المیزان جلد۱۵ بخش۳۷
شیاطین در نازل کردن قرآن، هیچ دخالتی ندارند
«وَ مَا تَنزَّلَت بِهِ الشيَطِينُ...لَمَعْزُولُونَ»:
از اين جا، پاسخ از سخن مشرکان شروع شده که مى گفتند: محمّد، جنى دارد که اين کلام را برايش مى آورد و نيز او شاعر است. و پاسخ اولى را مقدم داشته، نخست کلام را متوجه رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» نموده، فرمود که قرآن از تنزيل شيطان ها نيست، تا آن جناب خوشحال گردد و سپس روى سخن به مشرکان کرده، مطلب را در خور فهم آنان بيان فرمود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۶۴
پس جملۀ «وَ مَا تَنَزَّلَت بِهِ الشَّيَاطِين» - البته «تَنَزَّلَت»، به معناى «نزلت» است - متصل است به جملۀ «وَ إنَّهُ لَتَنزِيلٌ رَبِّ العَالَمِين»، و همان طور که گفتيم روى سخن بر رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» است، به دليل اين که به دنبالش مى فرمايد: «فَلَا تَدعُ مَعَ اللّهِ إلَهاً آخَر: پس با خدا، خدايى ديگر مخوان»، تا آخر خطاب هايى که مختص به آن جناب است، و متفرع بر جمله «وَ مَا تَنَزَّلَت بِهِ...» است، که بيانش خواهد آمد.
و اگر روى سخن به آن جناب نمود، نه به مشرکان، بدين جهت بود که اين جمله با علتى تعليل شده، که مشرکان به خاطر کفرشان آن را قبول نداشتند و آن جمله «إنَّهُم عَنِ السَّمعِ لَمَعزُولُون: آنان از شنيدن اسرار آسمانى بدورند» مى باشد. کلمۀ «شيطان» به معناى شرير است و جمع آن «شياطين» مى آيد و در اين جا، مراد از آن، اشرار جن هستند.
و ضمير جمع در «مَا يَنبَغِى لَهُم بِهِ الشَّيَاطِين» بر مى گردد. در مجمع البيان گفته: معناى اين که عرب مى گويد: «يَنبَغِى لَکَ أن تَفعَلَ کَذَا: سزاوار تو است که چنين کنى»، اين است که از او مى خواهد اين کار را در مقتضاى عقل انجام دهد و اصل اين کلمه از «بغيه» است، که به معناى طلب مى باشد».
و وجه اين که در آيه مورد بحث فرموده: «سزاوار ايشان نيست که قرآن را نازل کنند»، اين است که ايشان خلق شريرى هستند و جز به شر و فساد و جلوه دادن باطل در صورت حق و از اين راه مردم را از راه خدا گمراه کردن، همتى ندارند، و قرآن کريم، کلام سراپا حق است و باطل بدان راه ندارد. پس طبيعت و جبلت آن ها مناسبت ندارد که قرآن را به کسى نازل کنند.
و معناى اين که فرمود: «وَ مَا يَستَطِيعُون» اين است که نمى توانند قرآن را نازل کنند. چون قرآن کلامى است آسمانى، که ملائکه آن را از ربُّ العزّه مى گيرند و به امر او و در حفظ و حراست او، نازلش مى کنند. همچنان که خودش فرمود: «فَإنَّهُ يَسلُکُ مِن بَينِ يَدَيهِ وَ مِن خَلفِهِ رَصَداً لِيَعلَمَ أن قَد أبلَغُوا رِسَالَاتِ رَبِّهِم وَ أحَاطَ بِمَا لَدَيهِم». جملۀ «إنَّهُم عَنِ السَّمع...» نيز، به همين معنا اشاره مى کند.
و معناى اين که فرمود: «إنَّهُم عَنِ السَّمعِ لَمَعزُولُون»، اين است که شيطان ها از شنيدن اخبار آسمانى و اطلاع از آنچه در ملأ اعلى مى گذرد، معزول و دورند. براى اين که با شهاب هاى ثاقب، از نزديکى به آسمان و گوش دادن، رانده مى شوند و اين معنا در چند جاى ديگر کلام مجيدش آمده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۶۵
«فَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهاً آخَرَ فَتَکُونَ مِنَ الْمُعَذَّبِينَ»:
خطاب در اين آيه، به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» است، او را از شرک به خدا نهى مى کند و اين نهى را، نتيجه جملۀ «وَ مَا تَنَزَّلَت بِهِ الشَّيَاطِين...» مى گيرد، و معناى مجموع آن، اين مى شود:
حالا که معلوم شد اين قرآن تنزيلى است از ربُّ العالَمين و شيطان ها در نازل کردن آن، کمترين دخالتى ندارند و اين قرآن هم، از جمله معارفى که بيان مى کند، از شرک نهى کرده، وعده عذاب به مشرکان مى دهد. پس به خدا شرک نورز، تا آن عذاب موعود به تو نرسد و در زمره معذبين داخل نشوى.
عصمت انبياء «ع»، با مکلف بودن ايشان منافات ندارد
در اين جا، ممکن است به ذهن خواننده برسد که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» با داشتن عصمت الهى ديگر ممکن نيست که معصيت از او سر بزند و چنين چيزى از او محال است، وليکن عصمت الهى، منافات با نهى از شرک ندارد و باعث نمى شود که به طور کلى امر و نهى به معصوم باطل شود و تکليف از او برداشته شود. زيرا معصوم نيز بشرى است مختار در فعل و ترک، و طاعت و معصيت از ناحيه شخص او متصور است، هر چند که از ناحيه خدا داراى عصمت است.
آيات بسيارى از قرآن کريم نيز، بر مکلف بودن انبياء «عليهم السلام» دلالت دارد، مانند آيه «وَ لَو أشرَکُوا لَحَبِطَ عَنهُم مَا کَانُوا يَعمَلُون»، که درباره عموم انبياء است. و درباره خصوص پيامبر اسلام «صلى اللّه عليه و آله» فرموده: «لَئِن أشرَکتَ لَيَحبَطَنَّ عَمَلُک»، و اين دو آيه، هر چند انبياء را از شرک نهى نکرده، وليکن تعبيرى که در آن ديديد، در معناى نهى است.
و اين که بعضى از مفسران گفته اند: «تکليف هايى که خداى تعالى به بندگان خود مى کند، براى اين است که آنان را به حد کمال برساند و در نتيجه، اگر بنده اى به حد کمال رسيد، ديگر تکليف از او برداشته مى شود، زيرا در آن صورت، تکليف، تحصيل حاصل است، که آن نيز عملى لغو است و به همين جهت انبياء مورد تکليف قرار نمى گيرند»، صحيح نيست. براى اين که اعمال صالح که تکليف بدان تعلق مى گيرد، همان طور که نفس آدمى را به کمال سوق مى دهد، خود نيز آثار کمال نفس است و معقول نيست نفس کسى به کمال برسد، ولى آثار کمال را نداشته باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۶۶
پس همان طور که واجب است براى به کمال رساندن نفس، آثار کمال را که همان اعمال صالح است، بياوريم، و در آن تمرين و ممارست داشته، همواره با آن رياضت و جهاد با نفس کنيم. همچنين بعد از به کمال رسيدن نفس نيز، بايد به آن آثار، مداومت داشته باشيم، تا دوباره نفس ما از کمال، رو به نقص نگذارد. پس مادامى که انسان به زندگى زمينى وابسته است، چاره اى ندارد جز اين که زحمت تکليف را تحمل نمايد و ما در بعضى از ابحاث گذشته کلامى در اين باره گذرانديم.
«وَ أَنذِرْ عَشِيرَتَک الاَقْرَبِينَ»:
در مجمع البيان گفته: «عشيرۀ انسان»، قرابت و خويشان او است و اگر خويشاوندان آدمى را «عشيره» خوانده اند، از اين باب است که با آدمى معاشرت دارند و آدمى با آنان معاشرت مى کند.
در دعوت به دین اسلام، فرقی میان نزدیکان و بیگانگان نیست
و اگر بعد از نهى رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» از شرک و انذارش، در جمله مورد بحث «عشيرۀ اقربين»، يعنى خويشاوندان نزديک تر را اختصاص به ذکر داد، براى افاده و اشاره به اين نکته است که در دعوت دينى، استثناء راه ندارد و اين دعوت، قوم و خويش نمى شناسد، و فرقى ميان نزديکان و بيگانگان نمى گذارد، و مداهنه و سهل انگارى در آن راه ندارد، و همچون سنن و قوانين بشرى نيست، که تنها در بيگانگان و ضعفاء اجراء شود، بلکه در اين دعوت، حتى خود رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» نيز، با امتش فرقى ندارد. تا چه رسد به اين که ميان خويشاوندان پيغمبر با بيگانگان فرق بگذارد، بلکه همه را بندگان خدا و خدا را مولاى همه مى داند.
«وَ اخْفِض جَنَاحَک لِمَنِ اتَّبَعَک مِنَ الْمُؤْمِنِينَ»:
يعنى: به مؤمنان به خودت بپرداز و آنان را دور خود جمع کن و پر و بال رأفت و رحمت برايشان بگستران، آن چنان که طيور، جوجه هاى خود را زير بال مى گيرند. و اين تعبير، استعاره به کنايه است که نظيرش در آيه: «وَ اخفِض جَنَاحَکَ لِلمُؤمِنِين» گذشت.
و مراد از پيروى در اين جا، اطاعت است. به شهادت آيه بعدى که مى فرمايد: «فَإن عَصَوکَ فَقُل إنِّى بَرئٌ مِمَّا تَعمَلُون».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۶۷
پس خلاصه معناى دو آيه، اين است: اگر به تو ايمان آوردند و پيرويت کردند، آنان را دور خود جمع کن و پر و بال رأفت برايشان بگستران و به تربيتشان بپرداز، و اگر نافرمانی ات کردند، از عملشان بيزارى جوى.
«وَ تَوَکلْ عَلى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ»:
يعنى: از امر اطاعت و نافرمانی شان، هيچ چيز به دست تو نيست و تو، به غير از آنچه که ما تکليف کرديم، وظيفه اى ندارى. غير از تکليف، هرچه هست، به دست خداست که او، «عزيز» و «مقتدر» است، و به زودى نافرمانان را عذاب، و مؤمنان پيروت را رحمت مى دهد.
و اگر در اين مقام، دو اسم «عزيز» و «رحيم» را اختصاص به ذکر داد، بدين جهت بود که ذهن شنونده را به داستان هاى قبل، که يکى پس از ديگرى با اين دو اسم ختم شد، توجه دهد.
پس اين تعبير، در معناى اين است که بفرمايد: تو در کار پيروان و نافرمانان هر دو طبقه، به خدا توکل کن، که او «عزيز» و «رحيم» است. همان عزيز و رحيمى که با قوم نوح و هود و صالح و ابراهيم و لوط و شعيب و قوم فرعون، آن رفتارها را کرد که شنيدى و ما داستان هايشان را برايت گفتيم. پس سنت ما، همواره اين بوده که به عزت خود، نافرمانان را بگيريم و به رحمت خود، مؤمنان را نجات دهيم.
«الَّذِى يَرَاک حِينَ تَقُومُ * وَ تَقَلُّبَک فى الساجِدِينَ»:
ظاهر اين دو آيه - به طورى که به ذهن مى رسد - اين است که: مراد از «ساجدين»، ساجدان در نماز باشد، که يکى از ايشان، خود رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» است، و اين قهرا با نماز جماعت آن جناب منطبق مى گردد و به قرينه مقابله، مراد از قيام هم، قيام در نماز است.
در نتيجه معناى آن چنين مى شود: «آن خدايى که - و يا آن عزيز و رحيمى که - تو را در دو حال قيام و سجده مى بيند، که با ساير ساجدان، پايين و بالا می شوى و با ايشان نماز مى خوانى».
در معناى اين آيه، رواياتى از دو طرق شيعه و سنى نيز وارد شده، که - إن شاء اللّه - در بحث روايتى آينده، آن روايات را از نظرتان مى گذرانيم.
«إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ»:
اين جمله، بيان و علت جمله «وَ تَوَکَّل عَلَى العَزِيزِ الرَّحِيم» است و آيات شريفه، به طورى که معنايش گذشت، در مقام آن است که خاطر رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» را تسليت داده، و نيز مؤمنان را به نجات، بشارت دهد و کفار را به عذاب تهديد کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۶۸
توضيح اين که شياطين، نازل نمی شوند، مگر بر هر کذّاب فاجر
«هَلْ أُنَبِّئُکُمْ عَلى مَن تَنزَّلُ الشيَاطِينُ...کَاذِبُونَ»:
اين آيه معرفى مى کند که شيطان ها بر چه کسى نازل مى شوند، و صفات خاصه آن کس را بيان مى کند، تا بدانند که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» از آن کسان نبوده و قرآن هم از القاآت شيطان ها نيست و خطاب در آيه متوجه مشرکان است.
پس اين که فرمود: «آيا شما را خبر دهم که شيطان ها بر چه کسى نازل مى شوند، در معناى اين است که بفرمايد: آيا به شما معرفى کنيم کسانى را که شيطان هاى جنّى، اخبار را برايشان مى برند»؟
صاحب مجمع البيان، در ذيل جملۀ «تَنَزَّلَ عَلَى کُلّ أفَّاکٍ أثِيم» گفته: «أفَّاک»، به معناى کذّاب است و اصل کلمۀ «إفک» به معناى قلب، و زير و رو کردن است. و أفّاک (که صيغه مبالغه آن است)، به معناى کسى است که بسيار قلب مى کند و اخبار را از طرف راستش، به طرف دروغ بر مى گرداند.
و کلمۀ «أثِيم»، به معناى کننده کار زشت است. وقتى مى گويند: «أثم - يأثم - إثما»، که فاعل، عمل زشتى را مرتکب شده باشد. و کلمۀ «تأثم»، به معناى ترک اثم است، (که در فارسى هم مى گوييم: «فلانى، فلان عمل را زشت شمرد». يعنى از ارتکاب آن خوددارى کرد - مترجم).
و اما اين که فرمود: شيطان ها بر هر أفّاکى أثيم نازل مى شوند، جهتش اين است که شيطان ها، هيچ کارى جز جلوه دادن باطل به صورت حق و زينت دادن عمل زشت، کارى ندارند، و معلوم است که جز بر أفّاک أثيم، هم نازل نمى شوند.
و در جملۀ «يُلقُونَ السَّمعَ وَ أکثَرُهُم کَاذِبُون»، ظاهر چنين مى نمايد که دو ضمير جمع در «يُلقُونَ» و در «أکثَرُهُم»، هر دو به شياطين بر مى گردد، و «سَمع»، مصدر است، ولى به معناى «مَسمُوع» است، و مراد از آن مسموع، اخبار آسمانى است که شيطان ها و لو به طور ناقص مى شنيدند. چون شهاب ثاقب، آن ها را مى راندند و نمى گذاشتند اخبار آسمانى را به طور کامل گوش دهند و آنچه استراق سمع مى کردند و مى شنيدند، ناقص و غير تمام بود و به همين جهت، دروغ هاى بسيارى با آن مخلوط مى شد.
و اين که فرمود: «وَ أکثَرُهُم کَاذِبُون»، معنايش اين است که بيشتر شيطان ها دروغگويند و اصلا از راست خبر نمى دهند. اين در صورتى است که مراد از «اکثر» را، اکثر افراد بگيريم، و ممکن هم هست مراد از آن، کثرت از حيث تنزل باشد، که در اين صورت معنايش اين مى شود که: اکثر اخبار شيطان ها، دروغ است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۶۹
و خلاصه حجتى که آيات سه گانه اقامه کرده، اين است که: شيطان ها از آن جا که جبلت و طبيعتشان شرارت است، نازل نمى شوند مگر بر هر کسى که کذاب و فاجر باشد و خودشان هم بيشتر در آنچه خبر مى آورند، کاذب اند.
و بر عکس، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله»، نه «أفّاک» است و نه «أثيم» و نه آنچه به او وحى مى شود، دروغ است و نه پراکنده. پس او از آن کسان نيست که شيطان ها بر آنان نازل مى شوند و نه آن کسى که بر او نازل مى شود، شيطان است و نه آن قرآنى که بر او نازل مى شود، از القاء شيطان ها است.
پاسخ به تهمت ديگر مشرکان که پيامبر«ص» را، شاعر مى خواندند
«وَ الشعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُنَ...يَفْعَلُونَ»:
اين آيه، پاسخ از تهمتى است که مشرکان به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» مى زدند و او را شاعر مى خواندند، و اين جواب از تهمت دوم ايشان است. و اولى آن، اين بود که مى گفتند: «او، شيطانى دارد که قرآن را به وى، وحى مى کند».
و اين دو تهمت، از تهمت هايى بود که در مکه و قبل از هجرت، همواره آن ها را تکرار مى کردند و به اين وسيله مردم را از دعوت حقه او دور مى کردند و همين، خود مؤيدى است براى اين که بگوييم: اين آيات در مکه نازل شده، بر خلاف کسانى که گفته اند: در مدينه نازل شده است.
علاوه بر اين، اين آيات مشتمل است بر آيه اى که سوره با آن ختم مى شود و آن، آيه «وَ سَيَعلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أىَّ مُنقَلَبٍ يَنقَلِبُون» است، و معنا ندارد سوره اى که از قديم ترين سوره هاى مکى است، همچنان ناتمام بماند و سال ها بگذرد، بعد در مدينه تکميل شود.
و اما اين که در آيات مورد بحث، شعراى با ايمان را از مذمت شعرا مستثنا دانسته، هيچ دلالتى ندارد بر اين که اين شعراى با ايمان، مؤمنان بعد از هجرت اند.
به هر حال، کلمۀ «غَاوُون»، جمع اسم فاعل است و مفرد آن «غاوى»، و مصدرش «غَىّ» است و «غَىّ» معنايى دارد که خلاف معناى رشد است، و «رشد» به معناى اصابه به واقع است و «رشيد»، کسى را گويند که اهتمام نمى ورزد، مگر به آنچه که حق و واقع باشد. و در نتيجه، «غَوى»، کسى است که راه باطل را برود و از راه حق منحرف باشد. و اين غوايت، از مختصات صناعت شعر است، که اساسش بر تخيل و تصوير غيرحق و غيرواقع است، به صورت حق و واقع.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۷۰
و به همين جهت، کسى به شعر و شاعرى اهتمام مى ورزد که «غوى» باشد و با تزيينات خيالى و تصويرهاى موهومى، سرخوش بوده و از اين که از حق به غيرحق منحرف شوند و از رشد به سوى غوايت برگردند، خوشحال شوند و از اين شعراء هم کسانى خوششان مى آيد و ايشان را پيروى مى کنند، که خود نيز، غاوى و گمراه باشند. و جملۀ «وَ الشُّعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الغَاوُون» همين معنا را مى رساند.
«ألَم تَرَ أنَّهُم فِى کُلّ وَادٍ يَهِيمُونَ * وَ إنَّهُم يَقُولُونَ مَا لَا يَفعَلُونَ» - کلمۀ «يَهِيمُون»، از «هَامَ - يَهِيمُ - هيمَاناً» است. و اين واژه، به معناى آن است که کسى، پيش روى خود را بگيرد و برود. و مراد از «هيمان کفار در هر وادى»، افسار گسيختگى آنان در سخن گفتن است.
مى خواهد بفرمايد: اين ها، بند و بارى در حرف زدن ندارند، حد و مرزى در آن نمى شناسند. چه بسا که باطل و مذموم را مدح کنند، عينا همان طورى که حق و محمود را بايد ستايش کرد، و بر عکس، چه بسا زيبا و جميل را آن چنان مذمت مى کنند که يک امر قبيح و زشت بايد مذمت شود، و چه بسا مردم را به سوى باطل دعوت نموده و از حق بر مى گردانند. و اين روش، خود انحراف از راه فطرت انسانى است، که اساسش بر رشد است و رشد هم، داعى به سوى حق است و نيز اين که چيزهايى مى گويند که خود عمل نمى کنند، عدول از راه فطرت است.
خلاصه: حجتى که در اين آيات سه گانه اقامه شده، اين است که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» شاعر نيست. براى اين که شاعر کسى است که گمراهان، از او پيروى مى کنند. چون صناعت شعر، اساسش بر غوايت و خلاف رشد است، ليکن مى بينيد که آن افرادى که اين رسول را پيروى مى کنند، به منظور رشد و رسيدن به واقع و به طلب حق، پيروى مى کنند. چون مى بينند که دعوت او و کلامى که به نام قرآن نزد او است، مشتمل است بر دعوت بر حق و رشد، نه باطل و غىّ.
«إِلّا الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَ ذَکَرُوا اللَّهَ کَثِيراً...»:
اين استثناء، استثناى عده اى از شعرا است که فرمود: پايه کارشان، غوايت و گمراهى است و آن عده، عبارتند از شعرايى که ايمان دارند. چون ايمان و عمل صالح، آدمى را طبعا از ترک حق و پيروى باطل، جلوگيرى مى کند.
و اين که فرموده: «خدا را بسيار ذکر مى کنند»، براى اين است که ذکر کثير خدا، آدمى را همواره به ياد خدا مى اندازد و او را به سوى حق، آن حقى که مايه رضايت اوست، مى برد و از باطل که او دوست نمى دارد بندگان به آن مشغول باشند، بر مى گرداند. در نتيجه، چنين کسان دچار آن گمراهی ها نمى شوند، که آن دسته ديگر دچارش مى باشند.
با اين بيان، روشن مى شود که چرا جملۀ استثناء را به ايمان و عمل صالح مقید کرده، سپس جملۀ «وَ ذَکَرُوا اللّهَ کَثِيراً» را بر آن عطف نمود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۷۱
«وَ انتَصَرُوا مِن بَعدِ مَا ظُلِمُوا» - کلمۀ «انتصار»، به معناى انتقام است. بعضى از مفسران گفته اند: مراد از شعرايى که بعد از مظلوميت انتقام مى گيرند، آن شعرايى مى باشند که با اشعار خود، اشعارى را که مشرکان سروده اند و در آن رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» را هجو کرده، يا در دين او طعن زده و از اسلام و مسلمين بدگويى کرده اند، پاسخ داده اند و رد کرده اند. و اين، تفسير خوبى است که مقام آيه، آن را تأييد مى کند.
«وَ سَيَعلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أىَّ مُنقَلَبٍ يَنقَلِبُون » - کلمۀ «مُنقَلَب»، اسم مکان و يا مصدر ميمى از انقلاب است و معناى جمله، اين است که کسانى که ستم کرده اند - به طورى که از سياق بر مى آيد، مراد مشرکان هستند - به زودى خواهند فهميد که به چه بازگشتگاهى بر مى گردند و آن بازگشتگاه، همان آتش است. و يا اين است که به زودى خواهند فهميد که به چه نحو بر مى گردند.
در اين جمله، مشرکان را تهديد مى کند و در عين حال در اين جمله، که آخرين آيه سوره است، به مضمون اول سوره بازگشت شده. چون در اول سوره فرمود: «فَقَد کَذَّبُوا فَسَيأتِيهِم أنبَاؤُ مَا کَانُوا بِهِ يَستَهزِؤُن».
بحث روايتی
در کافى، به سند خود، از حجّال، از شخصى که نامش را برده، از يکى از دو امام باقر و صادق «عليهما السلام» روايت کرده که گفت: از کلام خداى تعالى پرسيدم که مى فرمايد: «بِلِسَانٍ عَرَبِىٍّ مُبِين».
فرمود: زبان عرب مى تواند مدلول ساير زبان ها را روشن سازد، ولى ساير زبان ها، مداليل زبان عرب را روشن نمى کند.
و در تفسير قمى، در ذيل آيه: «وَ لَو نَزَّلنَاهُ عَلَى بَعضِ الأعجَمِين...»، از امام صادق «عليه السّلام» روايت کرده که فرمود: يعنى اگر ما قرآن را بر عجم - غيرعرب - نازل مى کرديم، عرب به آن ايمان نمى آورد، ولى بر عرب نازل کرديم و عجم ها به او ايمان آوردند و اين، خود فضيلتى است براى عجم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۷۲
نگرانى پيامبر «ص»، از سرنوشت امت پس از خود
و در کافى، به سند خود، از على بن عيسى بن قماط، از عمويش، از امام صادق «عليه السّلام» روايت کرده که فرموده: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» در خواب بنى اميه را ديد، که بعد از رحلت آن جناب، بر فراز منبرش بالا رفته، مردم را از راه راست به سوى عقب بر مى گردانند، و چون از خواب برخاست، اندوهناک و محزون شد.
پس جبرئيل بر او نازل شد و عرضه داشت: يا رسول اللّه! چرا اندوهناکت مى بينم؟
فرمود: اى جبرئيل! سبب اين است که من ديشب، بنى اميه را در خواب ديدم که بر منبرم بالا رفته اند، و بعد از من، مردم را گمراه نموده، به قهقرا بر مى گردانند.
جبرئيل گفت: به آن خدايى سوگند که تو را به حق به نبوت مبعوث فرموده، هيچ گونه اطلاعى از اين جريان ندارم. پس به سوى آسمان صعود نموده، چيزى نگذشت که دوباره بر آن جناب نازل شد و آياتى از قرآن آورد، که مايه تسليت خاطر آن حضرت بود و آن، آيه: «أفَرَأيتَ إن مَتَّعنَاهُم سِنِينَ ثُمَّ جَاءَهُم مَا کَانُوا يُوعَدُونَ مَا أغنَى عَنهُم مَا کَانُوا يُمَتَّعُون» بود. و نيز اين آيات را آورد: «إنَّا أنزَلنَاهُ فِى لَيلَةِ القَدرِ * وَ مَا أدرَيکَ مَا لَيلَةُ القَدرِ * لَيلَةُ القَدرِ خَيرٌ مِن ألفِ شَهر»، که در آن، خداى تعالى، «شب قدر» را براى رسولش، بهتر از هزار ماه سلطنت بنى اميه قرار داد.
و در الدر المنثور است که ابن ابى حاتم، از ابى جهضم روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» را ديدند که گويا متحير به نظر مى رسيد. پرسيدند: چرا چنين متحيرى؟
فرمود: چرا نباشم؟ در خواب ديدم که دشمنم بعد از من، سرپرست امتم مى شود. پس آيه «أفَرَأيتَ إن مَتَّعنَاهُم سِنِينَ ثُمَّ جَاءَهُم مَا کَانُوا يُوعَدُون مَا أغنَى عَنهُم مَا کَانُوا يُمَتَّعُون» نازل شد، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» خوشحال گرديد.
مؤلف: در عبارت (عربى) حديث، کلام رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» در پاسخ سؤال کنندگان، چنين آمده: «وَ لِمَ و رَأيتُ: يعنى چرا با اين که ديدم»، و تقدير آن، اين است که: «چرا اندوهناک و متحير نباشم، با اين که در خواب چنين و چنان ديدم».
رواياتی درباره دعوت پيامبر«ص»، از عشیره و نزدیکان خویش
و در همان کتاب است که احمد، عبد بن حميد، بخارى، مسلم، ترمذى، ابن جرير، ابن منذر، ابن ابى حاتم، ابن مردويه و بيهقى در شعب الايمان، و نيز در کتاب ديگرش دلائل، از ابوهريره روايت کرده اند که گفت: وقتى آيه: «و أنذِر عَشِيرَتَکَ الأقرَبِين» نازل شد، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» قريش را دعوت نمود و در دعوتش، فرقى ميان دورتر و نزديکتر نگذاشت.
پس از آن فرمود: اى گروه قريش! خود را از آتش نجات دهيد، که من مالک نفع و ضررى براى شما نيستم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۷۳
اى گروهى که از دودمان کعب بن لُوَى هستيد! خود را از آتش نجات دهيد، که من مالک نفع و ضررى براى شما نيستم.
اى گروهى که از دودمان قُصَى هستيد! خود را از آتش نجات دهيد، که من مالک نفع و ضررى براى شما نيستم.
اى گروهى که از دودمان عبد منافيد! خود را از آتش نجات دهيد که من مالک نفع و ضررى براى شما نيستم.
اى گروهى که از دودمان عبدالمطلب هستيد! خود را از آتش نجات دهيد، که من مالک نفع و ضررى براى شما نيستم.
اى فاطمه، اى دختر محمد! تو نيز خود را از آتش نجات ده، که من مالک نفع و ضررى برايت نيستم و بدانيد که شما ارحام من ايد و من، به زودى صله اى مناسب آن خواهم کرد.
و نيز در همان کتاب است که عبد بن حميد و ابن مردويه، از ابن عباس روايت کردند که گفت: وقتى آيه «وَ أنذِر عَشِيرَتَکَ الأقرَبِين» نازل شد، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله»، قبيله قبيله ايشان را دعوت کرد.
باز، در همان کتاب آمده که سعيد بن منصور، بخارى، ابن مردويه، ابن جرير، ابن منذر و ابن ابى حاتم، از ابن عباس روايت کرده اند که گفت: وقتى آيه «وَ أنذِر عَشِيرَتَکَ الأقرَبِين وَ رَهطَکَ مِنهُمُ المُخلَصِين» نازل شد، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» از خانه بيرون آمد و بالاى صفا رفت، ندا در داد که:
يا صباحاه! مردم گفتند: اين کيست که صدا مى زند؟ يکى گفت: اين محمد است. پس دور او جمع شدند و اگر هم کسى نتوانست خودش حاضر شود، شخصى را فرستاد تا ببيند آن جناب چه مى گويد و قضيه از چه قرار است. ابولهب و همه قريش نيز آمدند.
رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» فرمود: به من بگوييد ببينيم، اگر من به شما زنهار دهم که اينک در وادى (پشت شهر مکه)، لشکرى در کمين است، که بر شما شبيخون بزند، تصديقم مى کنيد؟
گفتند: بله، ما در مدتى که تو را تجربه کرده و آزموديم، غير از راستى از تو نديديم. فرمود: اينک شما را زنهار مى دهم که در آينده تان عذابى شديد داريد.
ابولهب گفت: «تَبّاً لَکَ: مرگ بر تو». آيا به اين منظور ما را جمع کردى؟ و در اين جريان بود که آيه «تَبَّت يَدَا أبِى لَهَبٍ وَ تَبَّ» نازل شد.
و باز، در آن کتاب آمده که طبرانى و ابن مردويه، از ابى امامه، روايت کرده که گفت: وقتى آيه «وَ أنذِر عَشِيرَتَکَ الأقرَبِين» نازل شد، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله»، بنى هاشم را جمع کرده، بر درِ خانه نشانيد و دستور داد تا زنان و اهل خانه در خانه جمع شوند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۷۴
آنگاه بر ايشان وارد شد و فرمود: اى بنى هاشم! خود را از آتش بخريد و در آزادى خود بکوشيد و آن را از خدا بخريد و در بهايش، خود را در اختيار او بگذاريد. زيرا که من نزد خدا مالک چيزى براى شما نيستم.
آنگاه رو به اهل بيت خود کرد و فرمود: اى عايشه، دختر ابوبکر! و اى حفصه، دختر عُمَر! و اى أُمّ سلمه! و اى فاطمه، دختر محمّد! و اى أُمّ زبي،ر عمه رسول خدا! خود را از خدا بخريد و در آزادى خود بکوشيد، که من نزد خدا، مالک چيزى براى شما نيستم و کارى نمى توانم برايتان بکنم...
مؤلف: و در معناى اين روايات، چند روايت ديگر نيز هست، که در بعضى از آن ها آمده که آن جناب، دودمان عبد مناف را مخاطب قرار داد، تا هم شامل بنى اميه شود و هم بنى هاشم.
اما سه روايت اول با آيه شريفه انطباق ندارد. براى اين که در روايت هاى سه گانه، که آن جناب عموم قريش را دعوت کرد و انذار فرمود، در حالى که آيه شريفه دستور داده بود عشيرۀ نزديک تر خود را انذار کند، که يا مراد از آن، «بنى عبد مناف» است، يا «بنى هاشم» و از اين سه روايت، دومى از آيه بعيدتر است. براى اين که در آن آمده: آن جناب، مردم را، قبيله قبيله دعوت نمود.
علاوه بر اين، ما در ذيل آيه گفتيم که معنايش اين است که: خويشاوندى شما با رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» به دردتان نمى خورد و در درگاه خدا اثرى برايتان ندارد. در روايات نيز اشاره اى به اين معنا شده و فرموده: من نزد خدا، کارى نمى توانم برايتان بکنم. و اين معنا که از آيه استفاده مى شود، با دعوت همه قبائل در آن روز نمى سازد.
و اما روايت چهارم، آن نيز مورد اشکال است. براى اين که آيه: «وَ أنذِر عَشِيرَتَکَ الأقرَبِين»، آيه اى است مکى و در سوره اى مکى، و احدى نگفته که اين آيه و اين سوره، در مدينه نازل شده است و با اين حال، ديگر وجود همسرى به نام عايشه و حفصه و أُمّ سلمه چه معنا دارد؟ با اين که آن جناب در مدينه با اين چند تن ازدواج کرد.
بنابراين، از بين روايات، آن روايتى که مى شود به آن اعتماد کرد، روايتى است که مى فرمايد: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» در روز نزول آيه، تنها بنى هاشم و يا بنى عبدالمطلب را به انذار اختصاص داد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۷۵
و از حرف هاى عجيبى که در اين باب زده اند، سخن آلوسى است، که بعد از نقل همه روايات گفته: اگر بگوييم همه اين روايات صحيح است، راه جمع ميان آن ها، اين است که بگوييم: «انذار»، در چند دفعه صورت گرفته است.
رده:تفسیر المیزان
آیات این صفحه
آیه ۱۹۲ سوره شعراءآیه ۱۹۳ سوره شعراءآیه ۱۹۴ سوره شعراءآیه ۱۹۵ سوره شعراءآیه ۱۹۶ سوره شعراءآیه ۱۹۷ سوره شعراءآیه ۱۹۸ سوره شعراءآیه ۱۹۹ سوره شعراءآیه ۲۰۰ سوره شعراءآیه ۲۰۱ سوره شعراءآیه ۲۰۲ سوره شعراءآیه ۲۰۳ سوره شعراءآیه ۲۰۴ سوره شعراءآیه ۲۰۵ سوره شعراءآیه ۲۰۶ سوره شعراءآیه ۲۰۷ سوره شعراءآیه ۲۰۸ سوره شعراءآیه ۲۰۹ سوره شعراءآیه ۲۱۰ سوره شعراءآیه ۲۱۱ سوره شعراءآیه ۲۱۲ سوره شعراءآیه ۲۱۳ سوره شعراءآیه ۲۱۴ سوره شعراءآیه ۲۱۵ سوره شعراءآیه ۲۱۶ سوره شعراءآیه ۲۱۷ سوره شعراءآیه ۲۱۸ سوره شعراءآیه ۲۱۹ سوره شعراءآیه ۲۲۰ سوره شعراءآیه ۲۲۱ سوره شعراءآیه ۲۲۲ سوره شعراءآیه ۲۲۳ سوره شعراءآیه ۲۲۴ سوره شعراءآیه ۲۲۵ سوره شعراءآیه ۲۲۶ سوره شعراءآیه ۲۲۷ سوره شعراء