تفسیر المیزان

المیزان جلد۱۶ بخش۱۸

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۱۷ مرگ شما قطعى است، پس خود را براى آخرت آماده سازيد «کُلُّ نَفْسٍ ذَائقَةُ الْمَوْتِ ثمَّ إِلَيْنَا تُرْجَعُونَ»: اين آيه شريفه، امر سابق را که مى فرمود: «فَإيَّاىَ فَاعبُدُون» تأکيد مى کند، و در عين حال، زمينه را براى آيه بعد که مى فرمايد: «الَّذِينَ صَبَرُوا...»، آماده مى سازد. و جملۀ «کُلُّ نَفسٍ ذَائِقَةُ المَوت»، از باب استعاره به کنايه است. (گويا مرگ را تشبيه کرده به چيزى که چشيدنى باشد، آنگاه حکم کرده به اين که اين چشيدنى را همه خواهند چشيد و خلاصه مرگ عمومى است). و مراد اين است که: هر کس به زودى و به طور قطع خواهد مُرد. و اگر دنباله آن فرمود: «ثُمّ إلَينَا تُرجَعُون: سپس به سوى ما بر مى گرديد»، اين التفات از «متکلم وحده»، به «متکلم مع الغير»، به خاطر اين است که عظمت رجوع به خدا را برساند. و حاصل معناى آيه، اين مى شود که: زندگى دنيا جز ايامى ناچيز نيست، و مرگ دنبال سر است، و دنبال آن رجوع به سوى ما براى حساب. پس زينت و جلوه زندگى دنيا، که يک زينت فانى است، شما را از آمادگى براى لقاى خدا باز ندارد، و آن آمادگى، اين است که به خدا ايمان بياوريد، و عمل صالح کنيد، که سعادت ابدى دارد و محروميت از او، شقاوت و هلاکت دائمى دارد. «وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُم مِّنَ الجَْنَّةِ غُرَفاً ...»: اين آيه، اجر ايمان و عمل صالح را بيان مى کند. البته اجر بعد از مرگ و بازگشت به خدا، و با اين بيان، بندگان خدا و مؤمنان را به صبر در راه او، و توکل بر او تشویق مى کند. و جملۀ «لَنُبَوِّئَنَّهُم» از مصدر «نبوئة» است، که به معناى جاى دادن و منزل دادن کسى است براى هميشه. و کلمۀ «غُرَف»، جمع «غرفه» است، که به معناى خانه بسيار زيبايى است که در بلندى قرار داشته باشد. خداى تعالى در اين آيه، نخست پاداش آن هايى را که ايمان آورده و عمل صالح کرده اند، بيان مى کند، و سپس آنان را عامل مى خواند، و مى فرمايد: «وَ نِعمَ أجرُ العَامِلِين: چه خوب است پاداش عاملان». آنگاه همين عاملان را تفسير مى کند به «الَّذِينَ صَبَرُوا وَ عَلَى رَبِّهِم يَتَوَکَّلُون: کسانى که صبر مى کنند، و بر پروردگار خود توکل مى نمايند»، و با اين بيان، صبر و توکل را دو تا از خصايص مؤمنان دانسته، و با اين اشاره ها فهمانده است که مؤمن وقتى که در راه خدا صبر کند، و بر خدا توکل نمايد، از ايمان خود راضى مى شود. پس بر هر مؤمن است که تا آن جا که راهى براى ديندارى خود مى يابد، ديندارى را از دست نداده، بر هر اذيت و جفايى صبر کند، و چون کارد به استخوانش رسيد، و ديگر نتوانست مراسم دينى خود را در وطن خود به پاى دارد، آن وقت بايد از وطن بيرون شده و به سرزمينى ديگر مهاجرت کند، و بر دشوارى و تعب و رنج غربت نيز، صبر کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۱۸ «الَّذِينَ صَبرُوا وَ عَلى رَبّهِمْ يَتَوَکلُونَ»: اين جمله، بيانگر اوصاف عاملان است. نکته اى که در اين جا تذکرش لازم است، اين است که: هر چند صبر عمومى است و شامل صبر بر مصيبت، و صبر بر اطاعت خدا، و صبر بر ترک معصيت او مى شود، وليکن مورد آيه، صبر بر مصيبت است. چون مناسب با حال مؤمنانى که در مکه در چنگ مشرکان قرار گرفته بودند، و به حکم اين آيات مأمور به هجرت شده بودند، صبر بر مصيبت است. «وَ کَأَيِّن مِّن دَابَّةٍ لا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللَّهُ يَرْزُقُهَا وَ إِيَّاکُمْ وَ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ»: کلمۀ «کَأيِّن»، بسيارى هر چيزى را مى رساند، و به معناى «چه بسيار» است. و منظور از حمل رزق، ذخيره کردن آن است، همان طور که انسان ها و بعضى از حيوانات مانند مورچه و موش و زنبور عسل، رزق خود را ذخيره مى کنند. در اين آيه شريفه، مؤمنان را دلخوشى و دلگرمى مى دهد، تا اگر خواستند در راه خدا مهاجرت کنند، از جهت رزق نگرانى نداشته باشند، و بدانند هر جا باشند، خدا رزقشان را در آن جا مى دهد، و يقين داشته باشند که از گرسنگى نخواهند مُرد، و بدانند که رازقشان پروردگارشان است، نه آب و خاکشان، و به اين منظور مى فرمايد: چه بسيار از جنبدگان اند که رزق خود را ذخيره نمى کنند، بلکه خدا روز به روز، رزقشان را مى رساند. شما انسان ها نيز، هر چند که ذخيره مى کنيد، ولى بايد بدانيد که روزى دهنده شما خدا است، و او شنوا و داناست. در اين که دو نام بزرگ از اسامى خدا در خاتمه آيه قرار گرفته، اشاره است به برهان بر مضمون آيه. چون مضمون آيه اين بود که انسان و ساير حيوانات محتاج به رزق اند، و رزق خود را به زبان حاجت (نه زبان سر) از خدا مى خواهند، و خدا حاجتشان را برآورده مى سازد. براى اين که او، هم داناى به حوائج خلق خويش است، و هم شنواى حاجت آنان است. پس به مقتضاى اين دو اسم، آنان را روزى مى دهد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۱۹ بحث روايتى: (روایاتی ذيل برخی از آيات سوره عنکبوت) در تفسير قمى و در روايت ابى الجارود، از امام باقر «عليه السلام» آمده که در ذيل آيه: «يَا عِبَادِىَ الَّذِينَ آمَنُوا إنَّ أرضِى وَاسِعَةٌ»، مى فرمود: هرگز ملوک ستمگر و فاسق را اطاعت مکنيد، و اگر ترسيديد که شما را از دينداری تان جلوگيرى کنند، زمين من فراخ است، از سرزمينى که زير سلطه آن فاسق است، بيرون شويد. و در همين معنا است که خداى تعالى مى فرمايد: «فِيمَ کُنتُم قَالُوا کُنَّا مُستُضعُفِينَ فِى الأرضِ: در چه حالى بوديد، گفتند در زمين زيردست ستمگران بوديم» مى فرمايد: «ألَم تَکُن أرضُ اللهِ وَاسِعَةٌ فَتُهَاجِرُوا فِيهَا: آيا زمين خدا فراخ نبود که در آن مهاجرت کنيد، و نقل مکان دهيد». و در مجمع البيان، از امام ابوعبدالله «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: معناى آيه اين است که وقتى در زمين خدا عصيان مى شود، و تو در آن سرزمين زندگى مى کنى، از آن جا بيرون شو و به جاى ديگر نقل مکان کن. و در عيون، به سند خود، از حضرت رضا «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» فرمود: وقتى آيه: «إنَّک مَيّتٌ وَ إنَّهُم مَيِّتُون» نازل شد، من عرضه داشتم: پروردگارا! آيا همه خلايق تا آخرين نفر مى ميرند و انبياء باقى مى مانند؟ در جوابم اين آيه نازل شد: «کُلُّ نَفسٍ ذَائِقَةُ المَوت». مؤلف: اين روايت را، الدر المنثور هم از ابن مردويه، از على «عليه السلام» روايت کرده، ولى متن روايتش بى اشکال نيست. براى اين که جملۀ «إنَّک مَيّتٌ وَ إنَّهُم مَيِّتُون» صريحا مى گويد: تو هم مى ميرى، انبياى گذشته را هم که آن جناب مى دانست مُرده اند، ديگر جاى اين سؤال نيست که بپرسد آيا همه مردم مى ميرند، و انبياء باقى مى مانند؟ تا در پاسخش آيه نازل شود، که «کُلُّ نَفسٍ ذَائِقَةُ المَوت: هر کسى چشنده مرگ خواهد بود». و در مجمع البيان، از عطاء، از ابن عمر روايت کرده که گفت: من با رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» به گردش رفتيم، تا به چارديوارى بعضى از انصار رسيديم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۲۰ رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، خرماهاى ريخته را جمع مى کرد و مى خورد. پس به من فرمود: اى پسر عمر! چرا نمى خورى؟ عرضه داشتم: ميل ندارم. فرمود: ولى من ميل دارم، چون امروز صبح، چهارمين روزى بود که غذا نخورده بودم، با اين که اگر مى خواستم و دعا مى کردم که خدا مانند ثروت کسرى و قيصر را به من بدهد، هر آينه مى داد، ولى نخواستم، و در مقابل من کسانى خواهند بود و تو آن ها را ديدار خواهى کرد که روزى يک سال خود را زير سر مى گذارند، و ذخيره مى کنند. به خاطر اين که نصيبشان کم است. ابن عُمَر مى گويد: به خدا سوگند از آن جا برنخاستيم، تا اين که آيه «وَ کَأيِّن مِن دَابَّةٍ لَا تَحمِلُ رِزقَهَا اللهُ يَرزُقُهَا وَ إيَّاکُم وَ هُوَ السَّمِيعُ العَلِيم» نازل شد. در الدر المنثور هم اين روايت را نقل کرده، و سپس در سند آن ايراد گرفته، و علاوه بر ضعف سند، اصلا مضمونش با واقع شدن آيه در سياق آيات قبلش نمى سازد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۲۱ آيات ۶۱ - ۶۹ سوره عنکبوت وَ لَئن سأَلْتَهُم مَّنْ خَلَقَ السمَاوَاتِ وَ الاَرْض وَ سخَّرَ الشمْسَ وَ الْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنّى يُؤْفَکُونَ(۶۱) اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَن يَشاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَ يَقْدِرُ لَهُ إِنَّ اللَّهَ بِکلِّ شئٍ عَلِيمٌ(۶۲) وَ لَئن سأَلْتَهُم مَّن نَّزَّلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَحْيَا بِهِ الاَرْض مِن بَعْدِ مَوْتِهَا لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلِ الْحَمْدُ للَّهِ بَلْ أَکثرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ(۶۳) وَ مَا هَذِهِ الْحَيَوةُ الدُّنْيَا إِلّا لَهْوٌ وَ لَعِبٌ وَ إِنَّ الدَّارَ الاَخِرَةَ لَهِىَ الْحَيَوَانُ لَوْ کانُوا يَعْلَمُونَ(۶۴) فَإِذَا رَکبُوا فى الْفُلْکِ دَعَوُا اللَّهَ مخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نجَّاهُمْ إِلى الْبرِّ إِذَا هُمْ يُشرِکُونَ(۶۵) لِيَکْفُرُوا بِمَا آتَيْنَاهُمْ وَ لِيَتَمَتَّعُوا فَسوْف يَعْلَمُونَ(۶۶) أَوَ لَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا حَرَماً آمِناً وَ يُتَخَطف النَّاس مِنْ حَوْلِهِمْ أَفَبِالْبَطِلِ يُؤْمِنُونَ وَ بِنِعْمَةِ اللَّهِ يَکْفُرُونَ(۶۷) وَ مَنْ أَظلَمُ مِمَّنِ افْترَى عَلى اللَّهِ کذِباً أَوْ کَذَّب بِالْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُ أَ لَيْس فى جَهَنَّمَ مَثْوًى لِّلْکافِرِينَ(۶۸) وَ الَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا وَ إِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ(۶۹) «ترجمه آيات» و اگر از ايشان بپرسى چه کسى آسمان ها و زمين را آفريد و چه کسى آفتاب و ماه را به فرمان خود در آورده، قطعا مى گويند الله، با اين حال از خداپرستى يک جا برگردانده مى شوند. (۶۱) اين خدا است که روزى را براى هر يک از بندگانش که بخواهد، فراخ و براى هر کس که بخواهد، تنگ مى کند، که خدا به هر چيزى داناست. (۶۲) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۲۲ و اگر از ايشان بپرسى چه کسى از آسمان آبى چنان مى فرستد و زمين را بعد از مُردنش زنده مى کند، حتما خواهند گفت الله، تو بگو الحمد لله، اما بيشترشان تعقل نمى کنند. (۶۳) و اين زندگى دنيا، چيزى جز لهو و بازى نيست و به درستى که زندگى حقيقى، آخرت است، اگر بناى فهميدن داشته باشند. (۶۴) پس چون به کشتى سوار شوند، خدا را همى خوانند و دين را خالص براى او دانند، اما همين که ايشان را نجات داده و به خشکى مى رساند، باز هم شرک مى ورزند. (۶۵) تا نعمت هاى ما را که به ايشان داده ايم، کفران کنند، باشد و هرچه مى خواهند بهره گيرى بکنند، که به زودى مى دانند که چه کردند. (۶۶) آيا نديدند که ما حرمى ايمن قرار داديم که همواره در آن جا از نعمت امنيت برخوردار بودند، با اين که اقوام ديگر که پيرامون ايشانند، همه روزه مورد دستبرد دشمن اند؟ آيا به باطل مى گروند و به نعمت خدا کفران مى ورزند؟ (۶۷) کيست ستمکارتر از کسى که بر خدا به دروغ افتراء بندد و يا حق را بعد از آمدنش تکذيب کند، آيا در جهنم جايى براى کفار نيست؟ (۶۸) و کسانى که در اقامه دين ما مجاهده مى کنند، ما به سوى راه هاى خود هدايتشان مى کنيم و خدا همواره با نيکوکاران است. (۶۹) «بیان آيات» در اين آيات، خطاب از مؤمنان به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» برگشته، ولى در معنا، خطابى است عام، که همه انسان ها را شامل مى شود، هر چند از نظر لفظ، مخصوص به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» است. براى اين که حجت هايى که در آن ذکر شده، شامل همه انسان ها است. تناقض های اعتقادات مشرکان درباره خالق و مدبّر عالََم در اين آيات، ضد و نقيض گويى هاى مشرکان را که در عقايد دارند، و در فصل سابق صحيح آن عقايد به مؤمنان عرضه شد، و به آن ايمان آورده اند، ذکر مى کند. و آن تناقضات اين است که: مشرکان اعتراف دارند که آفريدگار آسمان ها و زمين و مدبر آفتاب و ماه - که مدار ارزاق بر وجود آن دو است - خداى سبحان است. و نيز اعتراف دارند که تنها کسى که آب را از آسمان مى فرستد، و زمين را بعد از مُردنش، دوباره زنده مى کند، خداى عزوجل است، و در عين حال غير خدا را مى پرستند، و از آن ها رزق مى خواهند. و با اين که وقتى سوار کشتى مى شوند، خدا را مى خوانند، و خدا را مى پرستند، ولى همين که از خطر دريا نجاتشان داد، دوباره پرستش غير خدا را از سر مى گيرند. و با اين که شهر مکه، حرم امنى است که خدا در اختيارشان گذاشته، و اين نعمت بزرگ را به ايشان ارزانى داشته، در همين شهر به باطل ايمان مى آورند، و حق را انکار، و نعمت خدا را کفران مى کنند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۲۳ اين نکته را هم بگوييم که آخرين آيه سوره، يعنى آيه: «وَ الَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهدِيَنَّهُم سُبُلَنَا»، مناسب با همان آيات اول سوره است، که مى فرمود: «ألم * أحَسِبَ النَّاسُ أن يُترَکُوا أن يَقُولُوا آمَنَّا وَ هُم لَا يُفتَنُون»، تا آن جا که مى فرمود: «وَ مَن جَاهَدَ فَإنَّمَا يُجَاهِدُ لِنَفسِهِ...». «وَ لَئِن سَئَلتَهُم مَن خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الأرضَ وَ سَخَّرَ الشَّمسَ وَ القَمَر لَيَقُولُنَّ اللهُ فَأنّى يُؤفَکُونَ»: در اين آيه، به دو مسأله «خلقت» و «تدبير» پرداخته، و هر دو را به خدا نسبت داده است. خلقت آسمان ها و زمين راجع به ايجاد است، و تسخير آفتاب و ماه که به خاطر ما حالات گوناگون به خود مى گيرند، طلوع و غروب کرده، و دور و نزديک مى شوند، مربوط است به «تدبير» او. چون پيدايش ارزاق انسان ها و ساير حيوانات، همه ناشى از تدبير آفتاب و ماه است، و اين خلقت و تدبير، از يکديگر جدا شدنى و قابل انفکاک نيستند. پس کسى که اعتراف دارد که «خلقت» آسمان ها و زمين مستند به خدا است، ناگزير بايد اعتراف کند که «تدبير» نيز، از اوست. و وقتى خداى تعالى به تنهايى خالق باشد، و تدبير آسمان ها و به دنبال آن تدبير زمين، و به دنبال آن پديد آوردن ارزاق، تنها به دست او باشد، لازم است او تنها کسى باشد که به منظور رساندن رزق، و ساير تدابيرش پرستش شود، و اين حوائج را تنها از او بخواهند. پس اين عجب است که انسان هايى، خدا را کنار گذاشته و از غير خدا رزق بخواهند. از کسى و چيزى که مالک هيچ چيز نيست. جملۀ «فَأنّى يُصرَفُون»، اشاره به همين تعجب است. يعنى وقتى خلقت و تدبير آفتاب و ماه، مستند به خدا است، پس چگونه اين مشرکان در دعاى خود، متوجه غير خدا مى شوند، و بت ها را مى پرستند؟ تنگی و وسعت روزى، به دست خداست و بس! «اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَن يَشاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَ يَقْدِرُ لَهُ إِنَّ اللَّهَ بِکُلِّ شئِ عَلِيمٌ»: در اين آيه، به آنچه در آيه قبلى اشاره کرده بود، تصريح مى کند. و کلمۀ «يَقدِرُ» از ماده «قَدر»است، که به معناى تنگ گرفتن، در مقابل «بَسط»، که به معناى گشايش دادن است. و در آيه مورد بحث، منظور معناى اين کلمه نيست، بلکه منظور لازمۀ معنا است، يعنى توسعه. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۲۴ و اگر در جملۀ «إنَّ اللهَ بِکُلِّ شَئٍ عَلِيم»، با اين که مى توانست ضمير بياورد و بفرمايد: «إنَّهُ بِکُلِّ شَئٍ عَلِيم» ضمير نياورد و اسم «الله» را آورد، براى اين است که بر علت حکم دلالت کند و چنين معنا دهد که او بر همه چيز داناست. براى اين که «الله» است. و معناى آيه، اين است که: خداوند رزق را بر هر کس بخواهد، توسعه مى دهد و بر هر کس بخواهد، تنگ مى گيرد و نمى خواهد مگر بر طبق مصلحت. براى اين که او به هر چيزى داناست، چون «الله» است که جامع تمامى صفات کمال است. «وَ لَئن سأَلْتَهُم مَّن نَّزَّلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَحْيَا بِهِ الاَرْض ‍مِن بَعْدِ مَوْتِهَا ...لا يَعْقِلُونَ»: مراد از احياى زمين بعد از مُردن آن، روياندن گياهان در بهار، بعد از مُردن آن ها در زمستان است. «قُلِ الحَمدُ لله» - يعنى خدا را در برابر اين که حجت را بر دشمنان تمام کرد، و مجبورشان کرد که اعتراف کنند به اين که مدبر امور خلقت نيز خداست، حمد بگو. چون با اين تماميت حجت، ديگر چاره اى ندارند جز اين که تنها خدا را بپرستند، و بت ها و ارباب آن ها را رها کنند. «بَل أکثَرُهُم لَا يَعقِلُونَ» - يعنى بيشترشان در آيات خدا تدبر نمى کنند، و عقل خود را قاضى و حاکم نمى کنند، تا خدا را بشناسند، و حق را از باطل تميز دهند. پس معناى جملۀ «لَا يَعقِلُون»، اين شد که آن طور که سزاوار است، تعقل نمى کنند. حقیقت زندگى دنيا و زندگى آخرت «وَ مَا هَذِهِ الْحَيَوةُ الدُّنْيَا إِلّا لَهْوٌ وَ لَعِبٌ وَ إِنَّ الدَّارَ الآخِرَةَ لَهِىَ الْحَيَوَانُ لَوْ کانُوا يَعْلَمُونَ»: کلمۀ «لهو»، به معناى هر چيز و هر کار بيهوده اى است که انسان را از کار مهم و مفيدش باز بدارد، و به خود مشغول سازد. بنابراين يکى از مصاديق لهو، زندگى مادى دنياست. براى اين که آدمى را با زرق و برق خود و آرايش فانى و فريبنده خود از زندگى باقى و دائمى باز مى دارد، و به خود مشغول و سرگرم مى کند. و کلمۀ «لَعب»، به معناى کار و يا کارهاى منظمى است با نظم خيالى و براى غرض خيالى، مثل بازی هاى بچه ها. زندگى دنيا، همان طور که به اعتبارى لهو است، همين طور لعب نيز هست. براى اين که فانى و زودگذر است، همچنان که بازی ها اين طورند. عده اى بچه با حرص و شور و هيجان عجيبى، يک بازى را شروع مى کنند، و خيلى زود از آن سير شده و از هم جدا مى شوند. و نيز همان طور که بچه ها، بر سرِ بازى داد و فرياد راه مى اندازند، و پنجه بر روى هم مى کشند، با اين که آنچه بر سرِ آن نزاع مى کنند، جز وهم و خيال چيزى نيست، مردم نيز بر سرِ امور دنيوى، با يکديگر مى جنگند، با اين که آنچه اين ستمگران بر سر آن تکالب مى کنند، از قبيل اموال، همسران، فرزندان، مناصب، مقام ها، رياست ها، مولويت ها، خدمتگذاران، ياران و امثال آن، چيزى جز اوهام نيستند، و در حقيقت سرابى هستند که از دور آب به نظر مى رسد، و انسان منافع مذکور را مالک نمى شود، مگر در ظرف وهم و خيال. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۲۵ به خلاف زندگى آخرت، که انسان در آن عالَم، با کمالات واقعى که خود از راه ايمان و عمل صالح کسب کرده، زندگى مى کند، و مهمى است که اشتغال به آن، آدمى را از منافعى باز نمى دارد. چون غير از آن کمالات واقعى، واقعيت ديگرى نيست و جدّى است، که لعب و لهو و تأثيم در آن راه ندارد. بقايى است که فنايى با آن نيست. لذتى است که با الم آميخته نيست. سعادتى است که شقاوتى در پى ندارد. پس آخرت، حياتى است واقعى، و به حقيقت معناى کلمه. و اين است معناى اين که خداى تعالى مى فرمايد: «وَ مَا هَذِهِ الحَيَوةُ الدُّنيَا إلّا لَهوٌ وَ لَعِبٌ وَ إنَّ الدَّارَ الآخِرَةَ لَهِىَ الحَيَوانُ». در اين آيه شريفه، به طورى که ملاحظه مى فرماييد، زندگى دنيا را منحصر در «لهو» و «لعب» کرده، و با کلمۀ «هَذِهِ: اين زندگى دنيا»، آن را تحقير نمود، و زندگى آخرت را منحصر در «حيوان»، يعنى زندگى واقعى کرده، و اين انحصار را با ادوات تأکيدى چون حرف «إنَّ» و حرف «لام» و ضمير فصل «هى»، و آوردن مطلب را با جمله اسميه، تأکيد نموده است. «لوَ کاَنوُا يَعلَمُونَ» - يعنى اگر مردمى دانا بودند، مى دانستند که مطلب از همين قرار است که ما گفتيم. حکايت تناقض ديگری از تناقض هاى مشرکان «فَإِذَا رَکبُوا فى الْفُلْکِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نجَّاهُمْ إِلى الْبرِّ إِذَا هُمْ يُشرِکُونَ»: فاى تفريعى که در اول آيه آمده، مطلب مذکور آيه را نتيجه مطلبى کرده که از آيات سابق استفاده مى شود. چون از آيات سابق بر مى آيد که مشرکان در شرک خود به خدا دروغ بسته اند، و بيشترشان تعقل نمى کنند، در اين آيه مى فرمايد: حال که اينان به خدا دروغ مى بندند، و از عبادت خدا، به عبادت غير خدا مى گرايند، و بيشترشان تعقل نمى کنند، و در اعتراف به خالقيت خدا، و انکار ربوبيت او، مرتکب تناقض مى شوند، پس در نتيجه وقتى سوار کشتى مى شوند، چنين و چنان مى کنند. کلمۀ «رُکُوب» به معناى نشستن بر بالاى چيزى است که حرکت داشته باشد. و اين کلمه، خود به خود، متعدى مى شود، و احتياج به هيچ يک از حروف تعديه ندارد. مثلا مى گوييم: ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۲۶ «فُلَانٌ رَکِبَ الفَرَسَ: فلانى سوار اسب است». و اگر در آيه مورد بحث، با حرف «فى» متعدى شده، بدان جهت است که سوار کشتى شدن، نوعى استقرار گرفتن يا منزل کردن را متضمن است. و معناى آيه اين است که: چون با استقرار در کشتى سوار بر آن مى شوند، (و يا چون در کشتى مستقر مى شوند، در حالى که سوار بر آنند)، خداى را به خلوص مى خوانند، و معناى بقيه آيه روشن است. مى خواهد يک تناقض ديگر از تناقض هاى مشرکان را حکايت کند که در يک حال، خدا را به خلوص مى خوانند، و چون بر آنان منت مى نهد و نجاتشان مى بخشد، کفران نعمت مى کنند. «لِيَکْفُرُوا بِمَا آتَيْنَاهُمْ وَ لِيَتَمَتَّعُوا فَسَوْف يَعْلَمُونَ»: «لام» در کلمه «لِيَکفُرُوا» و همچنين در کلمۀ «لِيَتَمَتَّعُوا»، لام امر است، و معلوم است که وقتى بزرگى زيردست خود را به چيزى امر مى کند که دوست ندارد، مى خواهد او را تهديد کند. مثل اين که خود شما به فرمانبرتان بگوييد: «هرچه مى خواهى بکن». و نيز مانند اين تهديد خداى تعالى که فرموده: «إعمَلُوا مَا شِئتُم إنَّهُ بِمَا تَعمَلُونَ بَصِيرٌ». بعضى از مفسران احتمال داده اند که: «لام مذکور، لام غايت باشد، و معناى آيه، اين است که: مشرکان اين کارها را مى کنند که کفران نعمت کرده باشند. کفران آن نعمت هايى که ما به ايشان داديم. و نيز اين کارها را مى کنند تا به خيال خود لذت برده باشند»، ولى وجه اول با ذيل آيه که مى فرمايد: «فَسَوفَ يَعلَمُونَ: به زودى خواهند دانست» بهتر مى سازد. و مؤيد آن، اين آيه است که در سوره «روم»، آيه ۳۴ مى فرمايد: «لِيَکفُرُوا بِمَا آتَينَاهُم فَتَمَتَّعُوا فَسَوفَ تَعلَمُونَ: کفر بورزند به آن نعمت ها که به ايشان داديم، آرى خوش بگذرانيد، که به زودى خواهيد فهميد». و به همين جهت بعضى از قاريان «لام» در کلمۀ «وَلِيَتَمَتَّعُوا» را با سکون خوانده اند. چون غير از لام امر، هيچ لام ديگرى به سکون خوانده نمى شود. مکّه مکرّمه، حرم امن الهى است «أوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا حَرَماً آمِناً وَ يُتَخَطف النَّاس مِنْ حَوْلِهِمْ»: منظور از «حرم أمن» مکه و پيرامون آن است، که خداى تعالى، آن را به دعاى ابراهيم «عليه السلام» مأمن خلق قرار داد. کلمۀ «تَخَطُّف»، مانند کلمۀ «خطف» به معناى قاپيدن چيزى به سرعت، و دزديدن آن است. چون آن روز عرب کارش غارت يکديگر بود، و از چپاول گرى امرار معاش مى کرد، و همواره اين قبيله به آن قبيله حمله مى کرد، و مى کشت و اسير مى گرفت، وليکن با همه اين احوال، شهر مکه را محترم مى شمرد، و به ساکنان اين شهر کارى نداشت. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۲۷ و معناى آيه، اين است که: آيا نمى نگرند که ما حرم امنى درست کرديم، که ساکنان آن در معرض قتل و اسارت قرار نمى گيرند، و اموالشان غارت نمى شود، با اين که بيرون اين شهر مردم مشغول غارت و چپاول يکديگرند؟ «أفَبِالبَاطِلِ يُؤمِنُونَ وَ بِنِعمَةِ الله يَکفُرُون» - اين جمله، توبيخ ديگرى است به مشرکان مکه، که نعمت بزرگ امنيت مکه را با کفران مقابله مى کنند، و در عوض، به صنم ها - که جز اسم خدا چيز ديگرى ندارند - ايمان مى آورند. خلاصه حقايق را زير پا نهاده و به موهومات ايمان مى آورند. «وَ مَنْ أَظلَمُ مِمَّنِ افْترَى عَلى اللَّهِ کذِباً أَوْ کَذَّب بِالْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُ أَلَيْس فى جَهَنَّمَ مَثْوًى لِّلْکافِرِينَ»: اين آيه، مشرکان را به آتش دوزخ تهديد مى کند، و آنان را به ارتکاب شديدترين ظلم، و بزرگترين ستم معرفى مى کند، و آن عبارت است از دو چيز: اول اين است که: به خدا افتراء بسته اند. چون خدايانى دروغى را شريک او معرفى نموده اند. و دوم اين که: بعد از آمدن حق، آن را تکذيب کردند و اين دو صفت، هر دو در مشرکان وجود داشت. چون هم بت مى پرستيدند، و هم رسالت پيامبر و قرآن کريم را تکذيب کردند، با اين که قرآن براى آنان آمده بود. پس به اين دو جهت کافر بودند، و جاى کافران و محل اقامتشان در آخرت، جهنم است. «وَ الَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا وَ إِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ»: کلمۀ «جَاهَدُوا»، از ماده «جهد» است، و «جهد»، به معناى وسع و طاقت است. و «مجاهده»، به معناى به کار بردن آخرين حدّ وسع و قدرت در دفع دشمن است. و جهاد بر سه قسم است: جهاد با دشمن ظاهرى، و جهاد با شيطان، و جهاد نفس. راغب اين طور گفته. و معناى «جَاهَدُوا فِينَا»، اين است که جهادشان همواره در راه ما است، و اين تعبير، کنايه از اين است که: جهادشان در امورى است که متعلق به خداى تعالى است. چه جهاد در راه عقيده باشد، و چه در راه عمل، و چون جهادشان در راه خدا است، هيچ عاملى ايشان را از ايمان به خدا و اطاعت اوامر و نواحى او باز نمى دارد. «لَنَهدِيَنَّهُم سُبُلَنَا» - در اين جا خداى تعالى، براى خود سبيل هايى نشان مى دهد، و راه ها هر چه باشد، بالاخره به درگاه او منتهى مى شود. براى اين که «راه» را براى اين راه مى گويند که به سوى صاحب راه منتهى مى شود، و آن صاحب راه، منظور اصلى از راه است. (مثلا وقتى مى گويند: «اين راه سعادت است»، معنايش اين است که: اين راه به سوى سعادت منتهى مى شود). پس راه هاى خدا عبارت است از: طريقه هايى که آدمى را به او نزديک و به سوى او هدايت مى کند. و وقتى خود جهاد در راه خدا هدايت باشد، قهرا هدايت به سوى سُبُل، هدايت روى هدايت خواهد بود، و آن وقت، آيه شريفه با آيه: «وَ الَّذِينَ اهتَدَوا زَادَهُم هُدىً» منطبق مى شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۲۸ از آنچه گذشت، روشن گرديد که ديگر هيچ احتياج به تقدير گرفتن «شأن» نيست، که بگوييم کلمۀ «فِينَا»، «فِى شَأنِنَا» بوده، و کلمۀ «شأن» حذف شده. «وَ إنَّ اللهَ لَمَعَ المُحسِنِين» - بعضى گفته اند: «معناى معيت»، و به عبارتى ديگر «بودن خدا با محسنين»، اين است که: خدا يارى شان کند. و اين که مسأله جهاد، که محتاج به نصرت است، جلوتر آمده، خود قرينه است بر اين که کلمۀ «مَعَ» به همين معناى نصرتى است که ما گفتيم»، و اين وجه، وجه بدى نيست. از اين بهتر، نظريه آن مفسر ديگر است که: کلمۀ «مَعَ» را به معيت رحمت و عنايت تفسير کرده. چون شامل نصرت و يارى او و ساير اقسام عنايات خداى سبحان با بندگان محسن او خواهد بود. چون او کمال عنايت را به ايشان دارد، و رحمتش شامل حال ايشان است، و اين معيت، أخص از معيت وجودى است که در جملۀ «وَ هُوَ مَعَکُم أينَ مَا کُنتُم» آمده. براى اين که خدا از نظر وجود با تمامى موجودات و انسان ها هست. چه نيکان و چه بدان، ولى با «محسنين» بودنش، معيت مخصوصى است که گفتيم بنابر تفسير اول، «معيّت نصرت و معونت»، و بنابر تفسير دوم، «معيت رحمت و عنايت» است. در سابق هم گفتيم که اين آيه، که سوره با آن ختم مى شود، به آيات اول سوره انعطاف دارد، و همان حقيقت را تکرار مى کند. بحث روايتى: «چند روايت در ذيل برخى آيات گذشته» در الدر المنثور است که ابن ابى الدنيا، و بيهقى، در شعب الايمان، از ابى جعفر روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» فرمود: تعجب، تمام تعجب، از کسى است که «خانه حيات» را تصديق دارد، ولى همه سعى و کوشش او، براى «خانۀ غرور» است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۲۹ و در همان کتاب است که: جويبر، از ضحاک، از ابن عباس روايت کرد که گفت: مشرکان به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» گفتند: تنها مانع ما از اين که به دين تو در آييم، اين است که مى ترسيم مردم ما را بربايند. چون ما جمعيت کمى هستيم، و جمعيت اعراب از ما بيشتر است. وقتى بشنوند که ما به دين تو درآمده ايم، ما را نابود مى کنند. چون ما براى آنان، لقمه اى بيش نيستيم. خداى تعالى، در پاسخ اين بهانه، اين آيه را نازل کرد: «أوَ لَم يَرَوا أنَّا جَعَلنَا حَرَماً آمِناً...». و در تفسير قمى، در ذيل آيه: «وَ الَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهدِيَنَّهُم سُبُلَنَا وَ أنَّ اللهَ لَمَعَ المُحسِنِين» گفته: در روايت ابى الجارود، از ابى جعفر «عليه السلام» آمده که فرمود: اين آيه، درباره آل محمّد «صلى الله عليه و آله و سلم» و شيعيان ايشان است. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه