشت: «رَبِّ إنَّهُم عَصَونِى وَ اتَّبَعُوا مَن لَم يَزِدهُ مَالُهُ وَ وَلَدُهُ إلّا خَسَاراً»، اين معنا به خوبى بر مى آيد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۱۶ یعنی استفاده مى شود که مرادشان از «أرذَلِين»، بردگان و فقراء و صاحبان مشاغل پست، و خلاصه کسانى است که اشراف و اعيانشان، ايشان را سفله و فرومايه مى خواندند و از مجالست و معاشرت با آنان، ننگ داشتند. «قَالَ وَ مَا عِلْمِى بِمَا کانُوا يَعْمَلُونَ»: ضمير «قَالَ» به نوح بر مى گردد، و کلمۀ «مَا»، استفهامى است. و بعضى گفته اند: نافيه است. و بنابر اين قول، خبر «ماى» نافيه حذف شده. چون سياق بر آن دلالت داشته. و به هر حال، مقصود از اين جمله، اين است که بفرمايد: «به اعمالى که ايشان قبل از ايمان آوردن به وى داشته اند، علمى ندارد». و اين را که گفتيم قبل از ايمان آوردن به وى، از عبارت «بِمَا کَانُوا يَعمَلُون: به آنچه که عمل مى کرده اند»، استفاده کرديم. «إِنْ حِسَابهُمْ إِلّا عَلى رَبّى لَوْ تَشعُرُونَ»: مقصود از «رَبِّى»، همان ربُّ العالَمين است. چون تنها فردى که از بين جمعيت به دعوت به سوى ربُّ العالمين اختصاص داشت، آن جناب بود. و کلمۀ «لَو» که بايد عمل کند و فعل شرط و جزاء شرط را جزم دهد، در اين جا عمل نکرده و در نتيجه، معناى جمله چنين مى شود که: «اگر شعورى مى داشتيد». بعضى گفته اند: جزاى آن در تقدير است و معنايش اين است که: اگر شعور مى داشتيد، اين مطلب را مى فهميديد. ولى اين گفتار صحيح نيست. و از نظر حصرى که در صدر آيه بود، معناى جمله مورد بحث، چنين مى شود: من اطلاعى از اعمال سابق ايشان ندارم و حسابشان هم بر من نيست، تا به آن خاطر تجسس کنم که تاکنون چه مى کرده اند. زيرا حسابشان، تنها و تنها، بر پروردگار من است، اگر شعورى داشته باشيد. پس همو بر حسب اعمالشان، مجازاتشان مى کند. «وَ مَا أَنَا بِطارِدِ الْمُؤْمِنِينَ * إِنْ أَنَا إِلّا نَذِيرٌ مُّبِينٌ»: جملۀ دومى، به منزله تعليل جمله اولى است و هر دو جمله، متمم بيان سابق است. و معنايش اين است که: من هيچ پست و مأموريتى ندارم، مگر انذار و دعوت. در نتيجه کسى را که رو به من بياورد و دعوتم را بپذيرد، هرگز طردش نمى کنم، و نيز از اعمال گذشته اش تجسس نمى نمايم، تا به حساب کرده هايشان برسم. چون حسابشان بر پروردگار من است، که پروردگار همه عالَم است، نه بر من. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۱۷ «قَالُوا لَئن لَّمْ تَنتَهِ يَا نُوحُ لَتَکُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِينَ»: مقصود از اين که قوم نوح گفتند: «اگر اى نوح منتهى نشوى»، اين است که اگر دعوتت را ترک نکنى، مرجوم خواهى شد. و «مرجوم»، از «رَجم» است، که به معناى سنگسار کردن کسى است. بعضى ديگر گفته اند: «به معناى ناسزا است»، ولى بعيد است، و اين سخن را در اواخر دعوت نوح گفتند و او را تهديدى قطعى کردند. چون کلام خود را به چند وجه تأکيد نمودند. (يکى: «لام» در لَئِن. دوم «لام» در لَتَکُونَنَّ. و سوم «نون» تأکيدى که در آخر لَتَکُونَنَّ است). تقاضای نوح «ع» از خداوند، که بين او و قومش حکم کند «قَالَ رَب إِنَّ قَوْمِى کَذَّبُونِ * فَافْتَحْ بَيْنى وَ بَيْنَهُمْ فَتْحاً وَ نجِّنى وَ مَن مَّعِىَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ»: اين جمله، آغاز کلام نوح «عليه السّلام» است، و جملۀ «رَبِّ إنَّ قَومِى کَذَّبُونِ»، جلوتر ذکر شده، تا مقدمه باشد براى مطالب بعد و اين معنا را برساند که ديگر کار از کار گذشته و تکذيب به طور مطلق، از آنان تحقق يافته، به طورى که ديگر هيچ اميدى به تصديق و ايمان در آنان نمانده. همچنان که در آيه: «رَبِّ لَا تَذَر عَلَى الأرضِ مِنَ الکَافِرِينَ دَيَّاراً إنَّکَ إن تَذَرهُم يُضِلُّوا عِبَادَکَ وَ لَا يَلِدُوا إلّا فَاجِراً کَفّاراً»، به اين نکته تصريح شده است. و جملۀ «فَافتَح بَينِى وَ بَينَهُم فَتحاً»، کنايه است از راندن قضاء ميان آن جناب و قومش، همچنان که درباره اين قضاء، به طور کلى فرموده: «وَ لِکُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإذَا جَاءَ رَسُولُهُم قُضِىَ بَينَهُم بِالقِسطِ وَ هُم لَا يُظلَمُون». و اصل اين استعمال، از باب استعاره به کنايه است. گويا نوح و پيروانش و کفار از قومش، در يک جا جمع شده و به هم در آميخته اند، به طورى که از يکديگر تشخيص داده نمى شوند. ناگزير از پروردگار خود درخواست کرده که «فتح» و «قضاى» وسيعى در ميان آنان ايجاد کند، تا يک طايفه از طايفه ديگر دور شود. و اين کنايه است از نزول عذاب، که قهرا جز کفار و فاسقان را نمى گيرد و وقتى گرفت، پيروان او متمايز مى شوند. چون ديگر کافر و فاسقى باقى نمى ماند. دليل بر اين استعاره، جملۀ «وَ نَجِّنِى وَ مَن مَعِى مِنَ المُؤمِنِين» است، که خودش و مؤمنان را درآميخته و در هم با کفار فرض کرده، که اگر نجات خدايى نباشد، عذاب مورد درخواستش، خود ايشان را هم مى گيرد و لذا درخواست نجات مى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۱۸ بعضى از مفسران گفته اند: «فتح»، به معناى حکم و قضاء است، که از «فتاحت»، به معناى حکومت گرفته شده. «فَأَنجَيْنَاهُ وَ مَن مَّعَهُ فى الْفُلْکِ الْمَشحُونِ»: يعنى: او و همراهانش را در سفينه اى مشحون، يعنى مملو از ايشان و از هر جنبده اى يک جفت نجات داديم، که داستان آن در سوره «هود» آمده است. «ثمَّ أَغْرَقْنَا بَعْدُ الْبَاقِينَ»: يعنى: بعد از نجات دادن ايشان، بقيه قوم او را غرق کرديم. «إِنَّ فى ذَلِک لاَيَةً...الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ»: درباره اين دو آيه، قبلا بحث شد. بحث روايتى در کتاب کمال الدين و نيز در روضه کافى، با ذکر سند، از ابوحمزه، از امام باقر «عليه السّلام» روايت آورده که در ضمن حديثى فرمود: نوح، هزار سال مگر پنجاه سال در بين مردم بود، در حالى که احدى غير او در کار نبوت، با وى شرکت نداشت، وليکن آن جناب بر مردمى رو آورد که به طور کلى مسأله نبوت را منکر بودند و انبياى قبل از نوح تا زمان آدم را نيز قبول نداشتند. و به همين مطلب اشاره دارد اين قول خداى متعال: «وَ إنَّ رَبَّکَ لَهُوَ العَزِيزُ الرَّحِيم». يعنى: بين نوح و آدم «عليهما السّلام»، ده پدر فاصله بود، که همه از پيامبران بودند. و در تفسير قمى، در ذيل جمله: «وَ اتَّبَعَکَ الأرذَلُون»، در معناى «أرذل» فرموده اند: يعنى فقراء. و نيز در همان کتاب و در روايت ابى الجارود، از امام باقر «عليه السّلام» آمده که در ذيل جمله: «الفُلکِ المَشحُون» فرمودند: يعنى مجهز، که همه کارهايش تمام شده بود، و ديگر هيچ کارى نداشت، جز اين که روى آب بيفتد. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه

آیه ۶۹ سوره شعراءآیه ۷۰ سوره شعراءآیه ۷۱ سوره شعراءآیه ۷۲ سوره شعراءآیه ۷۳ سوره شعراءآیه ۷۴ سوره شعراءآیه ۷۵ سوره شعراءآیه ۷۶ سوره شعراءآیه ۷۷ سوره شعراءآیه ۷۸ سوره شعراءآیه ۷۹ سوره شعراءآیه ۸۰ سوره شعراءآیه ۸۱ سوره شعراءآیه ۸۲ سوره شعراءآیه ۸۳ سوره شعراءآیه ۸۴ سوره شعراءآیه ۸۵ سوره شعراءآیه ۸۶ سوره شعراءآیه ۸۷ سوره شعراءآیه ۸۸ سوره شعراءآیه ۸۹ سوره شعراءآیه ۹۰ سوره شعراءآیه ۹۱ سوره شعراءآیه ۹۲ سوره شعراءآیه ۹۳ سوره شعراءآیه ۹۴ سوره شعراءآیه ۹۵ سوره شعراءآیه ۹۶ سوره شعراءآیه ۹۷ سوره شعراءآیه ۹۸ سوره شعراءآیه ۹۹ سوره شعراءآیه ۱۰۰ سوره شعراءآیه ۱۰۱ سوره شعراءآیه ۱۰۲ سوره شعراءآیه ۱۰۳ سوره شعراءآیه ۱۰۴ سوره شعراءآیه ۱۰۵ سوره شعراءآیه ۱۰۶ سوره شعراءآیه ۱۰۷ سوره شعراءآیه ۱۰۸ سوره شعراءآیه ۱۰۹ سوره شعراءآیه ۱۱۰ سوره شعراءآیه ۱۱۱ سوره شعراءآیه ۱۱۲ سوره شعراءآیه ۱۱۳ سوره شعراءآیه ۱۱۴ سوره شعراءآیه ۱۱۵ سوره شعراءآیه ۱۱۶ سوره شعراءآیه ۱۱۷ سوره شعراءآیه ۱۱۸ سوره شعراءآیه ۱۱۹ سوره شعراءآیه ۱۲۰ سوره شعراءآیه ۱۲۱ سوره شعراءآیه ۱۲۲ سوره شعراء