المیزان جلد۱۶ بخش۱۷
مفسران در معنای «ذکر»، و اين که کلمه «الله» فاعل آن است و يا مفعول آن، و اين که مفضل عليه خاص است يا عام، (يعنى ذکر خدا از همه اقسام نهى از فحشاء مهمتر است، يا بعضى از اقسام آن) اقوال و نظريه هايى ديگر دارند.
بعضى گفته اند: «معنايش اين است که: اين که خدا به ياد بنده اش باشد، مهمتر از آن است که بنده به ياد خدا باشد. براى اين که هر چند فرموده: «فَاذکُرُونِى أذکُرکُم»، ولى در اين معامله تنها بنده سود مى برد».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۰۴
بعضى ديگر گفته اند: «معنايش اين است که: خدا به ياد بنده اش باشد، مهمتر است از نماز بنده».
بعضى ديگر گفته اند: «معنايش اين است که: خدا به ياد بنده اش باشد، از هر چيزى مهمتر است».
بعضى ديگر گفته اند: «معنايش اين است که: ذکر کردن بنده، خدا را در نماز، از ساير ارکان نماز مهمتر است».
بعضى ديگر گفته اند: «ذکر کردن بنده، خدا را در نماز، مهمتر است از اين که او را در خارج نماز ذکر کند».
بعضى ديگر چنين معنا کرده اند که: «ذکر کردن بنده، خدا را از ساير کارهايش مهمتر است».
بعضى ديگر چنين گفته اند: «درست است که نماز از فحشاء و منکرات نهى مى کند، اما اين که بنده خدا در هنگام رويارويى با گناه به ياد خدا بيفتد که او را از آن گناه نهى کرده، مهمتر است».
بعضى ديگر گفته اند: کلمۀ «أکبر» از معناى برترى عارى است، و با اين که براى آن درست شده، در اين جا آن را افاده نمى کند. پس لازم نيست چيزى باشد که «ذکر الله» از آن مهمتر باشد، و از اين قبيل «أفعل التفضيل ها» در قرآن آمده، که معناى تفضيل و برترى را نمى دهد. مانند آيه: «مَا عِندَ اللهِ خَيرٌ مِنَ اللَّهوِ: آنچه نزد خدا است، از لهو بهتر است». چون مى دانيم لهو خوب نيست، تا آنچه نزد خدا است، خوبتر باشد».
اين ها، اقوال و نظريه هايى است مختلف، که ما از بحث پيرامون آن ها خوددارى نموديم. چون اختصار را ترجيح داديم، و دقت در آيه، براى خواننده کافى است از بحث کردن ما. علاوه بر اين، خود خواننده مى داند که بعضى از اين وجوه، تحکم و بيهوده حرف زدن است.
«وَ اللهُ يَعلَمُ مَا تَصنَعُون» - يعنى خدا مى داند آنچه را که شما از خير و شر انجام مى دهيد، و چون مى داند، بر شما لازم است که مراقب او باشيد، و از او غافل نگرديد.
بنابراين، جمله مورد بحث، مخصوصا بنابر قول اول، مردم را بر مراقبت، تحريک و تشويق مى کند.
مقصود از مجادلۀ نيکو با اهل کتاب
«وَ لا تُجَادِلُوا أَهْلَ الْکتَابِ إِلّا بِالَّتى هِىَ أَحْسنُ إِلّا الَّذِينَ ظلَمُوا مِنْهُمْ»:
بعد از آن که در جملۀ «أُتلُ مَا أُوحِىَ إلَيکَ»، رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» را مأمور کرد تا از طريق تلاوت قرآن، دعوت و تبليغ کند، اينک در جمله مورد بحث، کيفيت دعوت را بيان مى کند، و از مجادله با اهل کتاب - که اطلاق آن شامل يهود و نصارى مى شود، و مجوس و صابئين هم ملحق به آن دو مى شوند - نهى مى کند، و مى فرمايد: با اين طوايف چندگانه مجادله مکن، مگر به طريقى که بهترين طريق مجادله بوده باشد، و از آن بهتر، تصور و امکان نداشته باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۰۵
و مجادله وقتى نيکو به شمار مى رود، که با درشتخويى و طعنه و اهانت همراه نباشد.
پس يکى از خوبی هاى مجادله، اين است که: با نرمى و سازش همراه باشد، و خصم را متأذّى نکند، که در اين صورت، مجادله داراى حسن و نيکى است.
يکى ديگر اين که: شخص مجادله کننده، از نظر فکر با طرفش نزديک باشد. به اين معنا که هر دو علاقمند به روشن شدن حق باشند. و در نتيجه، هر دو با کمک يکديگر، حق را روشن سازند، و لجاجت و عناد به خرج ندهند. پس وقتى اين شرط با شرط اول جمع شد، حسن و نيکويى مجادله دو برابر مى شود. آن وقت است که مى توان گفت اين مجادله، بهترين مجادله ها است.
و به همين جهت، وقتى مؤمنان را نهى مى کند از مجادله با اهل کتاب، مگر آن مجادله که احسن و بهترين طرق مجادله باشد، از اهل کتاب جمعى را استثناء مى کند، و مى فرمايد: مگر آن عده از اهل کتاب را که ستم کردند.
و مراد از «ستم»، به قرينه سياق اين است که: آن اهل کتاب که شما مى خواهيد با او مجادله کنيد، معاند نباشد، و نرمى و ملاطفت در سخن را حمل بر ذلت و خوارى نکند، که در اين صورت، مجادله به طريق احسن نيز، فايده اى به حال آنان ندارد. چون هرچه بيشتر نرمى به خرج دهى، او خيال مى کند اين نرمى از بيچارگى و ضعف تو است. و يا مى پندارد که مى خواهى با اين خلق خوشت، او را به دام بيندازى، و از راه حقش به راه باطل ببرى. اين قسم افراد «ظالم» اند، که مجادله هر قدر هم احسن باشد، سودى نخواهد بخشيد.
و نيز به همين جهت است که دنبال کلام، مسأله نزديک شدن با ايشان را بيان کرد، که چطور با اهل کتاب نزديک شويد، که هم شما و هم ايشان، در روشن کردن حق، هم آهنگ شويد، و طرف بحث شما نيز، مانند خود شما، به روشن شدن حق علاقمند شود، و آن، اين است که نخست به ايشان بگوييد:
«وَ قُولُوا آمَنَّا بِالَّذِى أُنزِلَ إلَينَا وَ أُنزِلَ إلَيکُم وَ إلَهُنَا وَ إلَهُکُم وَاحِدٌ وَ نَحنُ لَهُ مُسلِمُون: ما، هم به آنچه به ما نازل شده، ايمان داريم، و هم به آنچه به شما نازل شده، و ما معتقديم که معبود ما و شما يکى است، و ما تسليم آن معبوديم».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۰۶
«وَ کَذَلِک أَنزَلْنَا إِلَيْک الْکتَاب فَالَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْکِتَاب يُؤْمِنُونَ بِهِ وَ مِنْ هَؤُلاءِ مَن يُؤْمِنُ بِهِ وَ مَا يجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلّا الْکافِرُونَ»:
يعنى: اين چنين و بر اين صفت، ما کتاب و قرآن را بر تو نازل کرديم. يعنى بر صفت اسلام و تسليم شدن براى خدا، و اين که ساير کتاب هاى آسمانى و پيغمبران او را تصديق داشته باشى.
بعضى از مفسران گفته اند: «معناى آيه اين است که: همان طور که کتاب بر موسى و عيسى نازل کرديم، بر تو نيز نازل کرديم، که قرآن است».
بنابراين، جملۀ «فَالَّذِينَ آتَينَاهُمُ الکِتَابَ...»، تفريعى است بر چگونگى نازل شدن قرآن. و معنايش اين است که: از آن جايى که قرآن درباره تسليم خدا شدن، و تصديق کتب و پيامبران خدا نازل شده، طبعا اهل کتاب هم به آن ايمان خواهند آورد. براى اين که اگر ايشان به کتاب آسمانى، و پيغمبر خود ايمان آورده اند، به خاطر همين است که: خواسته اند تسليم خدا باشند، و هر دستورى که خدا بدهد، فرمان ببرند.
البته بعضى از اينان، يعنى مشرکان و بت پرستان نيز، کسانى هستند که به اين کتاب ايمان مى آورند، و هر کس آيات ما را انکار کند و به آن ايمان نياورد، کافر است، که همه جا و همواره مى خواهد با باطل روى حق را بپوشاند.
بعضى احتمال داده اند که: «مراد از «الَّذِينَ آتَينَاهُمُ الکِتَاب»، خود مسلمانان باشند، و مراد از مشارٌ إليه «هَؤُلَاء»، اهل کتاب بوده باشد». ليکن اين احتمال بعيد است، و مانند آن در بُعد، اين احتمال است که بگوييم ضمير در «يُؤمِنُ بِهِ»، به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» بر مى گردد.
اين نکته بر خواننده پوشيده نماند که: جملۀ «وَ مِن هَؤُلَاءِ مَن يُؤمِنُ بِهِ: و از اينان، کسى است که به آن ايمان مى آورد»، مى فهماند که اين گونه افراد از ميان مشرکان، نوعى استقلال دارند.
احتجاج بر اثبات اين که قرآن، از ناحيه خداى سبحان، نازل شده است
«وَ مَا کُنت تَتْلُوا مِن قَبْلِهِ مِن کِتَابٍ وَ لا تخُطُّهُ بِيَمِينِک إِذاً لارْتَاب الْمُبْطِلُونَ»:
کلمۀ «تَتلُوا» از ماده «تلاوت» است، که به معناى خواندن است. چه خواندن از روى کتاب، و چه از حفظ. و مراد از آن در آيه مورد بحث، به قرينه مقام، همان اول است.
کلمۀ «تَخُطُّهُ»، از ماده «خط» است، که به معناى نوشتن است. کلمۀ «مُبطِلُون»، جمع «مُبطل» است، و «مُبطل»، کسى را گويند که قول باطلى را آورده باشد. و نيز به کسى مى گويند که حق را باطل کند. يعنى ادعا کند که باطل است. از اين دو معنا، معناى دوم با آيه مناسب تر است، هر چند که ممکن است معناى اول مراد باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۰۷
و ظاهر تعبير در جملۀ «وَ مَا کُنتَ تَتلُوا...»، اين است که مى خواهد عادت را نفى کند، و بفرمايد: عادت تو چنين نبوده که قبل از اين کتابى بخوانى و يا بنويسى. و آيه شريفه «فَقَد لَبِثتَ فِيکُم عُمُراً مِن قَبلِهِ» نيز، بر اين معنا دلالت دارد.
بعضى از مفسران گفته اند: «جملۀ مذکور مى خواهد قدرت را نفى کند و بفرمايد: تو قبل از اين نمى توانستى بخوانى و بنويسى»، ولى وجه اول با سياق حجت و استدلال، سازگارتر است. چون آيه شريفه در مقام اقامه حجت بر حقانيت قرآن است، و مى خواهد اثبات کند که اين کتاب از ناحيه خدا نازل شده و در اثبات اين مدعا، کافى است که نفى عادت از وى بشود و لازم نيست که نفى قدرت بشود.
و اگر کلمۀ «تَخُطُّهُ» را مقيد به قيد «بِيَمِينِکَ» کرد، و فرمود: «تو عادت نداشتى که کتابى را با دست خود بنويسى»، خواست تا نوعى تمثيل آورده، در نتيجه مطلب را تأکيد کرده باشد. مثل اين که کسى بگويد: من فلانى را با چشم خود ديدم، و يا فلان مطلب را با اين دو گوش خود شنيدم.
و معناى آيه اين است که: عادت تو قبل از نزول قرآن چنين نبود که کتابى را بخوانى، و نيز اين نبود که کتابى را با دست خود بنويسى - خلاصه تو نه مسلط بر خواندن بودى، و نه مسلط بر نوشتن. چون امّى و بى سواد بودى - و اگر غير اين بود، يعنى بر خواندن و نوشتن مسلط مى بودى، مبطلان که همواره مى خواهند حق را باطل معرفى کنند، بهانه به دست آورده، به راستى در حقانيت دعوت تو، به شک مى افتادند.
ليکن از آن جايى که خوب نمى توانستى بخوانى و بنويسى، و سال ها است که مردم تو را به اين صفت مى شناسند، چون با تو معاشرت دارند، ديگر هيچ جاى شکى برايشان باقى نمى ماند، که اين قرآن، کتاب خدا است، و خدا آن را بر تو نازل کرده، از بافته هاى خودت نيست، و چنين نيست که از کتاب هاى قديمى، داستان ها و مطالبى اقتباس کرده، و به اين صورت درآورده باشى، و ديگر مبطلان نمى توانند آن را ابطال نموده، و به اين عذر، اعتذار جويند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۰۸
«بَلْ هُوَ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ فى صدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَ مَا يجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلّا الظَّالِمُونَ»:
اين آيه، اعراض از مطلبى تقديرى است که از آيه قبل استفاده مى شد. چون بعد از آن که تلاوت و نوشتن را با هم از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» نفى کرد و فرمود: «تو، نه مى خواندى، و نه مى نوشتى»، چنين استفاده مى شد که قرآن، کتابى نيست که جمع آورى شده و با خطوطى نوشته شده باشد.
لذا اين سؤال پيش مى آمد که پس قرآن چيست؟ از اين سؤال تقديرى و فرضى، با کلمۀ اعراض (بل)، پاسخ داده و فرموده: «بَل هُوَ: بلکه او - قرآن - آياتى است روشن، در سينه هاى کسانى که بهره اى از علم داده شده اند».
و در جملۀ «وَ مَا يَجحَدُ بِآيَاتِنَا إلَّا الظَّالِمُون»، مراد از ظلم، به قرينه مقام، ظلم به آيات خدا و تکذيب آن ها، و استکبار از پذيرفتن آن ها، از روى عناد و تعنت است.
«وَ قَالُوا لَوْلا أُنزِلَ عَلَيْهِ آيَاتٌ مِّن رَّبِّهِ قُلْ إِنَّمَا الآيَات عِندَ اللَّهِ وَ إِنَّمَا أَنَا نَذِيرٌ مُّبِينٌ»:
بعد از آن که نام کتاب را برد، و به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» دستور داد تا آن را بر مردم بخواند، و به سوى خدا دعوت کند، و نيز بعد از آن که خاطرنشان ساخت که بعضى از ايشان به آن ايمان مى آورند، و بعضى که کافر و ظالم اند، ايمان نمى آورند، اينک در اين آيه و دو آيه بعد، اشاره مى کند به اين که دسته دوم اعتنايى به قرآن ندارند، با اين که قرآن آيت و معجزه نبوت است، و از آن جناب معجزه اى دلخواه خود مى خواهند، و به پاسخ از آن مى پردازد.
پس جملۀ «وَ قَالُوا لَولَا أُنزِلَ عَلَيهِ آيَاتٌ مِن رَبِّه»، همان پيشنهاد ايشان است که چرا غير از قرآن، معجزات ديگرى به او نازل نشد؟ و اين در حقيقت، طعنه و تعريضى است که به قرآن کريم زده اند. مى خواسته اند بگويند: قرآن معجزه نيست، و پيش خود خيال کرده اند که يک فرد وقتى مى تواند پيامبر خدا باشد، که نيرويى الهى و غيبى داشته باشد، و با آن بر هر کارى که بخواهد، قادر باشد.
و اگر گفتند: «لَولَا أُنزِلَ عَلَيه: چرا بر او نازل نشد»، و نگفتند: «لَولَا يَأتِينَا بِآيَاتٍ: چرا براى ما معجزاتى نمى آورد»؟ خواستند نوعى استهزاء کرده باشند. همچنان که در آيه: «يَا أيُّهَا الَّذِى نُزِّلَ عَلَيهِ الذِّکرُ إنَّکَ لَمَجنُونٌ * لَو مَا تَأتِينَا بِالمَلَائِکَةِ إن کُنتَ مِنَ الصَّادِقِين»، به اين سخريه تصريح شده است. (چون با اين که او را ديوانه مى خوانند، مع ذلک مى گويند: اى کسى که ذکر بر او نازل شده)!
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۰۹
و جملۀ «قُل إنَّمَا الآيَاتُ عِندَ الله: بگو تنها آيات نزد خدا است»، پاسخ از آن پندار است، و مى فرمايد: اين طور که شما مى پنداريد، نيست که هر کس دعوى رسالت کند، بايد نيرويى غيبى و الهى داشته باشد، که هر کارى دلش خواست، بتواند انجام دهد، بلکه آيات، تنها نزد خدا است. هر وقت بخواهد و بر هر کس بخواهد و به هر نحو که بخواهد، نازل مى کند، و در قدرت بر نازل کردن آن، هيچ کس شريک او نيست. پس يک فرد پيغمبر هم، هيچ اختيارى و قدرتى ندارد، مگر آن که خدا بخواهد.
آنگاه در بيان همين معنا، اضافه فرمود که: پيغمبر، جز انذار هيچ پستى ندارد. تنها وظيفۀ او، انذار است و بس: «وَ إنَّمَا أنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ».
«أَوَلَمْ يَکْفِهِمْ أَنَّا أَنزَلْنَا عَلَيْک الْکتَاب يُتْلى عَلَيْهِمْ ...»:
اين آيه، زمينه چينى مى کند براى پاسخ از تعريض و طعنه اى که به قرآن زدند، که قرآن آيت نيست، و استفهام در آن انکارى، و خطاب در آن به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» است.
مى فرمايد: آيا براى آنان کافى نيست معجزه بودن اين کتاب که برايشان خوانده مى شود؟ و ايشان آن را با دو گوش خود مى شنوند، و معجزه بودنش را به حس در مى يابند؟ علاوه بر اين، سرشار از رحمت و تذکر براى مؤمنان است؟
«قُلْ کَفَى بِاللَّهِ بَيْنى وَ بَيْنَکمْ شهِيداً ...»:
در اين جمله، به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» تلقين مى کند که اين طور جوابشان بده و بگو که: خداى سبحان، بين من و شما در مسأله مورد نزاع، يعنى مسأله رسالتم گواه است. چون در کتابى که بر من نازل کرده، بر رسالتم شهادت داده، و او خدايى است که آنچه در آسمان ها و زمين است، مى داند. بدون اين که چيزى از او پوشيده باشد، و همين شهادت او، در دلالت بر صدق دعوى من، کافى است.
با اين حال، ديگر نمى توانند بگويند قرآن کلام خدا نيست. چون خداى تعالى، قبلا چند بار در قرآنش، عرب را تحدى کرد که اگر مى پنداريد اين کتاب، کلام خدا نيست، همه دست به دست هم دهيد، و يک سوره مثل آن را بياوريد.
بنابراين جمله مورد بحث، ديگر صرف دعوى و يا کلامى خطابى نيست، بلکه بيانى است استدلالى، و حجتى است قاطع، بر دعوى آن جناب در جملۀ «وَ الَّذِينَ آمَنُوا بِالبَاطِلِ وَ کَفَرُوا بِاللهِ أُولَئِکَ هُمُ الخَاسِرُون»، خسران را منحصر در کفار مى کند. به خاطر اين که به خدا و کتاب او ايمان نمى آورند، با اين که در آن بر رسالت او شهادت داده، کفر مى ورزند، و به خاطر کفر به خداى حق، قهرا به باطل ايمان مى آورند، و در نتيجه در ايمانشان، خاسر و بى بهره مى شوند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۱۰
«وَ يَستَعْجِلُونَک بِالْعَذَابِ وَ لَوْلا أَجَلٌ مُّسمًّى لجََّاءَهُمُ الْعَذَاب وَ لَيَأْتِيَنهُم بَغْتَةً وَ هُمْ لا يَشعُرُونَ»:
اين که مى فرمايد: از تو عذاب فورى مى خواهند، اشاره است به کلام ايشان که مانند گذشتگان خود مى گفتند: «ائتِنَا بِعَذَابِ اللهِ إن کُنتَ مِنَ الصَّادِقِين: براى ما بياور آن عذاب خدا را اگر از راستگويانى»، و اين پيشنهاد، و شتاب کردن نسبت به عذاب را، خداى تعالى در جاى ديگر نيز، از ايشان حکايت کرده و فرموده: «وَ لَئِن أخَّرنَا عَنهُمُ العَذَابَ إلَى أُمَّةٍ مَعدُودَة لَيَقُولَنَّ مَا يَحبِسُهُ».
و مراد از «أجل مُسمّى»، همان اجلى است که خداوند براى يک يک بنى آدم مقدر کرد، و همان روزى که آدم را به زمين فرستاده، به او و ذريه اش فرمود: «وَ لَکُم فِى الأرضِ مُستَقَرٌّ وَ مَتَاعٌ إلَى حِينٍ». و نيز فرمود: «وَ لِکُلِّ أُمَّةٍ أجَلٌ فَإذَا جَاءَ أجَلُهُم لَا يَسَتأخِرُونَ سَاعَةً وَ لَا يَستَقدِمُون».
و اين عذابى که اجل معين جلو آن را گرفته، آن عذابى است که به کيفر همه اعمال زشتشان مستحق شدند. چيزى که هست، اجل ميان آنان و آن عذاب حائل شده. همچنان که در جاى ديگر کلام بى نظيرش فرموده: «وَ رَبُّکَ الغَفُورُ ذُوالرَّحمَةِ لَو يُؤَاخِذُهُم بِمَا کَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ العَذَابُ بَل لَهُم مَوعِدٌ لَن يَجِدُوا مِن دُونِهِ مَوئِلاً».
اين آيات با آيات ديگرى که حکايت مى کند از فرستادن عذاب به محض تقاضاى آن، منافات ندارد. مانند آيه: «وَ مَا مَنَعنَا أن نُرسِلَ بِالآيَاتِ إلّا أن کَذَّبَ بِهَا الأوَّلُون».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۱۱
«يَستَعْجِلُونَک بِالْعَذَابِ وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطةُ بِالْکَافِرِينَ * يَوْمَ يَغْشاهُمُ الْعَذَاب ...»:
تکرار کلمۀ «يَستَعجِلُونَکَ» براى اين است که بر کمال جهل و نادانى کفار و تباهى فهمشان دلالت کند، و بفهماند که استعجال آنان، استعجال به امرى است که به طور قطع خواهد آمد، و به هيچ وجه دروغ نمى شود. چون کيفر اعمالشان است، و کيفر اعمال از صاحب عمل، جداشدنى نيست.
کلمه «يَغشَاهُم»، از «غشاوت» و «غشايت» است، و اين دو کلمه، به معناى پوشاندن به طور احاطه است. و «يَوم» در جملۀ «يَومَ يَغشَاهُم»، ظرف براى کلمۀ «مُحِيطَةٌ» است، و بقيه الفاظ آيه، روشن است.
بحث روايتى: (روایاتی ذیل آیات گذشته)
در مجمع البيان، در ذيل آيه «وَ مَا يَعقِلُهَا إلَّا العَالِمُون» مى گويد: واحدى، به سند خود، از جابر روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» اين آيه را تلاوت کرد، و سپس فرمود: منظور از «عَالِمُون»، آن کسانى هستند که وظايف را از خدا الهام مى گيرند و به طاعات او، عمل و از سخط او، اجتناب مى کنند.
و در همان کتاب، در ذيل آيه: «إنَّ الصَّلَوةَ تَنهَى عَنِ الفَحشَاءِ وَ المُنکَر» مى گويد: انس بن مالک، از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» روايت کرده که فرمود: کسى که نمازش او را از فحشاء و منکر باز ندارد، جز دورتر شدن از خدا، اثرى برايش ندارد.
مؤلف: اين روايت را، الدرّ المنثور هم، از عمران بن حصين، و ابن مسعود، و ابن عباس، و ابن عمر، از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» روايت کرده. و نيز قمى، در تفسير خود، آن را از آن حضرت (نام آن حضرت را نبرده)، بدون ذکر سند، روايت کرده.
و نيز در مجمع البيان، از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» روايت کرده که فرموده:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۱۲
«لَا صَلَوةَ لِمَن لَم يُطِع الصَّلَوةَ وَ طَاعَةُ الصَّلَوةِ أن تَنتَهِى عَنِ الفَحشَاءِ وَ المُنکَر: نماز نيست، نماز کسى که نماز خود را اطاعت نمى کند، و اطاعت نماز، اين است که از فحشاء و منکر دست بردارد».
مؤلف: اين روايت را صاحب الدر المنثور نيز، از ابن مسعود و غير او آورده.
و نيز، در همان کتاب است که انس روايت کرده که جوانى از انصار، نمازهاى خود را با رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» مى خواند، و در عين حال مرتکب فحشاء هم مى شد. اين خبر به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» رسيد، فرمود: نماز او، روزى او را از فحشاء باز خواهد داشت.
و نيز، در همان کتاب است که علماى اماميه، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده اند که فرمود: هر که دوست مى دارد بداند نمازش قبول شده يا نه، به خود بنگرد، که آيا نمازش او را از فحشاء و منکر باز مى دارد، يا نه؟ به همان مقدار که بازش مى دارد، قبول شده.
و در تفسير قمى، در ذيل جملۀ «وَ لَذِکرُ اللهِ أکبَر» مى گويد: در روايت ابى الجارود، از امام باقر «عليه السلام» آمده که آن جناب، در معناى اين جمله مى فرمود: يعنى اين که خدا به ياد نمازگزاران است، مهمتر است از اين که نمازگزاران از او ياد مى کنند. مگر نشنيدى که فرمود: «أُذکُرُونِى أذکُرکُم: مرا به ياد آوريد، تا شما را به ياد آورم»؟
مؤلف: اين يکى از همان چند معنايى است که در ذيل آيه شريفه نقل کرديم.
و در تفسير نورالثقلين، از مجمع البيان نقل کرده که گفته است: اصحاب ما اماميه، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده اند، که فرمود: منظور از «ذِکرُ الله»، ياد خدا است، در هنگام برخورد به حلال و حرام او. (يعنى در برابر حلالش، شکر گفتن و از حرامش، پرهيز کردن).
و در همان کتاب، از معاذ بن جبل روايت کرده که گفت: من از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» پرسيدم: کدام يک از اعمال، محبوب ترين عمل نزد خدا است؟ فرمود: اين که بميرى، در حالى که زبانت از ذکر خداى عزوجل، تر باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۱۳
و نيز در همان کتاب است که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» به معاذ فرمود: اى معاذ! سابقين کسانى هستند که شب ها را با ذکر خدا زنده مى دارند، و کسى که دوست دارد در باغ هاى بهشت گردش کند، زياد ذکر خداى عزوجل بگويد.
مراد از «الّذين اُوتُوا العلم»، ائمّه «ع» هستند
و در کافى، به سند خود، از عبدى، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که در ذيل آيه «بَل هُوَ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ فِى صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا العِلمَ» فرمود: منظور از اينان که علم داده شده اند، ائمه اند.
مؤلف: اين معنا در کافى و در بصائر الدرجات، به چند طريق روايت شده، و منظور در همه آن ها، تطبيق کلى بر فرد بارز آن است. به دليل اين که در روايت بعدى خواهيد ديد که آيه را منحصر در ائمه ندانسته اند.
و در بصائر الدرجات، به سند خود، از بريد بن معاويه، از امام باقر «عليه السلام» روايت کرده که گفت: من از آن جناب، معناى آيه «بَل هُوَ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ فِى صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا العِلم» را پرسيدم. فرمود: شماييد آن کسانى که علم داده شده اند، شما نباشيد، چه کسى ممکن است باشد؟
و در الدر المنثور است که: اسماعيلى، در معجم خود، و ابن مردويه، از طريق يحيى بن جعده، از ابوهريره روايت کرده اند که گفت:
مردمى از اصحاب رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، از تورات چيزهايى مى نوشتند. اين خبر به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» رسيد، فرمود:
احمق ترين احمقان، و گمراه ترين گمراهان، مردمى هستند که از کتابى که خداوند بر پيغمبرشان نازل کرده، روى گردان شوند، و علاقمند به کتابى شوند که خدا بر غير پيغمبر آنان نازل کرده، و براى امتى غير از آنان فرستاده. در همين جريان بود که آيه شريفه «أوَ لَم يَکفِهِم أنَّا أنزَلنَا عَلَيکَ الکِتَابَ يُتلَى عَلَيهِم...» نازل شد.
و در همان کتاب است که ابن عساکر، از ابى مليکه روايت کرده که گفت:
عبدالله بن عامر بن کريز، هديه اى براى عايشه فرستاد. عايشه خيال کرد فرستنده آن، عبدالله عمر است. لذا هديه را برگردانيد و گفت: اين پسر عمر، قرآن کريم را رها کرده، و کتاب هاى ديگر را تتبع مى کند، با اين که خداى تعالى فرمود: «أوَ لَم يَکفِهِم أنَّا أنزَلنَا عَلَيکَ الکِتَابَ يُتلَى عَلَيهِم». اطرافيان به او گفتند: هديه از عبدالله بن عامر است. آن وقت هديه را پذيرفت.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۱۴
از ظاهر دو روايت و مخصوصا روايت اخير، بر مى آيد که آيه شريفه، درباره بعضى از صحابه نازل شده، ولى سياق آيه با اين حرف نمى سازد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۱۵
آيات ۵۶ - ۶۰ سوره عنکبوت
يَا عِبَادِى الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضى وَاسِعَةٌ فَإِيَّاىَ فَاعْبُدُونِ(۵۶)
کُلُّ نَفْسٍ ذَائقَةُ الْمَوْتِ ثمَّ إِلَيْنَا تُرْجَعُونَ(۵۷)
وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصالِحَاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُم مِّنَ الجَْنَّةِ غُرَفاً تجْرِى مِن تحْتهَا الاَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا نِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ(۵۸)
الَّذِينَ صبرُوا وَ عَلى رَبّهِمْ يَتَوَکلُونَ(۵۹)
وَ کَأَيِّن مِّن دَابَّةٍ لا تحْمِلُ رِزْقَهَا اللَّهُ يَرْزُقُهَا وَ إِيَّاکُمْ وَ هُوَ السمِيعُ الْعَلِيمُ(۶۰)
«ترجمه آیات»
اى بندگان من که ايمان آورده ايد، به درستى که زمين من پهناور است، پس تنها مرا عبادت کنيد. (۵۶)
هر نفسى مرگ را خواهد چشيد و سپس به سوى ما بازگشت مى کنيد. (۵۷)
و کسانى که ايمان آورده و عمل صالح مى کنند، ما در غرفه هاى بهشتى منزلشان مى دهيم. غرفه هايى که از پايين آن، نهرها جارى است و ايشان هميشه در آن خواهند بود، و چقدر خوب است پاداش اهل عمل. (۵۸)
يعنى کسانى که صبر کرده و بر پروردگار خود توکل مى کنند. (۵۹)
و چه بسيار جنبده اى که نمى تواند رزق خود را تأمين کند، خدا آن ها را و شما را روزى مى دهد و او، شنواى دانا است. (۶۰)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۱۶
«بیان آیات»
بعد از آن که سخن را در توبيخ مرتدين از دين خود، و کسانى که از ترس فتنه از دين برگشتند، به پايان رسانيد، روى سخن را متوجه وضع بقيه مؤمنان نمود، که مشرکان آنان را در مکه ناتوان کردند، و به فتنه و عذابشان تهدید نمودند، ايشان را دستور مى دهد صبر کنند، و بر خداى تعالى توکل کنند.
و اگر امر ديندارى بر ايشان مشکل شد، و نتوانستند در وطن واجبات دينى را اقامه کنند، از وطن چشم پوشيده، مهاجرت نمايند، و درباره معيشت خود نگرانى نداشته باشند. زيرا رزق همه بندگان به عهده خدا است، و او روزيشان را مى دهد، اگر مهاجرت بکنند، همچنان که در وطن روزی شان مى داد.
امر به مهاجرت و صبر کردن بر مشکلات آن
«يَا عِبَادِى الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضى وَاسِعَةٌ فَإِيَّاىَ فَاعْبُدُونِ»:
در اين آيه، خطاب را متوجه به مؤمنان کرده، آن مومنانى که در سرزمين کفر قرار دارند، و نمى توانند تظاهر به ديندارى کنند، و دين حق را آشکار ساخته و به سنت هاى آن عمل کنند، دليل بر اين معنا ذيل آيه است.
آنچه از سياق بر مى آيد مقصود از کلمۀ «أرض» در جملۀ «إنَّ أرضِى وَاسِعَةٌ»، همه کره زمين است، که ما بر پشت آن قرار گرفته و زندگى مى کنيم. و اگر فرموده: زمين من فراخ است، براى اين است که: بفهماند زمين، مِلک اوست و بندگى بندگان، هر جا که باشد، براى او فرقى ندارد.
و فراخ بودن زمين، کنايه است از اين که در هر جاى زمين از دين حق و عمل به آن جلوگيرى شد، نواحى ديگر آن در اختيار شماست، بدون اين که در آن نواحى، شما را از ديندارى جلوگيرى کنند. پس عبادت خداى يکتا به هر حال، ممتنع و محال نيست.
در جملۀ «فَإيَّاىَ فَاعبُدُون»، دو بار حرف فاء آمده، که اولى آن ها، «فاى» تفريع است، که مطلب را متفرع بر وسعت زمين نموده. مى فرمايد: حالا که زمين وسيع است، پس مرا بپرستيد، و «فاى» دوم، فاى جزاء است. براى شرطى که حذف شده، چون کلام بر آن دلالت مى کرده.
و ظاهرا اين که کلمۀ «إيَّاىَ» را جلوتر آورد، و فرمود: پس مرا بپرستيد، براى اين است که انحصار را برساند، و به اصطلاح ادبى قصر قلب به کار برد، و معناى آيه، اين مى شود که: غير مرا نپرستيد، بلکه مرا بپرستيد. و جملۀ «فَاعبُدُون»، قائم مقام جزاء است، - که خواننده با خواندن معناى آيه، متوجه آن مى شود.
حاصل معناى آيه، اين است که: زمين من فراخ است. اگر پرستش من براى شما در يک ناحيه آن غير ممکن شد، در ساير نواحى آن براى عبادت من جا هست. پس حال که چنين است ، مرا به تنهايى بپرستيد، و غير مرا نپرستيد، پس اگر ممکنتان نشد که مرا در قطعه اى از آن بپرستيد، به ساير نواحى آن سفر کنيد، و در آن جا، مرا به تنهايى بپرستيد.
رده:تفسیر المیزان
آیات این صفحه
آیه ۴۱ سوره عنکبوتآیه ۴۲ سوره عنکبوتآیه ۴۳ سوره عنکبوتآیه ۴۴ سوره عنکبوتآیه ۴۵ سوره عنکبوتآیه ۴۶ سوره عنکبوتآیه ۴۷ سوره عنکبوتآیه ۴۸ سوره عنکبوتآیه ۴۹ سوره عنکبوتآیه ۵۰ سوره عنکبوتآیه ۵۱ سوره عنکبوتآیه ۵۲ سوره عنکبوتآیه ۵۳ سوره عنکبوتآیه ۵۴ سوره عنکبوتآیه ۵۵ سوره عنکبوتآیه ۵۶ سوره عنکبوتآیه ۵۷ سوره عنکبوتآیه ۵۸ سوره عنکبوتآیه ۵۹ سوره عنکبوتآیه ۶۰ سوره عنکبوت