المیزان جلد۱۶ بخش۴۰
معناى «شاهد» و «سراج مُنير» بودن پيامبر گرامى «ص»
«يَا أَيُّهَا النَّبىُّ إِنَّا أَرْسَلْنَاک شاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذِيراً»:
معناى «شاهد» بودن رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، در تفسير آيه «لِتَکُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَ يَکُونَ الرَّسُولُ عَلَيکُم شَهِيداً» و در آيات ديگرى که مسأله شهادت آن جناب را متعرض است، بيان کرده و گفتيم که:
رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، در دنيا، «شاهد» بر اعمال امت است، و آنچه امت مى کنند، او تحمل نموده، روز قيامت آن را اداء مى کند. و نيز گفتيم: که بعد از او، امامان، «شاهد» امت هستند، و آن جناب، «شاهد شاهدان» است.
و معناى «مُبَشّر» و «نذير» بودن او، اين است که مؤمنان مطيع خدا و رسول را، به ثواب خدا و بهشت بشارت، و کفار عاصى را به عذاب خدا و آتش او، انذار مى دهد.
«وَ دَاعِياً إِلى اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَ سِرَاجاً مُّنِيراً»:
دعوت آن جناب به سوى خدا، همان دعوت مردم است به سوى ايمان به خداى يگانه، که لازمۀ آن، ايمان به دين خدا است. و اگر دعوت آن جناب را مقيد به اذن خدا کرد، بدان جهت است که به مسأله بعثت و نبوت او اشاره کند.
و «سراج مُنير» بودنش، به اين است که آن جناب را طورى قرار داد که مردم به وسيله او، به سعادت خود و به راه نجاتشان از ظلمت هاى شقاوت و گمراهى هدايت شوند. بنابراين، تعبير مزبور، از باب استعاره است، و اين که بعضى گفته اند: مراد از «سراج مُنير»، قرآن است، و تقدير آيه: «ذَا سِرَاجٍ مُنيرٍ: صاحب سراجى منير» است، بيهوده خود را به زحمت انداخته اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۹۵
«وَ بَشِّرِ المُؤمِنِينَ بِأنَّ لَهُم مِنَ اللهِ فَضلاً کَبِيراً»:
کلمۀ «فضل» به معناى عطا کردن بدون استحقاق گيرنده است، و در جاى ديگر، عطاى خود را توصيف کرده و فرموده: «مَن جَاءَ بِالحَسَنَةِ فَلَهُ عَشرُ أمثَالِهَا». و نيز فرموده: «لَهُم مَا يَشَاؤُنَ فِيهَا وَ لَدَينَا مَزِيدٌ»، که در اين دو آيه، بيان کرده که او از ثواب آن قدر مى دهد، که يک مقدارش در مقابل عمل قرار مى گيرد، و بيشترش در مقابل عملى قرار نمى گيرد و اين، همان «فضل» است، و در آيه شريفه هيچ دليلى نيست بر اين که دلالت کند که اين اجر زيادى، مخصوص آخرت است.
«وَ لا تُطِع الْکَافِرِينَ وَ الْمُنَافِقِينَ وَ دَعْ أَذَاهُمْ وَ تَوَکَّلْ عَلى اللَّهِ...»:
معناى اطاعت کافران و منافقان، در اول سوره گذشت.
«وَ دَع أذَاهُم» - يعنى آنچه به تو آزار مى رسانند، رها کن، و در مقام پیگيرى آن بر ميا، و خود را مشغول بدان مساز. دليل بر اين که معنايش اين است که ما گفتيم، جملۀ «وَ تَوَکَّل عَلَى الله» است. يعنى تو خود را در دفع آزار آنان مستقل ندان، بلکه خدا را وکيل خود در اين دفع بدان، و خدا براى وکالت کافى است.
بحث روايتى: (رواياتى درباره فضيليت ذکر خدا)
در کافى، به سند خود، از ابن قداح، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که گفت:
هيچ چيزى در عالَم نيست مگر آن که حدّ و اندازه اى دارد، که وقتى بدان حدّ رسيد، تمام مى شود، مگر ذکر خدا، که هيچ حدّى برايش نيست، که بگويى وقتى از اين حدّ گذشت، ديگر ذکر خدا خوب نيست. خداى عزوجل، واجباتى را واجب کرد که هر کس آن واجبات را به جا آرد، حدّش را آورده. مثلا ماه مبارک رمضان، حدّ روزه واجب و حج خانه خدا، حدّ آن است. هر کس آن ماه را روزه بدارد، و حج واجب را به جا بياورد، حدّش را آورده، اما ذکر خدا چنين نيست. چون خدا به اندک آن راضى نيست، و براى زيادش هم حدّى معين نکرده.
امام «عليه السلام»، سپس اين آيه را تلاوت کرد: «يَا أيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذکُرُوا اللهَ ذِکراً کَثِيراً وَ سَبِّحُوهُ بُکرَةً وَ أصِيلاً».
مجددا فرمود: به طورى که مى بينيد در اين آيه براى ذکر، حدّى معين نفرموده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۹۶
آنگاه فرمود: پدرم، کثير الذکر بود. بارها من با او قدم مى زدم و مى ديدم که مشغول ذکر است. با او غذا مى خوردم، مى ديدم مشغول ذکر است. با مردم سخن مى گفت، مع ذلک سخن با مردم، او را از ذکر خدا باز نمى داشت. و من بارها مى ديدم که زبانش به سقف دهانش متصل است، مى گويد: «لا إله إلّا الله».
و نيز بارها ما را جمع مى کرد، و وادارمان مى ساخت به گفتن ذکر، تا آفتاب طلوع مى کرد، و وادارمان مى کرد به اين که هر کدام مى توانيم قرآن بخوانيم و هر کدام از خواندن قرآن عاجزيم، ذکر بگوييم.
آرى، آن خانه اى که ذکر خدا در آن بسيار شود، برکتش بسيار مى شود، و ملائکه در آن خانه حاضر، و شيطان ها دور مى گردند، و آن خانه براى اهل آسمان ها، آن چنان درخشنده است که ستارگان براى اهل زمين، و خانه اى که در آن قرآن خوانده نشود، و ذکر خدا در آن نشود، برکتش کم است، و ملائکه از آن خانه گريزان، و در عوض، شيطان ها در آن حاضر مى شوند.
رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» هم فرمود: آيا مى خواهيد شما را به بهترين اعمال خبر دهم؟ عملى که از نظر بالا بردن درجه شما، از همۀ اعمال مؤثرتر است و درجه شما را بالاتر مى برد، و از هر عملى ديگر نزد سلطان شما، و مالکتان پاکيزه تر است، و از درهم و دينار برايتان بهتر، و حتى از اين هم برايتان بهتر است که با دشمن خود بجنگيد، شما ايشان را بکشيد و ايشان شما را بکشند؟
اصحاب عرضه داشتند: بله، بفرماييد. فرمود: بسيار ذکر خداى عزّوجلّ گفتن است.
آنگاه امام صادق «عليه السلام» اضافه کردند که: مردى نزد رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» آمد و عرضه داشت: بهترين اهل مسجد کيست؟ فرمود: آن کس که بيشتر ذکر مى گويد.
و نيز رسول خدا فرمود: به هر کس زبانى ذکرگو داده شد، خير دنيا و آخرتش داده اند. و در معناى آيه «وَ لَا تَمنُن تَستَکثِر» فرمود: آنچه از عمل خير که براى خدا انجام مى دهى، زياد مشمار، و به نظرت جلوه نکند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۹۷
و در همان کتاب، به سند خود، از ابى المعزاء (نام بقيه رجال حديث را انداخته) روايت کرده که گفت:
اميرالمؤمنين «عليه السلام» فرمود: هر کس خدا را در نهان ذکر گويد، خدا را ذکر بسيار گفته، چون منافقان علنى ذکر خدا مى گفتند، و چون به خلوت مى رفتند، به ياد خدا نبودند، و خداى تعالى درباره ايشان فرموده: «يُرَاؤنَ النَّاسَ وَ لَا يَذکُرُونَ اللهَ إلّا قَلِيلاً: با مردم ريا مى کنند، و خدا را جز اندکى ذکر نمى گويند».
مؤلف: اين استفاده اى که امام از آيه شريفه کرده، استفاده لطيفى است. (چون آيه شريفه، ذکر علنى را اندک شمرده، که مفهومش اين مى شود که ذکر سرّى، ذکر کثير است).
و در خصال، از زيد شحام روايت کرده که گفت: امام صادق «عليه السلام» فرمود: هيچ بلايى براى مؤمن سخت تر از اين سه بلاء نيست، که از سه نعمت محروم شود. شخصى پرسيد: آن سه نعمت چيست؟
فرمود: يارى مسلمان با آنچه خدا به او روزى کرده. دوم انصاف دادن و خود را جاى ديگران فرض کردن. و سوم: زياد خدا را ذکر کردن. البته منظور من از ذکر بسيار گفتن، «سُبحَانَ الله وَ الحَمدُ لله وَ لَا إله إلّا الله وَ اللهُ أکبَر» تنها نيست، هر چند که آن هم ذکر خدا است، و ليکن منظور من، ذکر خدا در هنگام استفاده و بهره مندى از حلال او، و باز ذکر خدا در هنگام برخورد به حرام او است.
و در الدر المنثور است که احمد، ترمذى، بيهقى، از ابوسعيد خدرى روايت کرده اند که گفت: شخصى از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» پرسيد: کدام يک از بندگان خدا، در روز قيامت، درجه بالاترى نزد خدا دارند؟ فرمود: آنان که ذکر خدا بسيار مى گويند.
من عرضه داشتم: يا رسول الله! حتّى از جهاد کنندگان در راه خدا هم بالاترند؟
فرمود: آن ها که ذکر خدا مى گويند، حتى از مجاهدى هم که با شمشير خود جهاد کند، تا شمشيرش بشکند، و خود غرق خون شود، بالاترند.
و در کتاب علل، به سند خود، از عبدالله بن حسن، از پدرش، از جدّش حسن بن على «عليهما السلام» روايت کرده که فرمود: عده اى يهودى نزد رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» آمدند، از همه عالم ترشان، مسائلى از آن جناب پرسيد. از جمله مسائلى که پرسيد، اين بود که: چرا تو را «محمّد»، «احمد»، «ابوالقاسم»، «بشير»، «نذير» و «داعى» ناميدند؟
آن حضرت فرمود: اما مرا «داعى» خواندند، چون من مردم را به دين پروردگار عزوجل خود مى خوانم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۹۸
و اما «نذیرم» خوانند، چون کسانى را که از اطاعتم سر بر چينند، از آتش دوزخ انذار مى دهم. اما «بشيرم» ناميدند، براى اين که هر کس اطاعتم کند، من او را به بهشت مژده مى دهم... تا آخر.
و در تفسير قمى، در ذيل آيه: «يَا أيُّهَا النَّبِىُّ إنَّا أرسَلنَاکَ... وَ دَع أذَاهُم وَ تَوَکَّل عَلَى اللهِ وَ کَفَى بِاللهِ وَکِيلاً»، از معصوم نقل کرده که فرمود: اين آيه در مکه و پنج سال قبل از هجرت نازل شد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۹۹
آيات ۴۹ - ۶۲ سوره احزاب
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَکَحْتُمُ الْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ طلَّقْتُمُوهُنَّ مِن قَبْلِ أَن تَمَسُّوهُنَّ فَمَا لَکُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونهَا فَمَتِّعُوهُنَّ وَ سَرِّحُوهُنَّ سَرَاحاً جَمِيلاً(۴۹)
يَا أَيُّهَا النَّبىُّ إِنَّا أَحْلَلْنَا لَک أَزْوَاجَک الَّتى آتَيْت أُجُورَهُنَّ وَ مَا مَلَکَت يَمِينُک مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْک وَ بَنَاتِ عَمِّک وَ بَنَاتِ عَمَّتِک وَ بَنَاتِ خَالِک وَ بَنَاتِ خَالَاتِک الَّتى هَاجَرْنَ مَعَک وَ امْرَأَةً مُّؤْمِنَةً إِن وَهَبَت نَفْسهَا لِلنَّبىِّ إِنْ أَرَادَ النَّبىُّ أَن يَستَنکِحَهَا خَالِصةً لَّک مِن دُونِ الْمُؤْمِنِينَ قَدْ عَلِمْنَا مَا فَرَضنَا عَلَيْهِمْ فى أَزْوَاجِهِمْ وَ مَا مَلَکت أَيْمَانُهُمْ لِکَيْلا يَکُونَ عَلَيْک حَرَجٌ وَ کانَ اللَّهُ غَفُوراً رَّحِيماً(۵۰)
تُرْجِى مَن تَشاءُ مِنهُنَّ وَ تُؤوِى إِلَيْک مَن تَشاءُ وَ مَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْت فَلا جُنَاحَ عَلَيْک ذَلِک أَدْنى أَن تَقَرَّ أَعْيُنهُنَّ وَ لا يَحْزَنَّ وَ يَرْضَينَ بِمَا آتَيْتَهُنَّ کُلُّهُنَّ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ مَا فى قُلُوبِکُمْ وَ کانَ اللَّهُ عَلِيماً حَلِيماً(۵۱)
لا يَحِلُّ لَک النِّساءُ مِن بَعْدُ وَ لا أَن تَبَدَّلَ بهِنَّ مِنْ أَزْوَاجٍ وَ لَوْ أَعْجَبَک حُسنهُنَّ إِلّا مَا مَلَکَت يَمِينُک وَ کانَ اللَّهُ عَلى کُلِّ شئٍ رَقِيباً(۵۲)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُيُوت النَّبىِّ إِلّا أَن يُؤْذَنَ لَکُمْ إِلى طعَامٍ غَيرَ نَاظِرِينَ إِنَاهُ وَ لَکِنْ إِذَا دُعِيتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذَا طعِمْتُمْ فَانتَشِرُوا وَ لا مُستَئْنِسِينَ لحَِدِيثٍ إِنَّ ذَلِکُمْ کانَ يُؤْذِى النَّبىَّ فَيَستَحْىِ مِنکُمْ وَ اللَّهُ لا يَستَحْىِ مِنَ الْحَقِّ وَ إِذَا سأَلْتُمُوهُنَّ مَتَاعاً فَسئَلُوهُنَّ مِن وَرَاءِ حِجَابٍ ذَلِکُمْ أَطهَرُ لِقُلُوبِکُمْ وَ قُلُوبِهِنَّ وَ مَا کانَ لَکُمْ أَن تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ وَ لا أَن تَنکِحُوا أَزْوَاجَهُ مِن بَعْدِهِ أَبَداً إِنَّ ذَلِکُمْ کانَ عِندَ اللَّهِ عَظِيماً(۵۳)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۰۰
إِن تُبْدُوا شيْئاً أَوْ تُخْفُوهُ فَإِنَّ اللَّهَ کانَ بِکُلِّ شئٍ عَلِيماً(۵۴)
لا جُنَاحَ عَلَيهِنَّ فى آبَائهِنَّ وَ لا أَبْنَائهِنَّ وَ لا إِخْوَانهِنَّ وَ لا أَبْنَاءِ إِخْوَانهِنَّ وَ لا أَبْنَاءِ أَخَوَاتِهِنَّ وَ لا نِسائهِنَّ وَ لا مَا مَلَکت أَيْمَانهُنَّ وَ اتَّقِينَ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ کانَ عَلى کُلِّ شئٍ شهِيداً(۵۵)
إِنَّ اللَّهَ وَ مَلَائکتَهُ يُصَلُّونَ عَلى النَّبىِّ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَ سَلِّمُوا تَسلِيماً(۵۶)
إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ لَعَنهُمُ اللَّهُ فى الدُّنْيَا وَ الاَخِرَةِ وَ أَعَدَّ لهَُمْ عَذَاباً مُّهِيناً(۵۷)
وَ الَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ بِغَيرِ مَا اکتَسبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتَاناً وَ إِثْماً مُّبِيناً(۵۸)
يَا أَيُّهَا النَّبىُّ قُل لاَزْوَاجِک وَ بَنَاتِک وَ نِساءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيهِنَّ مِن جَلَابِيبِهِنَّ ذَلِک أَدْنى أَن يُعْرَفْنَ فَلا يُؤْذَيْنَ وَ کانَ اللَّهُ غَفُوراً رَّحِيماً(۵۹)
لَّئن لَّمْ يَنتَهِ الْمُنَافِقُونَ وَ الَّذِينَ فى قُلُوبِهِم مَّرَضٌ وَ الْمُرْجِفُونَ فى الْمَدِينَةِ لَنُغْرِيَنَّک بِهِمْ ثُمَّ لا يجَاوِرُونَک فِيهَا إِلا قَلِيلاً(۶۰)
مَّلْعُونِينَ أَيْنَمَا ثُقِفُوا أُخِذُوا وَ قُتِّلُوا تَقْتِيلاً(۶۱)
سُنَّةَ اللَّهِ فى الَّذِينَ خَلَوْا مِن قَبْلُ وَ لَن تجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلاً(۶۲)
«ترجمه آیات»
اى کسانى که ايمان آورده ايد، چون زنان مؤمن را نکاح کرديد و بعد طلاقشان داديد، اگر قبل از نزديکى طلاق داده ايد، لازم نيست عده طلاق شما را نگه دارند، پس مى توانيد با آنان ازدواج کنيد، و (اگر بناى سازش نيست)، مى توانيد به صورتى خوش طلاق دهيد. (۴۹)
اى پيامبر اسلام! ما همسرانت را برايت حلال کرديم، چه آن ها که حق شان را داده اى، و چه آن ها که کنيز تو هستند، و خدا به عنوان غنيمت نصيبت کرده، و نيز دختران عمو، و نيز دختران عمّه، و دختران دايى، و دختران خاله هايت، که با تو مهاجرت کردند، همه را برايت حلال کرديم. و نيز زن مؤمن اگر خودش را به پيغمبر ببخشد، و پيغمبر هم بخواهد با او ازدواج کند، تنها اين نکاح بدون مهر، براى اوست، نه همه مؤمنان، ما مى دانيم چه احکامى درباره همسران مؤمنان و کنيزهايشان واجب کرده ايم، تا در اين باره حرجى بر تو نباشد، و خدا همواره آمرزنده رحيم است. (۵۰)
از آنان هر يک را بخواهى، مى توانى قبول پيشنهاد را تأخير اندازى، و هر يک را بخواهى مى توانى پيشنهاد ازدواجش را بپذيرى، و آن را هم که قبلا طلاق گفته اى، مى توانى بگيرى، اين به خوشنودى آنان و اين که اندوهناک نشوند، و اين که به همه آنچه به آنان داده اى، راضى شوند، نزديکتر است، و خدا آنچه در دل هاى شماست مى داند، و خدا داناى شکيبا است. (۵۱)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۰۱
بعد از آنچه برايت شمرديم، ديگر هيچ زنى برايت حلال نيست، و نيز حلال نيست که همسرانت را به همسرى ديگر مبدل کنى، هرچند که از کمال وى خوشت آيد، مگر کنيزان، و خدا بر هر چيز مراقب بوده است. (۵۲)
اى کسانى که ايمان آورديد! به خانه هاى پيغمبر در نياييد، مگر آنکه شما را به طعامى دعوت کنند، به شرطى که به انتظار طعام زودتر نرويد، بلکه وقتى شما را خواندند، داخل شويد، و چون طعام خورديد، متفرق گرديد، و آن جا را محل انس و گفتگو مکنيد، که اين، پيغمبر را ناراحت مى کند، او از شما خجالت مى کشد، ولى خدا از بيان حق خجالت نمى کشد، و چون از همسران او چيزى مى پرسيد، از پشت پرده بپرسيد، اين براى طهارت دل شما و دل آنان بهتر است، و شما حق نداريد رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» را اذيت کنيد، و بعد از مرگش با همسران او ازدواج نماييد، اين کار تا ابد ممنوع است، چون نزد خدا کارى عظيم است. (۵۳)
چه آن که چيزى را اظهار کنيد، و چه پنهان داريد، خدا به هر چيزى دانا است. (۵۴)
هيچ حرجى براى همسران در خصوص نامبردگان زير نيست، يعنى لازم نيست خود را در برابر پدران، فرزندان، برادران، و برادرزادگان، پسران خواهران، زنان ايشان و کنيزانى که دارند بپوشانند، و بايد که از خدا بترسند، که خدا همواره بر هر چيزى شاهد و ناظر است. (۵۵)
خدا و فرشتگان او بر پيامبر اسلام درود مى فرستند، شما هم اى کسانى که ايمان آورده ايد، بر او صلوات بفرستيد، و آن طور که بايد تسليم شويد. (۵۶)
خدا آن کسانى را که او و پيامبرش را اذيت مى کنند، در دنيا و آخرت لعنت کرده، و عذابى خوار کننده براى ايشان مهيا نموده. (۵۷)
و کسانى که مؤمنان و زنان مؤمن را بدون جرم اذيت مى کنند، مرتکب بهتان و گناهى بزرگ مى شوند. (۵۸)
هان اى پيامبر! به همسرانت، و دخترانت و زنان مؤمنان، بگو تا جلباب خود پيش بکشند، بدين وسيله بهتر معلوم مى شود که زن مسلمانند، در نتيجه اذيت نمى بينند، و خدا همواره آمرزنده رحيم است. (۵۹)
اگر منافقان و بيماردلان و گل آلودکنندگان جو مدينه، دست بر ندارند، تو را عليه آنان مأمور مى کنيم، تا ديگر جز مدتى کوتاه در مجاورتت نمانند. (۶۰)
در حالى که ملعون و رانده باشند، به طورى که هر جا ديده شوند، کشته شوند. (۶۱)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۰۲
سنت خدا در اقوام گذشته و قبل از اين نيز همين بود، و تو هرگز سنت خدا را دگرگون نخواهى ديد. (۶۲)
بيان آيات مربوط به نکاح و طلاق
اين آيات احکام متفرقى را متضمن است، که بعضى از آن ها مخصوص رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» و همسران او، و بعضى ديگر مربوط به عموم مسلمانان است.
«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَکَحْتُمُ الْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ طلَّقْتُمُوهُنَّ مِن قَبْلِ أَن تَمَسوهُنَّ فَمَا لَکُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونهَا فَمَتِّعُوهُنَّ وَ سرِّحُوهُنَّ سرَاحاً جَمِيلاً»:
منظور از نکاح زنان، عقد کردن آنان است، و کلمۀ «مس» به معناى دخول و انجام دادن عمل زناشويى است. و منظور از «مَتِّعُوهُنَّ» اين است که چيزى از مال به ايشان بدهند، که مناسب حال و شأن ايشان باشد. و کلمه «تسريح به جميل»، به معناى اين است که بدون نزاع و خصومت طلاق دهند.
و معناى آيه اين است که: اى کسانى که ايمان آورده ايد! وقتى زنان را طلاق مى دهيد، بعد از آن که با ايشان عقد ازدواج بسته ايد، و قبل از اين که عمل زناشويى با ايشان انجام داده باشيد، ديگر لازم نيست زن مطلقه شما عدّه نگه دارد، و بر شما واجب است که اولا بدون خشونت و خصومت طلاق دهيد، و در ثانى با چيزى از مال بهره مندشان کنيد.
اين آيه مطلق است، و آن موردى را که مهر براى زن معين کرده باشند، و نيز موردى را که معين نکرده باشند، شامل است، و خلاصه به اطلاقش شامل مى شود، آن جا را هم که مهر معين کرده اند، و مى فرمايد هم بايد مهر بدهيد، و هم به چيزى از مال بهره مندشان کنيد.
چون هر دو صورت را شامل بود، آيه «وَ إن طَلَّقتُمُوهُنَّ مِن قَبلِ أن تَمَسُّوهُنَّ وَ قَد فَرَضتُم لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصفُ مَا فَرَضتُم» آن را مقيد به صورتى مى کند، که مهريه معين نکرده باشند. چون آيه مزبور مى فرمايد: «و چون زنان را قبل از آن که عمل زناشويى انجام داده باشيد، طلاق دهيد، در صورتى که مهر براى ايشان معين کرده ايد، تنها نصف مهر را مى برند». آنگاه آيه مورد بحث در جايى حجت مى شود که مهر معين نکرده باشند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۰۳
بيان زنانی که خداوند، ازدواج با آنان را، برای پيامبر«ص»، حلال کرده است
«يَا أَيُّهَا النَّبىُّ إِنَّا أَحْلَلْنَا لَک أَزْوَاجَک الَّتى آتَيْت أُجُورَهُنَّ...»:
خداى سبحان در اين آيه شريفه، براى رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» بیان مى کند از زنان، آنچه من حلال کرده ام، هفت طايفه اند.
طايفه اول: «أزوَاجَکَ اللَّاتِى آتَيتَ أُجُورَهُنَّ»، که مراد از «أُجُور»، مهريه ها است.
طايفه دوم: «وَ مَا مَلَکَت يَمِينُکَ مِمَّا أفَاءَ اللهُ عَلَيکَ». يعنى: کنيزانى که به عنوان غنيمت و در جنگ ها، خدا در اختيار شما قرار داد. و اگر مِلک يمين (کنيز) را مقيد به «مَا أفَاءَ اللهُ عَلَيکَ: آنچه خدا به عنوان غنيمت نصيب تو کرد»، نمود، صرفا به منظور توضيح بود، نه احتراز. نظير تقييدى که در ازدواج کرد و فرمود: «همسرانى که مَهرشان را داده اى».
سوم و چهارمين طايفه از زنانى که حلال اند، يعنى مى توان با آنان ازدواج کرد: «وَ بَنَاتِ عَمِّکَ وَ بَنَاتِ عَمَّاتِکَ». دختر عموها و دختر عمه هايند.
بعضى از مفسران گفته اند: منظور از اين دو طايفه، زنان قريش اند.
پنجم و ششمين طايفه: «وَ بَنَاتِ خَالِکَ وَ بَنَاتِ خَالَاتِکَ». دختران دايى و دختران خاله اند.
بعضى از مفسران گفته اند: يعنى زنان بنى زهره، و قيد «اللَّاتِى هَاجَرنَ مَعَک: آن هايى که با تو هجرت کرده اند» - به طورى که در مجمع البيان گفته - مربوط به قبل از تحليل غير مهاجرات و نسخ آيه مورد بحث است. يعنى مربوط به ايامى است که ازدواج آن جناب با غير زنان هجرت کرده، حلال نبوده. لذا در اين آيه فرموده: «زنان نامبرده، به شرطى بر تو حلال اند، که با تو هجرت کرده باشند، و گرنه ازدواج تو با آنان حرام است».
هفتم از زنانى که آن جناب مى توانسته با آنان ازدواج کند: «وَ امرَأةً مُؤمِنَةً إن وَهَبَت نَفسَهَا لِلنَّبِىِّ إن أرَادَ النَّبِىُّ أن يَستَنکِحَهَا». زن مؤمنه اى است که خود را به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» ببخشد و آن جناب هم بخواهد با او ازدواج کند، که خداوند چنين زنى را که بخواهد بدون مهريه خود را در اختيار آن جناب بگذارد، براى آن جناب حلال کرده است. اگر بخواهد مى تواند با او ازدواج کند.
«خَالِصَةً لَکَ مِن دُونِ المُؤمِنيِن» - اين جمله اعلام مى دارد که اين حکم - يعنى حلال شدن زنى براى مردى به صرف اين که خود را به او ببخشد، از خصايصى است که مختص به آن جناب است، و در مؤمنان جريان ندارد.
«قَد عَلِمنَا مَا فَرَضنَا عَلَيهِم فِى أزوَاجِهِم وَ مَا مَلَکَت أيمَانِهِم» - اين جمله، حکم اختصاص را تقرير مى کند و مى فرمايد: آنچه براى مؤمنان حلال و فرض کرديم، مى دانيم که چه زنى و چه کنيزى بر آنان حلال شد.
«لِکَيلَا يَکُونَ عَلَيکَ حَرَجٌ» - اين جمله، حکمى را که در صدر آيه بود و مى فرمود: «إنّا أحلَلنَا لَکَ» تعليل مى کند. ممکن هم هست تعليل ذيل آيه باشد، و بفهماند که چرا اين حکم مخصوص تو است، ولى احتمال اول، روشن تر به نظر مى رسد. به خاطر اين که مضمون آيه، بيان رحمت هاى الهى نسبت به آن جناب، و تنزيه ساحت مقدس او بود، و آيه با دو کلمۀ «غَفُور» و «رَحِيم» ختم شد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۰۴
«تُرْجِى مَن تَشاءُ مِنهُنَّ وَ تُؤوِى إِلَيْک مَن تَشاءُ...»:
کلمۀ «تُرجِى»، از مصدر «إرجاء» است، که به معناى تأخير و دور کردن است، و در اين جا، کنايه است از رد و نپذيرفتن. و کلمۀ «تُؤوى»، از «إيواء» است، که به معناى اسکان دادن در مکان مى آيد، و اين نيز، کنايه است از پذيرفتن و به خود نزديک کردن.
سياق آيات دلالت دارد بر اين که مراد از اين کلام، اين است که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، مخيّر است در قبول و يا ردّ آن زنى که خود را به وى بخشيده.
«وَ مَنِ ابتَغَيتَ مِمَّن عَزَلتَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيکَ» - کلمۀ «إبتِغَاء» به معناى طلب است، و معناى جمله اين است که: اگر يکى از آن هايى که بعد از آن که خود را به تو بخشيد، رد کردى، دوباره خواستى بپذيرى منعى بر تو نيست. مى توانى بپذيرى، نه گناهى دارد، و نه سرزنش مى شوى.
و ممکن هم هست جملۀ مورد بحث، اشاره باشد به مسأله تقسيم بين همسران، و اين که آن جناب مى تواند اصلا خود را در بين همسرانش تقسيم نکند، و مقيد نسازد که هر شب به خانه يکى برود. و به فرضى هم که تقسيم کرد، مى تواند اين تقسيم را به هم بزند، و يا نوبت کسى را که مؤخّر است، مقدّم، و آن کس را که مقدّم است، مؤخّر کند، و يا آن که اصلا با يکى از همسران متارکه کند، و قسمتى به او ندهد، و يا اگر متارکه کرده، دوباره او را به خود نزديک کند.
و اين معنا با جملۀ «وَ مَنِ ابتَغَيتَ مِمَّن عَزَلتَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيکَ ذَلِکَ أدنَى...» نزديک تر است و بهتر مى سازد.
چون حاصل آن اين است که: اگر همسرى را که قبلا کنار زده بودى، دوباره بخواهى نزديک سازى، مى توانى، و هيچ حرجى بر تو نيست، و بلکه اين بهتر و نزديک تر است به اين که چشمشان روشن شود. يعنى خوشحال شوند، و راضى گردند به آنچه تو در اختيارشان قرار داده اى، و خدا آنچه در دل هاى شماست، مى داند. چون آن که قسمتش را پيش انداخته اى، خوشحال، و آن که عقب انداخته اى، به اميد روزى مى نشيند که قسمتش جلو بيفتد.
«وَ کَانَ اللهُ عَلِيماً حَلِيماً» - يعنى خدا مصالح بندگان خود را مى داند، و چون «حليم» است، در عقوبت آنان عجله نمى کند.
در اين آيه، اقوال مختلف ديگرى هست که آنچه ما گفتيم، با سياق آيه و سياق آيات سابق بر آن، سازگارتر است. رواياتى هم که از ائمه اهل بيت «عليهم السلام» رسيده، همين معنا را تأييد مى کند، و به زودى، آن روايات از نظر خواننده خواهد گذشت.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۰۵
«لا يَحِلُّ لَک النِّساءُ مِن بَعْدُ وَ لا أَن تَبَدَّلَ بهِنَّ مِنْ أَزْوَاجٍ وَ لَوْ أَعْجَبَک حُسنُهُنَّ...»:
ظاهر آيه، به فرضى که مستقل از ماقبل باشد و اتصال بدان نداشته باشد، اين است که: زنان را بر آن جناب حرام مى کند، مگر آن زنى که آن جناب مختارش کند، و آن زن، خدا را اختيار کند. اين که فرمود: «جايز نيست زنان را عوض کنى»، خود مؤيّد اين احتمال است.
وليکن اگر فرض شود که متصل به ماقبل است که مى فرمايد: «إنّا أحلَلنَا لَکَ...»، در اين صورت مفادش تحريم ماسواى شش طايفه اى است که قبلا شمرد.
و در بعضى روايات از ائمه اهل بيت «عليهم السلام» آمده که مراد از آيه شريفه، تحريم آن زنانى است که در آيه «حُرِّمَت عَلَيکُم أُمَّهاتُکُم وَ بَنَاتُکُم»، نام برده شده اند.
پس معناى کلمۀ «بعد» در جملۀ «لَا يَحِلُّ لَکَ النِّسَاءُ مِن بَعدُ» بعد از زنانى است که خدا و رسول را برگزيدند، که همان نُه زن نامبرده اند، و يا بعد از آنان که در آيه «إنَّا أحلَلنَا لَکَ» برايت شمرديم، مى باشد. و يا بعد از زنان حلالى که برايت معين کرديم، که بنا به احتمال سوم، مقصود زنان محرم خواهد بود.
«وَ لَا أن تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِن أزوَاجٍ» - يعنى: و ديگر نمى توانى بعضى از همسرانت را طلاق گفته و به جاى آنان، همسرانى ديگر بگيرى.
«إلّا مَا مَلَکَت يَمِينُکَ» - يعنى: مگر کنيزکان، و اين استثناء از صدر آيه است، که مى فرمود: «لَا يَحِلُّ لَکَ النِّسَاء».
«وَ کَانَ اللهُ عَلَى کُلِّ شَئٍ رَقِيباً» - معناى اين جمله روشن است، و منظور از آن، تحذير و زنهار دادن مردم است از مخالفت.
«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبىِّ إِلّا أَن يُؤْذَنَ لَکُمْ... مِنَ الْحَقِّ»:
کلمۀ «إلّا»، استثناء از نهى است، و جملۀ «إلَى طَعَامٍ»، متعلق است به اذن، و جملۀ «غَير نَاظِرِينَ إنَيهُ»، معنايش اين است که منتظر ورود ظرف طعام نباشيد، و خلاصه زياد مزاحم او نشويد، که به انتظار رسيدن طعام، زودتر از موعد حاضر شويد، و در نتيجه وقت بيشترى از او تلف کنيد.
جملۀ «وَلَکِن إذَا دُعِيتُم فَادخُلُوا فَإذَا طَعِمتُم فَانتَشِرُوا: وقتى دعوت مى شويد داخل خانه اش بشويد (نه قبل از موعد)، و وقتى غذا خورديد، متفرق شويد»، اين وظيفه را بيان مى کند.
و جملۀ «وَ لَا مُستَأنِسِينَ لِحَدِيثٍ: و منزل او را محل انس و گفت و شنود قرار ندهيد»، عطف است بر جملۀ «غَيرَ نَاظِرِينَ إنَيهُ»، و جمله حاليه اى است بعد از جمله حاليه ديگر، که مجموعا مى فهماند، نه قبل از طعام به انتظار رسيدن طعام در آن جا بنشينيد، و نه بعد از صرف طعام، جا خوش کرده و منزل او را، محل انس و نقالى قرار دهيد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۰۶
«إنَّ ذَلکِمُ کَانَ يُؤذِى النَّبِىّ فَيسَتحيِى مِنکُم» - اين عمل شما، هميشه باعث اذيت پيغمبر است، و او شرم مى کند از شما که بگويد بيرون شويد». اين جمله نهى قبلى را که مى فرمود: «در منزل وى، زياد ننشينيد»، تعليل مى کند، و مى فرمايد: علتش اين است که اين عمل شما، مايه اذيّت پيغمبر است و او از شما شرم دارد، که تقاضا کند بيرون شويد.
«وَ اللهُ لَا يَستَحيِى مِنَ الحَقِّ: و خدا از بيان حق شرم نمى کند». و «حق» در اين جا، همان خاطرنشان ساختن و اعلام اين معنا است، که پيغمبر از طرز رفتار شما ناراحت مى شود. و نيز «حق»، عبارت است از همان ادب لايقى که قبلا به مردم ياد داد.
رده:تفسیر المیزان
آیات این صفحه
آیه ۴۱ سوره احزابآیه ۴۲ سوره احزابآیه ۴۳ سوره احزابآیه ۴۴ سوره احزابآیه ۴۵ سوره احزابآیه ۴۶ سوره احزابآیه ۴۷ سوره احزابآیه ۴۸ سوره احزابآیه ۴۹ سوره احزابآیه ۵۰ سوره احزابآیه ۵۱ سوره احزابآیه ۵۲ سوره احزابآیه ۵۳ سوره احزابآیه ۵۴ سوره احزابآیه ۵۵ سوره احزابآیه ۵۶ سوره احزابآیه ۵۷ سوره احزابآیه ۵۸ سوره احزابآیه ۵۹ سوره احزابآیه ۶۰ سوره احزابآیه ۶۱ سوره احزابآیه ۶۲ سوره احزاب