تفسیر المیزان

المیزان جلد۱۵ بخش۳۴

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۱۹ آيات ۱۲۳ - ۱۴۰ سوره شعراء کَذَّبَت عَادٌ الْمُرْسلِينَ(۱۲۳) إِذْ قَالَ لهَُمْ أَخُوهُمْ هُودٌ أَلا تَتَّقُونَ(۱۲۴) إِنّى لَکُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ(۱۲۵) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُونِ(۱۲۶) وَ مَا أَسئَلُکُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِى إِلّا عَلى رَبّ الْعَالَمِينَ(۱۲۷) أَتَبْنُونَ بِکُلِّ رِيعٍ آيَةً تَعْبَثُونَ(۱۲۸) وَ تَتَّخِذُونَ مَصانِعَ لَعَلَّکُمْ تخْلُدُونَ(۱۲۹) وَ إِذَا بَطشتُم بَطشتُمْ جَبَّارِينَ(۱۳۰) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُونِ(۱۳۱) وَ اتَّقُوا الَّذِى أَمَدَّکم بِمَا تَعْلَمُونَ(۱۳۲) أَمَدَّکم بِأَنْعَامٍ وَ بَنِينَ(۱۳۳) وَ جَنَّاتٍ وَ عُيُونٍ(۱۳۴) إِنّى أَخَاف عَلَيْکُمْ عَذَاب يَوْمٍ عَظِيمٍ(۱۳۵) قَالُوا سوَاءٌ عَلَيْنَا أَوَعَظت أَمْ لَمْ تَکُن مِّنَ الْوَعِظِينَ(۱۳۶) إِنْ هَذَا إِلّا خُلُقُ الاَوَّلِينَ(۱۳۷) وَ مَا نحْنُ بِمُعَذَّبِينَ(۱۳۸) فَکَذَّبُوهُ فَأَهْلَکْنَهُمْ إِنَّ فى ذَلِک لاَيَةً وَ مَا کانَ أَکْثرُهُم مُّؤْمِنِينَ(۱۳۹) وَ إِنَّ رَبَّک لهَُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ(۱۴۰) «ترجمه آیات» قوم عاد نيز، پيغمبران را دروغگو شمردند. (۱۲۳) وقتى برادرشان هود به ايشان گفت: چرا از خدا نمى ترسيد؟ (۱۲۴) که من پيغمبرى خيرخواه شمايم. (۱۲۵) تقواى الهى پيشه کنيد و از خدا اطاعت کنيد.(۱۲۶) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۲۰ براى پيغمبرى خود، مزدى نمى خواهم، چون مزد من، جز به عهده پروردگار جهانيان نيست. (۱۲۷) چرا در هر مکانى به بيهوده، نشانى بنا مى کنيد؟ (۱۲۸) و قصرها مى سازيد؟ مگر جاودانه زنده خواهيد بود؟ (۱۲۹) و چون سختى مى کنيد، مانند ستمگران سختى و خشم مى کنيد. (۱۳۰) از خدا بترسيد و اطاعتم کنيد. (۱۳۱) از آن کسى که آنچه می دانيد، کمکتان داده است، بترسيد. (۱۳۲) با چهارپايان و فرزندان ياری تان کرده. (۱۳۳) با باغستان ها و چشمه سارها. (۱۳۴) که من بر شما از عذاب روزى بزرگ مى ترسم. (۱۳۵) گفتند: چه ما را پند دهى، يا از پندگويان نباشى، براى ما يکسان است. (۱۳۶) اين (بت پرستى)، رفتار گذشتگان است. (۱۳۷) و ما هرگز مجازات نخواهيم شد. (۱۳۸) و (آن ها هود را) دروغگو شمردند و ما هلاکشان کرديم که در اين، عبرتى هست و بيشترشان مؤمن نبودند. (۱۳۹) و همانا پروردگارت نيرومند و رحيم است. (۱۴۰) «بیان آیات» اين آيات، به داستان هود «عليه السّلام» و قومش، که همان قوم «عاد» بودند، اشاره مى کند. «کَذَّبَت عَادٌ الْمُرْسلِينَ»: قوم «عاد»، مردمى از عرب بسيار قديم و عرب اوائل (يعنى اوائل پيدايش اين نژاد) بودند، که در «احقاف»، از جزيرة العرب زندگى مى کردند و داراى تمدنى مترقى و سرزمين هايى خرم و ديارى معمور بودند، به جرم اين که پيامبران را تکذيب کرده، به نعمت هاى الهى کفران ورزيده و طغيان کردند، خداى تعالى، به وسيله بادى عقيم، هلاکشان ساخته و ديارشان را ويران و دودمانشان را خراب کرد. و به طورى که مى گويند، «عاد»، اسم پدر بزرگ ايشان بوده و اگر خود آنان را «عاد» خوانده اند، از قبيل تسميه قوم به اسم پدر بزرگ است، همچنان که بنى تميم و بنى بکر و بنى تغلب، را «تميم» و «بکر» و «تغلب»، مى نامند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۲۱ در سابق، در آيه اى که نظير اين آيه در داستان نوح بود، گفتيم که: چرا قوم نوح را تکذيب کننده همه انبياء خوانده، با اين که بيش از يک پيامبر را تکذيب نکرده بودند. «إِنّى لَکُمْ رَسولٌ أَمِينٌ...رَبّ الْعَالَمِينَ»: بيان معناى اين آيه، در ذيل آيه نظير آن در داستان نوح «عليه السّلام» گذشت. بعضى از مفسران گفته اند که: اگر داستان اين پنج نفر از انبياء را با ذکر مسأله امانت رسولان و مزد نخواستن آنان و دستورشان به تقوا و اطاعت آغاز کرده، براى اين بوده که بفهماند مبناى مسأله بعثت، همانا دعوت به معرفت حق و اطاعت دستوراتى است که اگر مردم در آن دستورات، از پيغمبر خود اطاعت کنند، به ثواب نزديک و از عقاب دور مى شوند و انبياء همگى بر اين معنا متفق اند، هر چند که از نظر بعضى از فروع دين، آن هم به خاطر اختلافى که در اعصار هست، مختلف بوده باشند، و همگى يک هدف را دنبال مى کنند و همگى از طمع مال دنياى مردم منزه اند. و نظير اين سخن را، در تفسير آيه اى که در خاتمه همه داستان هاى هشتگانه اين سوره آمده، يعنى آيه «إنَّ فِى ذَلِکَ لَآيَةً وَ مَا کَانَ أکثَرُهُم مُؤمِنِين * وَ إنَّ رَبَّکَ لَهُوَ العَزِيزُ الرَّحِيم» زده اند، که اين آيه دلالت مى کند بر اين که بيشتر امت ها و اقوام، از آيات خدا روی گردان بوده اند، و خداى سبحان، به خاطر همين جرم اين ها، و به ملاک اين که خودش «عزيز» است، مجازاتشان کرده و مى کند. و به خاطر اين که نسبت به مؤمنان «رحيم» است، نجاتشان مى دهد. ما نيز، در آن جا که غرض سوره را ذکر مى کرديم، به اين معنا اشاره نموديم. توبيخ قوم هود «ع»، به خاطر اسراف در شهوت و افراط در غضب «أَ تَبْنُونَ بِکُلِّ رِيعٍ آيَةً تَعْبَثُونَ»: کلمه «رِيع»، به معناى نقطه بلندى است از زمين، و کلمۀ «آيت»، به معناى علامت و نشانه است. و کلمۀ «عبث»، به معناى آن کارى است که هيچ نتيجه و غايتى بر آن مترتب نمى شود. گويا قوم هود «عليه السّلام»، در بالاى کوه ها و نقاط بلند، ساختمان هايى مى ساختند، آن هم به بلندى کوه، تا براى گردش و تفريح بدان جا روند، بدون اين که غرض ديگرى در کار داشته باشند، بلکه صرفا به منظور فخر نمودن به ديگران و پيروى هوا و هوس، که در اين آيه ايشان را بر اين کارشان توبيخ مى کند. البته درباره اين آيه معانى ديگرى ذکر کرده اند، که چون هيچ دليلى از لفظ آيه و از سازش سياق نداشت، لذا از نقل آن ها خوددارى کرديم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۲۲ «وَ تَتَّخِذُونَ مَصانِعَ لَعَلَّکُمْ تَخْلُدُونَ»: کلمۀ «مَصَانع» - به طورى که گفته اند - به معناى قلعه هاى محکم و قصرهاى استوار و ساختمان هاى عالى است، که مفرد آن «مَصنَع» مى باشد. و اين که فرمود: «لَعَلَّکُم تَخلُدُون»، در مقام تعليل مطلب قبل است. يعنى شما اين قصرها را بدين جهت مى سازيد که اميد داريد جاودانه زنده بمانيد. و الا اگر چنين اميدى نمى داشتيد، هرگز دست به چنين کارهايى نمى زديد. چون اين کارهايى که مى کنيد و اين بناهايى که مى سازيد، طبعا سال هايى دراز باقى مى ماند، در حالى که عمر طولانی ترين افراد بشر از عمر آن ها کوتاه تر است. بعضى ديگر از مفسران در معناى آيه و نيز در مفردات آن، وجوهى ديگر گفته اند، که از نقل آن ها، صرف نظر مى کنيم. «وَ إِذَا بَطشتُم بَطشتُمْ جَبَّارِينَ»: در مجمع البيان گفته کلمۀ «بَطش» به معناى کشتن با شمشير و زدن با تازيانه است. و کلمۀ «جَبّار» به معناى کسى است که بر ديگران علوّ و عظمت و سلطنت داشته باشد و اين، خود يکى از صفات خداى سبحان است، که در خصوص ذات مقدس او مدح و در غير او، ذمّ شمرده مى شود. براى اين که در غير خدا معنايش اين است که بنده خدا جباريّت را به خود بندد. و بنا به گفته وى، معنايش چنين مى شود که: شما وقتى مى خواهيد شدتى در عمل از خود نشان دهيد، آن قدر مبالغه و زياده روى مى کنيد، که جباران مى کنند. و حاصل معناى آيات سه گانه مورد بحث، اين است که: در دو سوى شهوت و غضب از حد مى گذريد و اسراف مى کنيد و از حد اعتدال و از هيئت عبوديت خارج مى شويد. «فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُونِ»: اين جمله، بر مسأله اسراف در دو سوى شهوت و غضب و خروجشان از رسم عبوديت تفريع شده، مى فرمايد: چون چنين هستيد، پس از خدا بترسيد و او را اطاعت کنيد و دستورات او را در خصوص ترک اسراف و استکبار به کار بنديد. «وَ اتَّقُوا الَّذِى أَمَدَّکم بِمَا تَعْلَمُونَ * أَمَدَّکم بِأَنْعَامٍ وَ بَنِينَ * وَ جَنَّاتٍ وَ عُيُونٍ»: راغب مى گويد: کلمۀ «مدّ» در اصل، به معناى کشيدن است، ولى در يارى هم استعمال می شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۲۳ می گويند: «أمدَدتُ الجَيشَ بِمَدَدٍ وَ الإنسَانَ بِطَعَامٍ: من لشکر را به مدد يارى کردم و فلانى را به اطعام مدد دادم». و بيشتر موارد استعمال «إمداد» در محبوب است، به خلاف کلمۀ «مدّ»، که بيشتر در مکروه استعمال مى شود. همچنان که هر دو کلمه در قرآن کريم آمده، يک جا فرموده: «وَ أمدَدنَاهُم بِفَاکِهَةٍ: ايشان را با ميوه مدد داديم». جاى ديگر مى فرمايد: «وَ نَمُدُّ لَهُ مِنَ العَذَابِ مَدّاً: براى او از عذاب دنباله اى که خود مى دانيم، درست مى کنيم». جملۀ «وَ اتَّقُوا الَّذِى أمَدَّکُم...» در معناى تعليق حکم به وصف است، که خود عليّت آن وصف را مى رساند، و معنايش اين است که: بپرهيزيد از خدايى که شما را با نعمت هاى خود مدد مى دهد. چرا بپرهيزيد؟ براى همين که شما را مدد مى دهد. پس بر شما واجب است که شکرش را به جاى آريد و نعمت هايش را در آن جا که بايد مصرف کنيد، مصرف نماييد. نه اين که به آن اتراف و استکبار بورزيد. چون کفران نعمت، غضب و عذاب خداى را به دنبال دارد. همچنان که فرمود: «لَئِن شَکَرتُم لَأزِيدَنَّکُم وَ لَئِن کَفَرتُم إنَّ عَذَابِى لَشَدِيدٌ». و آنگاه اجمالى از نعمت ها را ذکر کرده، در اول فرموده: «أمَدَّکُم بِمَا تَعلَمُون: شما را مدد داد به آنچه خودتان مى دانيد». آنگاه همان اجمال را تفصيل داده، بار دوم فرمود: «أمَدَّکُم بِأموَالٍ وَ بَنِينَ وَ جَنَّاتٍ وَ عُيُونٍ». در جمله اولى، نکته ديگرى نيز هست و آن اين است که خود شما می دانيد که اين نعمت ها از امداد خداى تعالى و صنع اوست، و احدى غير او، در ايجاد آن ها و امدادش به شما شرکت نداشته. پس تنها او است که بر شما واجب است از نا فرمانی اش بپرهيزيد و شکرش را به جاى آورده، او را بپرستيد، نه بت ها و اصنام. پس در حقيقت کلامى است که برهان خود را نيز متضمن است. «إِنّى أَخَافُ عَلَيْکُمْ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ»: اين جمله، امر به تقوا را تعليل مى کند و معنايش اين است که: من که شما را به تقوا دعوت مى کنم تا شکر او را به جاى آورده باشيد، بدين جهت است که من بر شما مى ترسم عذاب روزى بزرگ را، که اگر کفران کنيد و شکر به جا نياوريد، بدان عذاب مبتلا شويد. و ظاهرا مراد از «روز عظيم»، همان روز قيامت است، هرچند که بعضى ممکن دانسته اند که مراد از آن، روز استيصال و هلاکت باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۲۴ انکار و تکذيب و هلاکت قوم هود «ع» «قَالُوا سَوَاءٌ عَلَيْنَا أَوَعَظت أَمْ لَمْ تَکُن مِّنَ الْوَاعِظِينَ»: در اين جمله، از قوم هود حکايت مى فرمايد که آن جناب را به کلى از دعوتش و تأثير کلامش و از ايمان خود مأيوس کردند. بعضى گفته اند: اين تعبير خالى از مبالغه نيست. چون مقتضاى ترديد - چه موعظه کنى و يا از واعظان نباشى - اين بود که گفته شود: «چه موعظه کنى و چه نکنى»، ولى آن طور فرمود تا مبالغه را برساند و بفهماند که ما به هيچ وجه ايمان نخواهيم آورد. «إِنْ هَذَا إِلّا خُلُقُ الاَوَّلِينَ»: کلمۀ «خُلُق»، به ضمّه خاء و لام و يا سکون لام، خوانده مى شود. راغب گفته: «خَلق و خُلق» - به فتحه خاء و ضمّه آن - در اصل يکى بوده. مانند «شَرب و شُرب» و «صَرم و صُرم»، وليکن «خَلق» - به فتحه خاء - مختص به هيئت ها و اشکال و صور ديدنى است و «خُلق» - به ضمه خاء - مختص به قوا و اخلاقياتى است که با بصيرت درک مى شود، نه با چشم. همچنان که در قرآن کريم آمده: «إنَّکَ لَعَلَى خُلُقٍ عَظِيم». و نيز بنا به قرائتى «إن هَذَا إلّا خُلُقُ الأوَّلِين». و اشاره به کلمه «هَذَا»، اشاره به معارفى است که هود آورده و مردم آن را وعظ ناميدند و معنايش اين است که: اين دعوت به توحيد و موعظه که تو بدان دست زده اى، جز همان عادت گذشتگان از اهل اساطير و خرافات چيز ديگرى نيست، و اين سخن، مانند همان سخنى است که از ديگران حکايت کرده و فرموده است: «إن هَذَا إلّا أسَاطِيرُ الأوَّلِين». ممکن هم هست که اشاره باشد به شرک و بت پرستى، که به تقليد از پدرانشان داشتند و مى گفتند: «وَجَدنَا آبَاءَنَا کَذَلِکَ يَفعَلُون: پدران خود را يافتيم که چنين مى کردند». بعضى از مفسران احتمال داده اند که مراد اين باشد که خواسته اند بگويند: اين خلق که در ما است، نيست مگر همان خلق اولين. زنده می شويم آن چنان که آن ها مى شدند و مى ميريم آن چنان که آنان مُردند و بس. ديگر بعث و حساب و عذابى در کار نيست، وليکن اين احتمال از سياق آيه دور است. «وَ مَا نحْنُ بِمُعَذَّبِينَ»: در اين جمله معاد را انکار کرده اند، البته اين در صورتى است که مراد هود «عليه السّلام» از عذاب يوم عظيم، روز قيامت باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۲۵ «فَکَذَّبُوهُ فَأَهْلَکْنَاهُمْ إِنَّ فى ذَلِک لاَيَةً...الرَّحِيمُ»: معناى اين آيات روشن است. بحث روايتى در کتاب کمال الدين و روضه کافى، با ذکر سند، روايتى از ابوحمزه ثمالى، از ابى جعفر محمد بن على باقر «عليه السلام» آورده، که در ضمن آن فرموده: نوح «عليه السّلام» خبر داده بود که خداى تعالى، پيامبرى مبعوث مى فرمايد به نام هود و او، قوم خود را به سوى خداى عزوجل مى خواند و مردم او را تکذيب مى کنند، و خداى تعالى، ايشان را به وسيله باد هلاک مى کند. پس زنهار که هر يک از شما او را درک کرد، از تکذيبش بپرهيزد و به وى ايمان آورد و حتما پيروی اش کند. چون خداى تعالى او را از عذاب باد نجات مى دهد. نوح «عليه السّلام» به فرزندش «سام» سفارش کرد که با اين وصيت در رأس هر سالى تجديد عهد کند. سام اين کار را مى کرد، و آن روز را در هر سال عيد مى گرفتند و آن روز را در انتظار روزى که هود مبعوث شود، به سر مى بردند. همين که خداى تبارک و تعالى، هود را مبعوث فرمود، به علم و ايمان و ميراث علمى گذشتگان و نيز به اسم اکبر و آثار علم نبوت، که نزدشان بود، نگريستند و ديدند که هود پيغمبر است و پدر بزرگشان نوح «عليه السّلام» به آمدن وى بشارتشان داده. پس به وى ايمان آورده و تصديقش نموده، پيروی اش کردند و از عذاب باد نجات يافتند. اين جاست که خداى تعالى مى فرمايد: «وَ إلَى عَادٍ أخَاهُم هُوداً». و نيز مى فرمايد: «کَذَّبَت عَادٌ المُرسَلِينَ إذ قَالَ لَهُم أخُوهُم هُودٌ ألَا تَتَّقُون». و در مجمع البيان، در ذيل جملۀ «آيَةً تَعبَثُون» گفته است: يعنى چيزهايى که به آن احتياج نداريد و نمى خواهيد در آن منزل کنيد، بلکه تنها عبث و لهو و لعب شما را به ساختن آن وادار کرده. و گويا ساختن بنايى را که از آن بى نيازند، عبث خوانده - اين را عطاء از تفسير ابن عباس ‍ روايت کرده - مؤيد آن، خبرى است که از انس بن مالک رسيده که گفت: روزى رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» بيرون شد و در راه قبه اى ديد. پرسيد: اين چيست؟ اصحابش ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۲۶ عرضه داشتند: کاخى است از انصار. حضرت مقدارى ايستاد تا صاحب قبه آمد و سلام کرد. رسول خدا در حضور همه مردم، از او روى گردانيد. مرد (به خيال اين که آن جناب متوجه نشده)، چند بار سلام خود را تکرار کرد و حضرت روى گردانيد. تا مرد به خوبى فهميد که آن جناب از وى خشمگين و رويگردان شده است. قضيه را به اصحاب آن جناب گفت، که به خدا سوگند، نظر رسول خدا از من برگشته و نمى دانم چه خلافى از من سر زده و چه شده است؟ گفتند: رسول خدا قبه تو را ديد و از ما پرسيد اين مال کيست؟ ما گفتيم که مال فلانى است. پس مرد به قبه اش برگشته، آن را با زمين يکسان کرد. روزى ديگر رسول خدا از آن جا عبور کرد و قبه اى نديد. پرسيد: قبه اى که در اين جا بود، چه شد؟ گفتند: صاحبش از اعراض تو نزد ما شکوه کرد. ما سبب اعراضت را به وى گفتيم. رفت و قبه را خراب کرد. حضرت فرمود: هر چيزى که ساخته شود، روز قيامت، وبال صاحبش مى باشد، مگر آن مقدارى که چاره اى از آن نيست. و در تفسير قمى، در ذيل آيه «وَ إذَا بَطَشتُم بَطَشتُم جَبَّارِين» آمده که يکديگر را به خاطر غضب و بدون هيچ گناه مى کشيد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۲۷ آيات ۱۴۱ - ۱۵۹ سوره شعراء کَذَّبَت ثَمُودُ الْمُرْسلِينَ(۱۴۱) إِذْ قَالَ لهَُمْ أَخُوهُمْ صالِحٌ أَلا تَتَّقُونَ(۱۴۲) إِنّى لَکُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ(۱۴۳) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُونِ(۱۴۴) وَ مَا أَسئَلُکُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِى إِلا عَلى رَبّ الْعَالَمِينَ(۱۴۵) أَتُترَکُونَ فى مَا هَاهُنَا آمِنِينَ(۱۴۶) فى جَنَّاتٍ وَ عُيُونٍ(۱۴۷) وَ زُرُوعٍ وَ نخْلٍ طلْعُهَا هَضِيمٌ(۱۴۸) وَ تَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتاً فَارِهِينَ(۱۴۹) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُونِ(۱۵۰) وَ لا تُطِيعُوا أَمْرَ الْمُسرِفِينَ(۱۵۱) الَّذِينَ يُفْسِدُونَ فى الاَرْضِ وَ لا يُصلِحُونَ(۱۵۲) قَالُوا إِنَّمَا أَنتَ مِنَ الْمُسحَّرِينَ(۱۵۳) مَا أَنت إِلّا بَشرٌ مِّثْلُنَا فَأْتِ بِآيَةٍ إِن کُنت مِنَ الصادِقِينَ(۱۵۴) قَالَ هَذِهِ نَاقَةٌ لهََّا شِرْبٌ وَ لَکُمْ شِرْبُ يَوْمٍ مَّعْلُومٍ(۱۵۵) وَ لا تَمَسُّوهَا بِسوءٍ فَيَأْخُذَکُمْ عَذَاب يَوْمٍ عَظِيمٍ(۱۵۶) فَعَقَرُوهَا فَأَصبَحُوا نَادِمِينَ(۱۵۷) فَأَخَذَهُمُ الْعَذَاب إِنَّ فى ذَلِک لاَيَةً وَ مَا کانَ أَکثرُهُم مُّؤْمِنِينَ(۱۵۸) وَ إِنَّ رَبَّک لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ(۱۵۹) «ترجمه آیات» ثموديان نيز، پيغمبران را دروغگو شمردند. (۱۴۱) برادرشان صالح به ايشان گفت: چرا نمی ترسيد؟ (۱۴۲) که من پيغمبر خيرخواه شمايم. (۱۴۳) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۲۸ از خدا بترسيد و اطاعتم کنيد. (۱۴۴) براى پيغمبرى از شما مزدى نمى خواهم که مزد من، جز به عهده پروردگار جهانيان نيست. (۱۴۵) آيا شما تصور مى کنيد هميشه در نهايت امنيت، در نعمت هايى که اين جاست، مى مانيد؟ (۱۴۶) در باغستان ها و چشمه سارها. (۱۴۷) و کشتزارها و نخلستان هايى که گل لطيف دارد. (۱۴۸) که در کوه ها با مهارت خانه ها مى تراشيد و در آن به عيش و نوش مى پردازيد. (۱۴۹) از خدا بترسيد و اطاعتم کنيد. (۱۵۰) و فرمان اسرافکاران را اطاعت مکنيد. (۱۵۱) که در اين سرزمين فساد مى کنند و اصلاح نمى کنند. (۱۵۲) گفتند: حقا تو جادوگر شده اى. (۱۵۳) تو جز بشرى مانند ما نيستى، اگر راست مى گويى، معجزه اى بياور. (۱۵۴) گفت: اين شترى است براى سهمى او (از آب) است و براى شما نيز سهم روز معينى. (۱۵۵) آزارى به آن نرسانيد که عذاب روزى بزرگ به شما مى رسد. (۱۵۶) آن را کشتند و پشيمان شدند. (۱۵۷) و دچار عذاب شدند که در اين عبرتى هست و بيشترشان مؤمن نبودند. (۱۵۸) و پروردگارت نيرومند و رحيم است. ( ۱۵۹) «بیان آیات» اين آيات به اجمال، به داستان صالح «عليه السّلام» و قومش اشاره مى کند، و صالح نيز يکى از انبياى عرب است، که قرآن کريم، تاريخ او را بعد از «هود» مى داند. «کَذَّبَت ثَمُودُ الْمُرْسلِينَ...عَلى رَبّ الْعَالَمِينَ»: معناى اين چند آيه، در گذشته روشن شد. «أَتُترَکُونَ فى مَا هَاهُنَا آمِنِينَ»: ظاهرا استفهام در آيه، استفهام انکار است و کلمۀ «ما»، موصوله مى باشد و مراد از آن نعمت هايى است که بعدا، يعنى از جمله «فِى جَنّاتٍ وَ عُيُون» به بعد، آن را تفصيل مى دهد. و کلمۀ «هَاهُنَا» اشاره است به مکان حاضر و نزديک، که مراد از آن در آيه، همان سرزمين ثمود است. و کلمۀ «آمنين»، حال از نايب فاعل «تُترَکُون» است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۲۹ و معناى آيه اين است که: شما در اين نعمت هايى که در سرزمين تان احاطه تان کرده، مطلق العنان رها نمى شويد و چنين نيست که از آنچه مى کنيد، بازخواست نگرديد و از هر مؤاخذه الهى، ايمن باشيد. «فى جَنَّاتٍ وَ عُيُونٍ * وَ زُرُوعٍ وَ نخْلٍ طلْعُهَا هَضِيمٌ»: اين جمله، همان بيان تفصيلى است که گفتيم براى جملۀ «فِيهَا هَاهُنَا» ذکر مى کند و اگر بعد از ذکر جنات، «نخل» را که باز يکى از مصاديق جنات است ذکر فرمود، به خاطر اهتمامى است که عرب به اين درخت دارد. و کلمۀ «طلع» در نخل، به منزله گرد گُل در ساير درختان است. و کلمۀ «هَضِيم» - به طورى که گفته اند - به معناى درختان تو در هم و سر به هم کشيده است. «وَ تَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتاً فَارِهِينَ»: راغب در مفردات گفته: کلمۀ «فره» - به فتحه فاء و کسره راء - صفت مشبهه و به معناى شهوت پرست است. و آيه «وَ تَنحِتُونَ مِنَ الجِبَالِ بُيُوتاً فَارِهِين». يعنى حاذقين (استادانه). و بعضى ديگر گفته اند: «فَارِهِين»، يعنى شهوت پرستان. و بنا به نظريه او، اين آيه شريفه در مقام بيان نعمت خواهد بود. و بنا به آن معناى ديگر، در مقام انکار شهوت رانى و طغيان و سرمستى و عياشى آنان است. و به هر حال، چه به آن معنا و چه به اين معنا، آيه شريفه در سياق استفهام است. «فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُونِ»: اين جمله، تفريع بر انکار قبلى است، که گفتيم در معناى نفى است. صالح «ع»، قوم ثمود را از اطاعت امر مسرفان بر حذر می دارد «وَ لا تُطِيعُوا أَمْرَ الْمُسرِفِينَ * الَّذِينَ يُفْسِدُونَ فى الاَرْضِ وَ لا يُصلِحُونَ»: ظاهرا مراد از «امر مسرفان»، امر در مقابل نهى است. به قرينه اين که از اطاعت آن نهى فرموده، هرچند بعضى از مفسران احتمال داده اند که به معناى «شأن» باشد. بنابراين، مراد از اطاعت امر آنان، تقليد عاميانه و پيروى کورکورانه ايشان، در اعمال و روش زندگى است، آن روشى که آنان سلوکش را دوست مى دارند. و مراد از «مسرفين»، چه اين که کلمه «آمر» به آن معنا باشد و چه به اين معنا، اشراف و بزرگانى هستند که ديگران، از آنان پيروى مى کنند. خطابى هم که در آيه است (اطاعت مکنيد)، به عموم تابعان ايشان است، که آن ها هستند که صالح «عليه السّلام» اميد داشت از پيروى بزرگان دست بردارند. و لذا خطاب را متوجه ايشان کرد، نه اشراف. چون از ايمان آوردن اشراف مأيوس بود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۳۰ ممکن هم هست خطاب را متوجه هر دو دسته بدانيم، و بگوييم اشراف هم، به نوبه خود، مقلد پدران گذشته خود بودند و امر آنان را اطاعت مى کردند. همچنان که به صالح گفتند: «أتَنهَانَا أن نَعبُدَ مَا يَعبُدُ آبَاؤُنَا». پس به اين اعتبار، همه آنان از اشراف و عوامشان، امر مسرفين را اطاعت مى کردند و آيه شريفه، همه را از آن نهى مى کند. و اما «مسرفان» چه کسانى بوده اند؟ آيه بعدى، ايشان را عبارت دانسته از کسانى که از مرز حق تجاوز نموده، از حد اعتدال بيرون شده اند و توصيفشان فرموده به: «الَّذِينَ يُفسِدُونَ فِى الأرضِ وَ لَا يُصلِحُون»، و اين، خود اشاره به علت حقيقى حکم است. و معنايش اين است که: از خدا بپرهيزيد و امر مسرفان را اطاعت مکنيد. براى اين که ايشان مفسد در زمين اند و اصلاحگر نيستند. و معلوم است که با افساد، هيچ ايمنى از عذاب الهى نيست و از سوى ديگر، او، عزيز و انتقام گيرنده است. نتيجه انحراف انسان از فطرت و فساد در زمين، عذاب و هلاکت است توضيح اين که: عالَم هستى در عين تضاد و تزاحمى که بين اجزايش هست، به نحو خاصى، به هم مرتبط و پيوسته است و آن رشته ارتباط خاص، اجزاى عالَم را هم آغوش و هماهنگ يکديگر کرده و در اثر اين هم آغوشى و هماهنگى، هر موجودى را به نتيجه و اثر رسانده است. عينا مانند دو کفّۀ ترازو، که در عين ناسازگارى با هم و اختلاف شديدى که با هم دارند، به طورى که هر يک به هر قدر به طرفى متمايل شود، آن ديگرى به همان قدر به طرف مخالف آن متمايل مى شود، در عين حال، هر دو در تعيين وزن کالا متوافق اند و منظور از ترازو هم، همين است، عالَم انسانى هم، که جزئى از عالَم کون است، اين چنين است. يک فرد انسانى با آن قوا و ادوات مختلف و متضادى که دارد، اين فطرت را دارد که افعال و اعمال خود را تعديل کند، به طورى که هر يک از قوايش، به حظّ و بهره اى که دارد، برسد، و عقلى دارد که با آن ميان خير و شر تميز داده، حق هر صاحب حقى را به آن برساند. پس عالَم هستى و تمام اجزاى آن با نظامى که در آن جارى است، به سوى غايات و نتايجى صالح پيش مى رود، نتايجى که براى همان نتايج خلق شده. و باز اين عالَم هستى که مجموعش به سوى يک هدف در حرکت است، هر يک از اجزايش، راهى جداگانه دارد، غير از آن راهى که ساير اجزاء دارند. راهى که آن جزء با اعمال مخصوص به خودش آن راه را طى می کند، بدون این که از وسط راه به سوی چپ و ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۳۱ راست آن متمايل گشته، يا به خاطر افراط و تفريط، به کلّى از آن منحرف شود. چون اگر (متمايل و يا منحرف) بشود، در نظام طرح شده خللى روى مى دهد و به دنبال آن، غايت خود آن جزء و غايت همه عالَم، رو به تباهى مى گذارد. و اين هم ضرورى و واضح است، که بيرون شدن يک جزء از آن خطى که برايش ترسيم شده و تباهى آن نظمى که براى آن و غير آن لازم بوده، باعث مى شود ساير اجزاء با آن هماهنگى نکنند و در عوض با آن بستيزند. اگر توانستند آن را به راه راستش بر مى گردانند و به وسط راه و حد اعتدال بکشانند که هيچ، و اگر نتوانستند، نابودش نموده، آثارش را هم محو مى کنند، تا صلاح خود را حفظ نموده و عالَم هستى را بر قوام خود باقى بگذارند و از انهدام و تباهى نگه بدارند. انسان ها نيز که جزئى از اجزاى عالَم هستى هستند، از اين کليت مستثنى نيستند. اگر بر طبق آنچه که فطرتشان به سوى آن هدايتشان مى کند، رفتار کردند، به آن سعادتى که برايشان مقدر شده مى رسند، و اگر از حدود فطرت خود تجاوز نمودند، يعنى در زمين فساد راه انداختند، خداى سبحان به قحط و گرفتارى، و انواع عذاب ها و نقمت ها گرفتارشان مى کند، تا شايد به سوى صلاح و سداد بگرايند. همچنان که فرمود: «ظَهَرَ الفَسَادُ فِى البَرِّ وَ البَحرِ بِمَا کَسَبَت أيدِى النَّاس لِيُذِيقَهُم بَعضَ الَّذِى عَمِلُوا لَعَلَّهُم يَرجِعُون». و اگر همچنان بر انحراف و فساد خود بمانند و به خاطر اين که فساد در دل هايشان ريشه دوانيده، از آن دل بر نکنند، آن وقت به عذاب استيصال گرفتارشان مى کند، و زمين را از لوث وجودشان پاک مى سازد. همچنان که فرمود: «وَ لَو أنَّ أهلَ القُرَى آمَنُوا وَ اتَّقَوا لَفَتَحنَا عَلَيهِم بَرَکَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَ الأرضِ وَ لَکِن کَذَّبُوا فَأخَذنَاهُم بِمَا کَانُوا يَکسِبُون». و نيز فرموده: «وَ مَا کَانَ رَبُّکَ لِيُهلِکَ القُرَى بِظُلمٍ وَ أهلُهَا مُصلِحُون». و نيز فرموده: «إنَّ الأرضَ يَرِثُهَا عِبَادِىَ الصَّالِحُون»، و اين، بدان جهت است که وقتى صالح باشند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۳۲ قهرا عملشان هم صالح مى شود، و چون عمل صالح شد، با نظام عام عالَمى موافق مى شود و با اين اعمال صالح، زمين براى زندگى صالح مى شود. پس از آنچه گذشت، روشن گرديد که: اولا اين که: حقيقت دعوت انبياء، همانا اصلاح حيات زمينى انسانيت است، که خداى تعالى از «شعيب» حکايت کرده که گفت: «إن أُرِيدُ إلَّا الإصلَاح مَا استَطَعتُ». و ثانيا اين که: جملۀ «وَ لَا تُطِيعُوا أمرَ المُسرِفِين الَّذِينَ يُفسِدُونَ...»، در عين اين که بيانى است ساده، در عين حال حجتى است برهانى. و شايد در اين که بعد از جملۀ «الَّذِينَ يُفسِدُونَ فِى الأرضِ» مجددا فرمود: «وَ لَا يُصلِحُون»، اشاره باشد به اين که از انسان ها به خاطر اين که بشر و داراى فطرت انسانيت اند، انتظار مى رود که زمين را اصلاح کنند، وليکن بر خلاف توقع، از فطرت خود منحرف گشته، به جاى اصلاح، افساد کردند. تکذيب و نافرمانى قوم ثمود و گرفتار شدن به عذاب الهى «قَالُوا إِنَّمَا أَنت مِنَ الْمُسحَّرِينَ»: يعنى: تو از کسانى هستى که نه يک بار و دو بار، بلکه پى در پى جادو مى شوند و تو را آن قدر جادو کرده اند، که ديگر عقلى برايت نمانده. بعضى از علما گفته اند: کلمۀ «سحر»، به معناى بالاى شکم است و «مُسَحَّر»، کسى است که داراى جوف و شکم باشد. در نتيجه «مُسَحَّر» در آيه، کنايه مى شود از اين که تو نيز مانند ما بشرى هستى، مى خورى و مى نوشى. بنابراين، جملۀ «مَا أنتَ إلّا بَشَرٌ مِثلُنَا»، تأکيد همان کلمه مى شود. بعضى ديگر گفته اند: «مُسَحَّر»، به معناى کسى است که داراى «سحر»، يعنى ريه باشد. آن وقت معنا چنين مى شود که: تو نيز مانند ما نفس مى کشى. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه