المیزان جلد۱۶ بخش۴۱
ای مسلمانان! با همسران پيامبر«ص»، از پشت پرده، سخن بگویید
«وَ إِذَا سأَلْتُمُوهُنَّ مَتَاعاً فَسئَلُوهُنَّ مِن وَرَاءِ حِجَابٍ ذَلِکُمْ أَطهَرُ لِقُلُوبِکُمْ وَ قُلُوبِهِنَّ»:
ضمير «هُنَّ»، به همسران رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» بر مى گردد، و درخواست متاع از ايشان، کنايه است از اين که مردم با ايشان درباره حوائجى که دارند، سؤال کنند.
و معنايش اين است که: اگر به خاطر حاجتى که برايتان پيش آمده، ناگزير شديد با يکى از همسران آن جناب صحبتى بکنيد، از پس پرده صحبت کنيد.
«ذَلِکُم أطهَرُ لِقُلُوبِکُم وَ قُلُوبِهِنَّ». اين جمله، مصلحت حکم مزبور را بيان مى کند، و مى فرمايد: براى اين که وقتى از پشت پرده با ايشان صحبت کنيد، دل هايتان دچار وسوسه نمى شود، و در نتيجه اين رويه، دل هايتان را پاکتر نگه مى دارد.
«وَ مَا کانَ لَکُمْ أَن تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ وَ لا أَن تَنکِحُوا أَزْوَاجَهُ مِن بَعْدِهِ أَبَداً...»:
شما را نمى سزد که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» را با مخالفت کردن دستوراتش - چه آن ها که در خصوص همسرانش داده، و چه غير آن ها - او را اذيت کنيد. و نيز سزاوار نيست که شما بعد از درگذشت او، با يکى از همسرانش ازدواج کنيد. چون اين عمل، نزد خدا جرمى است بزرگ.
در اين آيه، إشعارى هست به اين که گويا بعضى از مسلمانان گفته اند که بعد از درگذشت او، همسرانش را مى گيريم، و به طورى که در بحث روايتى آينده خواهيد خواند، همين طور هم بوده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۰۷
«إِن تُبْدُوا شيْئاً أَوْ تُخْفُوهُ فَإِنَّ اللَّهَ کانَ بِکُلِّ شئٍ عَلِيماً»:
معناى اين آيه روشن است و در حقيقت، تنبيهى است با لحن تهديد عليه کسانى که آن جناب را اذيت مى کرده اند، و يا مى گفته اند که پس از وى، با فلان همسرش ازدواج خواهيم کرد.
«لا جُنَاحَ عَلَيهِنَّ فى آبَائهِنَّ...»:
ضمير «عَلَيهِنّ»، باز به همسران آن جناب بر مى گردد، و در حقيقت، آيه شريفه در معناى استثنايى است از عموميت حکم حجاب.
مى فرمايد: اين که گفتيم مسلمان ها بايد از پس حجاب با ايشان گفتگو کنند، شامل پدران، فرزندان، و برادران، برادرزادگان، خواهرزادگان، و خلاصه محرم هاى ايشان نمى شود. نامبردگان مى توانند بدون حجاب با آنان گفتگو کنند.
بعضى از مفسران گفته اند: اگر عموها و دايی هاى آنان را نام نبرد، براى اين است که ممکن بود عموى يکى از زنان رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، بعد از گفتگوى با او برود، و براى پسرش تعريف کند، که برادرزاده و يا خواهرزاده من فلانى، چنين و چنان است.
و نيز زنان قوم و خويش ايشان را نيز استثناء کرده، و اين که فرموده: «زنان ايشان»، اشاره دارد به اين که مراد از زنان ايشان، تنها آن زنان از فاميل ايشان است که ايمان داشته باشند، نه کفار. همچنان که در تفسير کلمۀ «أو نِسَائِهِنّ» نيز، اين معنا خاطرنشان شده، و نيز از کسانى که استثناء شده اند، کنيزان و غلامان خود ايشان است.
«وَ اتَّقِينَ اللهَ إنَّ اللهَ کَانَ عَلَى کُلِّ شَئٍ شَهِيداً» - در اين جمله، حکم مذکور تأکيد شده، و بخصوص از جهت التفاتى که از غيبت به خطاب شده، و با اين که سياق قبل از اين جمله، زنان را غايب گرفته بود، در اين جمله خطاب به خود ايشان کرده که: «وَ اتَّقِينَ اللهَ: از خدا بترسيد»، اين تأکيد روشن تر به چشم مى خورد.
معناى صلوات خدا و فرشتگان و مؤمنان، بر پيامبر اکرم «ص»
«إِنَّ اللَّهَ وَ مَلَائکتَهُ يُصَلُّونَ عَلى النَّبىِّ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَ سَلِّمُوا تَسلِيماً»:
قبلا گفتيم که کلمۀ «صلوة»، در اصل به معناى انعطاف بوده، و «صلوة خدا» بر پيغمبر، به معناى انعطاف او به وى است، به وسيله رحمتش. البته انعطافى مطلق. چون در آيه شريفه، «صلات» را مقيد به قيدى نکرده.
و همچنين «صلوة ملائکه» او بر آن جناب، انعطاف ايشان است بر وى، به اين که او را تزکيه نموده و برايش استغفار کنند.
و «صلوة مؤمنان» بر او، انعطاف ايشان است به وسيله درخواست رحمت براى او.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۰۸
و در اين که قبل از امر به مؤمنان که بر او صلوات بفرستيد، نخست صلات خود و ملائکه خود را ذکر کرده، دلالتى هست بر اين که صلوات مؤمنان بر آن جناب، به پيروى خداى سبحان و متابعت ملائکه اوست، و اين خود نهى آينده را تأکيد مى کند.
از طريق شيعه و سنى هم روايت بسيار زياد رسيده، در اين که طريق صلوات فرستادن مؤمنان بر آن جناب، اين است که از خدا بخواهند بر او و آل او، صلوات بفرستد.
«إنَّ الَّذِينَ يُؤذُونَ اللهَ وَ رَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللهُ فِى الدُّنيَا وَ الآخِرَةِ وَ أعَدَّ لَهُم عَذَاباً مُهِيناً»:
همه مى دانيم که خداى تعالى، منزّه است از اين که کسى او را بيازارد، و يا هر چيزى که بويى از نقص و خوارى داشته باشد به ساحت او راه يابد. پس اگر در آيه مورد بحث مى بينيم که خدا را در اذيت شدن با رسولش شريک کرده، مى فهميم که خواسته است از رسول خود احترام کرده باشد.
و نيز اشاره کند به اين که هر کس قصد سويى نسبت به رسول کند، در حقيقت نسبت به خدا هم کرده، چون رسول بدان جهت که رسول است، هدفى جز خدا ندارد. پس هر کس او را قصد کند، چه به خير و چه به سوء، خدا را قصد کرده است.
معناى لعنت کردن خداوند، آزاردهندگان پيامبر«ص» را در دنيا و آخرت
در آيه مورد بحث، افرادى که در صدد بر مى آيند که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» را اذيت کنند، به لعنت در دنيا و آخرت وعده داده شده اند، و «لعنت»، به معناى دور کردن از «رحمت» است، و چون رحمت مخصوص به مؤمنان، عبارت است از هدايت به سوى عقايد حق، و ايمان حقيقى و به دنبال آن عمل صالح.
در نتيجه، دورى از رحمت در دنيا، به معناى محروميت او از اين هدايت است، و اين محروم ساختن، جنبه کيفر دارد. و در نتيجه، همان طبع قلوبى است که در آيه: «لَعَنَّاهُم وَ جَعَلنَا قُلُوبَهُم قَاسِيَة»، و آيه: «وَلکِن لَعَنَهُمُ اللهُ بِکُفرِهِم فَلَا يُؤمِنُونَ إلّا قَلِيلاً»، و آيه: «أُولَئِکَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللهُ فَأصَمَّهُم وَ أعمَى أبصَارَهُم» به آن اشاره نموده، و آيه شريفه مورد بحث با اين آيات منطبق است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۰۹
اين معناى «لعنت در دنيا».
و اما «لعنت در آخرت»، به معناى دور کردن از رحمت قرب است، که باز در جاى ديگر فرموده: «کَلَّا إنَّهُم عَن رَبِّهِم يَومَئِذٍ لَمَحجُوبُون».
در آيه مورد بحث، بعد از لعنت آزار کنندگان رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، در دنيا و آخرت اين تهديد را کرده که براى آنان و براى آخرتشان عذابى خوار کننده، تهيه کرده است.
و اگر عذابشان را به وصف «خوار کننده» توصيف کرده، بدان جهت است که تلافى استکبار آنان باشد. چون اينان در دنيا، به خدا و رسول اهانت مى کردند، در مقابل اين رفتارشان، عذابشان خوار کننده خواهد بود.
«وَ الَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ بِغَيرِ مَا اکتَسبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتَاناً وَ إِثْماً مُّبِيناً»:
در اين آيه، ايذاء مؤمنان و مؤمنات را در گناه بودن، مقيد کرده به قيد «بِغَيرِ مَا اکتَسَبُوا: بدون اين که تقصيرى کرده باشند»، و اين براى آن است که شامل صورت قصاص و حد شرعى و تعزير نشود. چون ايذاى مؤمنان و مؤمنات، در اين چند صورت گناه نيست. زيرا خود شارع اجازه داده، تا مظلوم از ظالم خود قصاص بگيرد، و به حاکم شرع اجازه داده تا بعضى از گنهکاران را حد بزند، و بعضى ديگر را تنبيه کند.
و اما در غير اين چند صورت، خداى تعالى، آزار مؤمنان و مؤمنات را «احتمال» (: زير بارِ وبال رفتن) و «بهتان» و «اثم مبين» خوانده.
و «بهتان»، عبارت است از دروغ بستن به کسى در پيش روى خود او، و اگر ايذاى مؤمنان را «بهتان» خوانده، وجهش اين است که آزار دهندۀ مؤمنان، حتما پيش خودش علتى براى اين کار درست کرده، علتى که از نظر او جرم است.
مثلا پيش خودش گفته: «فلانى چرا چنين گفت، و چرا چنين کرد»، گفته و کردۀ او را جرم حساب مى کند، در حالى که در واقع جرمى نيست. و اين همان دروغ بستن و نسبت جرم، به بى گناهى دادن است. و گفتيم که اين طور نسبت دادن، «بهتان» است.
و اگر آن را «إثم مبين» خواند، بدين جهت است که گناه بودن افتراء و بهتان، از چيزهايى است که عقل انسان آن را درک مى کند، و احتياجى ندارد به اين که از ناحيه شرع، نهيى در مورد آن صادر شود.
«يَا أَيُّهَا النَّبىُّ قُل لاَزْوَاجِک وَ بَنَاتِک وَ نِساءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيهِنَّ مِن جَلَابِيبِهِنَّ...»:
کلمۀ «جلابيب»، جمع جلباب است، و آن جامه اى است سرتاسرى که تمامى بدن را مى پوشاند، و يا روسرى مخصوصى است که صورت و سر را ساتر مى شود.
و منظور از جملۀ «پيش بکشند مقدارى از جلباب خود را»، اين است که آن را طورى بپوشند که زير گلو و سينه هايشان در انظار ناظرين پيدا نباشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۱۰
«ذَلِکَ أدنَى أن يُعرَفنَ فَلَا يُؤذَينَ» - يعنى پوشاندن همه بدن به شناخته شدن به اين که اهل عفت و حجاب و صلاح و سدادند، نزديکتر است. در نتيجه وقتى به اين عنوان شناخته شدند، ديگر اذيت نمى شوند، يعنى اهل فسق و فجور متعرض آنان نمى گردند.
بعضى از مفسران در معناى آن گفته اند: اين پوشيدگى، نزديکتر بودن ايشان به مسلمان بودن و آزاد بودن را مى شناساند. چون زنان غير مسلمان، و نيز کنيزان در آن دوره حجاب نداشتند، و «حجاب»، علامت زنان مسلمان بود، و در نتيجه کسى متعرض آنان نمى شد. و حتى کسى نمى پنداشت که ايشان کنيز و يا غير مسلمان اند، و از ملت يهود و نصارا هستند، ليکن معناى اول، به ذهن نزديکتر است.
تهديد منافقان و بيماردلان و شايعه پراکنان، به مجازات های سخت
«لَّئن لَّمْ يَنتَهِ الْمُنَافِقُونَ وَ الَّذِينَ فى قُلُوبِهِم مَّرَضٌ وَ الْمُرْجِفُونَ فى الْمَدِينَةِ لَنُغْرِيَنَّک بِهِمْ...»:
کلمۀ «إنتهاء»،به معناى امتناع از عملى و ترک کردن آن است. و کلمۀ «مُرجِفُون»،جمع اسم فاعل از «إرجاف» است، و «إرجاف»، به معناى اشاعه باطل، و در سايه آن، استفاده هاى نامشروع بردن است. و يا حداقل مردم را دچار اضطراب کردن است.
و کلمۀ «لَنُغرِيَنَّکَ»، از «إغراء» است، و «إغراء»، به معناى تحريک کسى است به انجام عملى.
و معناى آيه اين است که: «سوگند مى خورم، اگر منافقان و بيماردلان، دست از فساد انگيزى بر ندارند، و کسانى که اخبار و شايعات دروغى در بين مردم انتشار مى دهند، تا از آب گِل آلود، اغراض شيطانى خود را به دست آورند، و يا حداقل در بين مسلمانان دلهره و اضطراب پديد آورند، تو را مأمور مى کنيم تا عليه ايشان قيام کنى، و نگذارى در مدينه، در جوارت زندگى کنند، بلکه از اين شهر بيرونشان کنى، و جز مدتى کم مهلتشان ندهى». و منظور از اين مدت کم، فاصلۀ بين مأمور شدن، و انجام دادن مأموريت است.
«مَّلْعُونِينَ أَيْنَمَا ثُقِفُوا أُخِذُوا وَ قُتِّلُوا تَقْتِيلاً»:
کلمۀ «ثُقِفُوا»، مجهول ماضى از ماده «ثقف» است، که به معناى ادراک، و ظفر يافتن به چيزى است. و جملۀ مورد بحث حاليه است، که حال منافقان و آن دو طايفه ديگر را بيان مى کند. و حاصل مجموع اين حال و آن صاحب حال، اين مى شود که:
اگر سه طايفه مذکور، دست از فساد برندارند، تو را عليه آنان مى شورانيم، در حالى که اين سه طايفه، هر جا که يافت شوند، ملعون باشند، و خونشان براى همه مسلمانان هدر باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۱۱
«سُنَّةَ اللَّهِ فى الَّذِينَ خَلَوْا مِن قَبْلُ وَ لَن تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلاً»:
کلمۀ «سُنّة»، به معناى طريقه معمول و رايج است، که به طبع خود، غالبا يا دائما جارى باشد.
خداى سبحان مى فرمايد: اين عذاب و نکالى که به منافقان و آن دو طايفه ديگر وعده داديم و گفتيم که تبعيدشان مى کنيم و خونشان را هدر مى سازيم، سنتى است از خدا که در امت هاى پيشين نيز جارى ساخته. هر وقت قومى به راه فساد انگيزى و ايجاد فتنه افتادند و خواستند تا به منظور استفاده هاى نامشروع، در بين مردم اضطراب افکنده، تا در طغيان و سرکشى بى مانع باشند، ما آنان را به همين طريق گرفتيم، و تو هرگز دگرگونى در سنت خدا نخواهى يافت. پس در شما امت همان جارى مى شود که در امت هاى قبل از شما جارى شد.
بحث روايتى: (روایاتی ذیل آیات گذشته)
در کتاب فقيه آمده که عمرو بن شمر، از جابر، از امام باقر «عليه السلام» روايت کرد که در ذيل کلام خداى عزوجل: «ثُمَّ طَلَّقتُمُوهُنَّ مِن قَبلِ أن تَمَسُّوهُنَّ فَمَا لَکُم عَلَيهِنَّ مِن عِدَّةٍ تَعتَدُّونَهَا فَمَتِّعُوهُنَّ وَ سَرِّحُوهُنَّ سَرَاحاً جَمِيلاً» فرموده:
«مَتِّعُوهُنَّ»، معنايش اين است که تا آن جا که مى توانيد به ايشان نيکى کنيد. چون زن طلاق گرفته با نکبت، وحشت، اندوه بزرگ و شماتت دشمنان، به خانه خود بر مى گردد. و چون خدا، خودش کريم و با حياء است، اهل کرامت و حياء را دوست مى دارد، و گرامى ترين شما، کسى است که نسبت به همسر خود، کرامت و بزرگوارى بيشترى داشته باشد.
و در کافى، به سند خود، از حلبى، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که در پاسخ اين مسأله که مردى همسرش را قبل از آن که عمل زناشويى با وى انجام دهد، طلاق داده، فرمود: اگر مهرش را معين کرده، نصف آن را بايد بدهد، و اگر معين نشده، بايد به مقدار پولى که معمولا به مثل چنين زنى مى دهند، او را بهره مند سازد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۱۲
مؤلف: روايات در اين معنا بسيار است، و همه آن ها بر اين اساس صحيح است که - همان طور که در تفسير آيه گفتيم - آيه شريفه با آيه سوره «بقره»، تخصيص خورده باشد.
و در الدر المنثور است که عبد بن حميد، از حبيب بن ثابت روايت کرده که گفت: مردى نزد على بن الحسين «عليهما السلام» آمد، و از او درباره شخصى سؤال کرد که گفته است: اگر من با فلان زن ازدواج کنم، او، خود به خود مطلقه باشد. حال آيا مى تواند با او ازدواج کند؟
فرمود: اين سخن او هيچ اثرى ندارد، چون طلاق بعد از ازدواج است، و قبل از ازدواج اثرى ندارد. آنگاه اين آيه را تلاوت فرمود: «يَا أيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إذَا نَکَحتُمُ المُؤمِنَاتِ ثُمَّ طَلَّقتُمُوهُنَّ».
مؤلف: اين روايت را، صاحب مجمع البيان نيز، از حبيب بن ثابت، از آن جناب نقل کرده.
و نيز در الدر المنثور است که ابن ماجه و ابن مردويه، از مسور بن مخرمه، از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» روايت کرده اند که فرمود: طلاق قبل از نکاح، و آزاد کردن برده قبل از مالک شدن وى، باطل است و اثرى ندارد.
مؤلف: مثل اين را از جابر و عايشه، از آن جناب روايت کرده.
و در کافى، به سند خود، از حضرمى، از ابى جعفر «عليه السلام» روايت کرده که در ذيل آيه: «يَا أيُّهَا النَّبِىُّ إنَّا أحلَلنَا لَکَ أزوَاجَک» در پاسخ کسى که پرسيد: خداوند چند همسر را براى رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» حلال کرد؟ فرمودند: هرچه مى خواست، مى توانست بگيرد.
و در همان کتاب، به سند خود، از حلبى، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که گفت: از آن جناب پرسيدم که معناى آيه: «لَا يَحِلُّ لَکَ النِّسَاءُ مِن بَعدُ وَ لَا أن تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِن أزوَاجٍ» چيست؟
فرمود: براى رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، جايز بود که هر قدر مى خواست، زن بگيرد، از دختران عموها و عمه ها، و دختران دايى ها و دختران خاله ها، با داشتن زنانى که با خود او مهاجرت کردند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۱۳
و نيز حلال بود براى او اين که با همسران مؤمنان (البته بعد از طلاق يا بعد از مرگ شوهرشان)، بدون مهر ازدواج کند، و اين، جنبۀ بخشش و هبه را داشت، که زنى خود را به او مى بخشيد و اين، از خصايص آن جناب بود، و بر ساير مسلمانان جايز نيست و نمى توانند بدون مَهر زن بگيرند. اين خصيصه رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، همان است که قرآن در جمله: «وَ امرَأةً مُؤمِنَةً إن وَهَبَت نَفسَهُ لِلنَّبِىِّ»، بدان اشاره مى کند.
و در الدر المنثور است که ابن سعد، ابن ابى شيبه، عبد بن حميد، ابن جرير، ابن منذر، و طبرانى، از على بن الحسين «عليهما السلام» روايت کرده اند، که در ذيل جملۀ «وَ امرَأةً مُؤمِنَةً» فرمود: اين جمله، در بارۀ «أمّ شريک ازدى» نازل شد، که خود را به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» بخشيد.
مؤلف: روايت شده که نام آن زن «خوله»، دختر حکيم بوده. و نيز آمده که «ليلى»، دختر حطيم بوده. و نيز آمده که وى، «ميمونه» بود، و ظاهرا زنانى چند بوده اند که خود را به آن جناب بخشيده اند.
و در کافى، با ذکر سند، از محمد بن قيس، از ابى جعفر «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: زنى از انصار، نزد رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» آمد و عرضه داشت:
ای رسول خدا! هرچند رسم نيست که زن به خواستگارى شوهر رود، ولى من از آن جايى که زنى رسيده هستم، و سال ها است که شوهر ندارم و فرزنددار نشده ام، آيا شما ميل دارى مرا بگيرى؟ اگر حاجتى به من داشته باشى، من خود را به تو مى بخشم، در صورتى که قبول کنى. و رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، به او روى خوش نشان داد، و دعاى خير کرد.
آنگاه فرمود: اى خواهر انصار! خدا از ناحيه رسول خود به همه شما جزاى خير دهد. مردان شما مرا يارى کردند، و زنانشان به من رغبت نمودند.
حفصه (دختر عُمَر و همسر آن جناب)، به آن زن گفت: چقدر حياى تو کم است، و چقدر پُررو و بى اختيارى در مقابل مردان!
رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» فرمود: اى حفصه! دست از او بردار، که او از تو بهتر است. براى اين که او به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» رغبت کرده، و تو او را سرزنش مى کنى، و از او عيب مى گيرى.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۱۴
آنگاه به آن زن فرمود: برگرد، خدا رحمتت کند! برگرد که خدا بهشتش را بر تو واجب کرد. به همين جهت که در من رغبت کردى و دوستدار من شدى، و مرا خوشحال ساختى، به زودى خبر من به تو خواهد رسيد، إن شاء الله.
دنبال اين ماجرا بود که آيه: «وَ امرَأةً مُؤمِنَةً إن وَهَبَت نَفسَهَا لِلنَّبِىِّ إن أرَادَ النَّبِىُّ أن يَستَنکِحَهَا خَالِصَةً لَکَ مِن دُونِ المُؤمِنِين» نازل شد، آنگاه امام فرمود: خدا با اين پيامش، اين عمل را که زنى خود را به پيامبر هبه کند، براى آن جناب حلال کرد، ولى براى غير او حلال نکرد.
و در مجمع البيان گفته بعضى گفته اند که: وقتى آن زن خود را به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم») بخشيد، عايشه گفت: زنان را چه شده که خود را بدون مهر مى بخشند؟ پس اين آيه نازل شد، و عايشه گفت: چقدر خدا موافق ميل تو عمل مى کند؟
رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» فرمود: تو هم اگر خدا را اطاعت کنى، به ميل و خواهش تو هم عمل مى کند.
و نيز در مجمع البيان، در ذيل جملۀ «تُرجِى مَن تَشَاءُ مِنهُنَّ وَ تُؤوِى إلَيکَ مَن تَشَاءُ»، از امام ابى جعفر، و امام صادق «عليهما السلام» نقل کرده که فرمودند: هر يک را که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» ارجاء مى کرد، در حقيقت طلاقش داده بود، و هر يک را که منزل مى داد، نگهش داشته بود.
و در کافى، به سند خود، از حضرمى، از ابى جعفر «عليه السلام» روايت کرده که در ذيل آيه: «لَا يَحِلُّ لَکَ النِّسَاءُ مِن بَعد» فرمود: منظور اين است که: بعد از آن که در آيه: «حُرِّمَت عَلَيکُم أمَّهَاتُکُم وَ بَنَاتُکُم وََ أخَوَاتُکُم وَ عَمَّاتُکُم وَ خَالَاتُکُم...»، عده اى از زنان حرام شدند، ديگر بر تو حلال نيست که با يکى از آنان ازدواج کنى.
چون اگر معناى آيه آن طور بود که مردم مى گويند، بايد زنانى که بر شما حلال است، بر آن جناب حلال نباشد، چون شما مى توانيد زن خود را عوض کنيد. يکى را طلاق داده، يکى ديگر را بگيريد. آن وقت چگونه ممکن است اين عمل، براى رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» جايز نباشد؟
پس معناى آيه، آن نيست که مردم مى گويند، بلکه خداى عزوجل براى پيامبرش حلال کرده که هر زنى را خواست بگيرد. تنها آن هايى را که در آيه سوره «نساء» نام برده، بر او و همه مسلمانان حرام کرده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۱۵
و در الدر المنثور است که عبد بن حميد، ابن منذر، و ابن ابى حاتم، از طريق على بن زيد، از حسن روايت کرده که در ذيل جمله: «وَ لَا أن تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِن أزوَاجٍ» گفته است: خداى تعالى، در اين آيه زنان را بر آن جناب حرام کرد، مگر همان نُه نفرى که تا روز رحلتش داشت.
على مى گويد: من اين شنيده خود را، به على بن الحسين «عليهما السلام» گفتم، فرمود: آن جناب اگر مى خواست، مى توانست غير از آن نُه نفر، زنان ديگرى را بگيرد. و در روايت عبد بن حميد، به اين عبارت آمده: آن جناب باز هم مى توانست غير از آن نُه نفر، زنان ديگر بگيرد.
و در تفسير قمى است که فرمود: اما اين که خداى عزوجل فرموده: «يَا أيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدخُلُوا بُيُوتَ النَّبِىِّ إلَّا أن يُؤذَنَ لَکُم»، سبب نزولش اين بود که چون رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، با «زينب»، دختر جحش ازدواج کرد، و او را دوست مى داشت، پس وليمه اى درست کرد و اصحابش را به آن وليمه دعوت کرد. و اصحاب بعد از خوردن غذا، دوست مى داشتند بنشينند و با هم گفتگو کنند، و آن جناب دلش مى خواست ميهمانان، خانه را براى او و همسرش خلوت کنند.
پس خداى عزوجل، اين آيه را فرستاد که: «اى کسانى که ايمان آورده ايد! داخل خانه هاى رسول نشويد، مگر بعد از آن که به شما اجازه داده شود». چون قبلا بدون اجازه هم داخل مى شدند، و اين آيه، اين کار را منع کرد. و نيز گفتگو کردن با همسران آن جناب را، بدون پرده و حائل، منع نمود.
مؤلف: تفصيل اين قصه، به چند طريق مختلف، از انس روايت شده.
و در الدر المنثور است که ابن سعد، از صالح بن کيسان، روايت کرده که گفت: حجاب همسران رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، در ذى القعده سال پنجم، از هجرت نازل شد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۱۶
مؤلف: اين حديث را ابن سعد، از انس نيز روايت کرده، و در آن آمده که: سال پنجم، همان سالى است که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، با «زينب»، ازدواج کرد.
و نيز در آن کتاب، در ذيل آيه: «وَ مَا کَانَ لَکُم أن تُؤذُوا» آمده که: ابن ابى حاتم، از سدى روايت کرده که گفت: به ما چنين رسيده که طلحة بن عبيدالله گفته: محمّد ما را از گرفتن دختر عموهايمان منع مى کند، آن وقت بعد از ما زنان ما را مى گيرد؟! ما هم صبر مى کنيم تا او بميرد، زنان او را بعد از او مى گيريم. پس آيه مورد بحث، در باره اش نازل شد.
مؤلف: در اين که آيه مذکور در باره اين قصه نازل شده، چند روايت رسيده، که در بعضى از آن ها آمده که: منظور طلحه، «عايشه» و «أُمّ سلمه» بوده.
چند روايت درباره معناى صلوات خدا و فرشتگان و مؤمنان بر پيامبر «ص»
و در کتاب ثواب الاعمال، از ابى المعزا، از حضرت ابى الحسن «عليه السلام» روايتى نقل شده که در ضمن حديثى که از آن جناب سؤال شد معناى صلوات خدا و صلات ملائکه و صلات مؤمن بر رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» چيست؟
فرموده : صلات خدا، رحمت خدا است و صلات ملائکه، تزکيه ايشان وى راست و صلات مؤمن، دعايشان براى او است.
و در کتاب خصال، از اميرالمؤمنين «عليه السلام»، در ضمن حديث معروف به اربع مائه (چهار صد) آمده که فرمود: صلوات را بر محمد و آل او بفرستيد، که خداى تعالى، دعاى شما را هنگامى که نام «محمّد» را ببريد، و حق او را رعايت کنيد، مستجاب مى کند. پس وقتى مى خوانيد: «إنَّ اللهَ وَ مَلَائِکَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِىّ»، چه در نماز آن را بخوانيد، و چه در غير نماز، صلوات را بفرستيد.
و در الدر المنثور است که: عبدالرزاق، ابن ابى شيبه، احمد، عبد بن حميد، بخارى، مسلم، ابو داوود، ترمذى، نسائى، ابن ماجه و ابن مردويه، از کعب بن عجره روايت کرده که گفت:
مردى از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» پرسيد: ما سلام کردن به تو را فهميديم که چگونه است، بفرماييد ببينم صلوات را چگونه بفرستيم؟
فرمود: «بگو اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ عَلَى آلِ مُحَمَّدٍ کَمَا صَلَّيتَ عَلَى آلِ إبرَاهِيمَ إنَّکَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ اللَّهُمَّ بَارِک عَلَى مُحَمَّدٍ وَ عَلَى آلِ مُحَمَّدٍ کَمَا بَارَکتَ عَلَى إبرَاهِيمَ إنَّک حَمِيدٌ مَجِيدٌ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۱۷
مؤلف: سيوطى، در الدر المنثور، غير از اين حديث، هجده حديث ديگر آورده، که همه دلالت دارند بر اين که بايد «آل» را نيز در صلات اضافه نمود. يعنى بايد گفت: «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ».
و اين روايات را صاحبان سنن، و جوامع حديث، از عده اى از صحابه رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، از آن جمله: ابن عباس، طلحه، ابوسعيد خدرى، ابوهريره، ابومسعود، کعب بن عجره و على «عليه السلام» نقل کرده اند. و اما روايات شيعه، از حد شمار بيرون است.
و در آن کتاب است که احمد و ترمذى، از حسين بن على «عليهما السلام» روايت کرده اند که فرمود: رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» فرمود: بخيل کسى است که نام من نزد او برده شود، و صلوات نفرستد.
دو روايت، در ذيل آيه مربوط به حجاب زنان و...
و در تفسير قمى، در ذيل آيه: «يَا أيُّهَا النَّبِىُّ قُل لِأزوَاجِکَ وَ بَنَاتِکَ وَ نِسَاءِ المُؤمِنِينَ يُدنِينَ عَلَيهِنَّ مِن جَلَابِيبِهِنَّ»، از معصوم نقل کرده که فرموده:
سبب نزول اين آيه، چنين بود که: زنان از خانه بيرون مى شدند تا به مسجد آيند، و دنبال رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» نماز بخوانند. و چون شب مى شد، و زنان براى نماز مغرب و عشاء بيرون مى آمدند، جوانان سرِ راه آنان مى نشستند، و متعرض ايشان مى شدند. خداى تعالى، اين آيه را نازل فرمود.
و در الدر المنثور است که عبدالرزاق، عبد بن حميد، ابوداود، ابن منذر، ابن ابى حاتم و ابن مردويه، از أُمّ سلمه روايت کرده اند که گفت: وقتى آيه: «يُدنِينَ عَلَيهِنَّ مِن جَلَابِيبِهِنَّ» نازل شد، زنان انصار، طورى از خانه ها بيرون شدند که گويى کلاغ سياه اند. چون کيسه اى سياه به خود پوشانده بودند که سراپايشان گرفته بود.
و در تفسير قمى، در ذيل آيه: «لَئِن لَم يَنتَهِ المُنَافِقُون» از معصوم نقل کرده که فرموده:
اين آيه، درباره مردمى از منافقان نازل شد که در مدينه زندگى مى کردند، و همواره به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» زخم زبان مى زدند. و چون آن جناب مى خواست به جنگى برود، در بين مسلمانان انتشار مى دادند که باز هم مرگ و اسيرى، و مسلمانان اندوهناک مى شدند، و نزد رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» شکايت مى کردند. خداى تعالى، در اين آيه، تا جملۀ «إلَّا قَلِيلاً» دستور داد جز اندکى از ايشان، همگى را از مدينه بيرون کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۱۸
«مَلعُونِينَ أينَ مَا ثُقِفُوا أُخِذُوا وَ قُتِّلُوا تَقتِيلاً». و در روايت ابى الجارود، از ابى جعفر «عليه السلام» آمده که فرمود: معناى «مَلعُونِين»، اين است که به فرمان خدا واجب شده است بر آنان لعنت، بعد از لعنت.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۱۹
آيات ۶۳ - ۷۳ سوره احزاب
يَسئَلُک النَّاسُ عَنِ السَّاعَةِ قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِندَ اللَّهِ وَ مَا يُدْرِيکَ لَعَلَّ الساعَةَ تَکُونُ قَرِيباً(۶۳)
إِنَّ اللَّهَ لَعَنَ الْکَافِرِينَ وَ أَعَدَّ لهَُمْ سَعِيراً(۶۴)
خَالِدِينَ فِيهَا أَبَداً لا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَ لا نَصِيراً(۶۵)
يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فى النَّارِ يَقُولُونَ يَا لَيْتَنَا أَطعْنَا اللَّهَ وَ أَطعْنَا الرَّسُولا(۶۶)
وَ قَالُوا رَبَّنَا إِنَّا أَطعْنَا سَادَتَنَا وَ کُبرَاءَنَا فَأَضلُّونَا السَّبِيلا(۶۷)
رَبَّنَا آتهِمْ ضِعْفَينِ مِنَ الْعَذَابِ وَ الْعَنهُمْ لَعْناً کَبِيراً(۶۸)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَکُونُوا کالَّذِينَ آذَوْا مُوسَى فَبرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قَالُوا وَ کَانَ عِندَ اللَّهِ وَجِيهاً(۶۹)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ قُولُوا قَوْلاً سَدِيداً(۷۰)
يُصلِحْ لَکُمْ أَعْمَالَکُمْ وَ يَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ وَ مَن يُطِع اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ فَازَ فَوْزاً عَظِيماً(۷۱)
إِنَّا عَرَضنَا الاَمَانَةَ عَلى السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ وَ الْجِبَالِ فَأَبَينَ أَن يَحْمِلْنهَا وَ أَشفَقْنَ مِنهَا وَ حَمَلَهَا الإنسانُ إِنَّهُ کانَ ظلُوماً جَهُولاً(۷۲)
لِّيُعَذِّبَ اللَّهُ الْمُنَافِقِينَ وَ الْمُنَافِقَاتِ وَ الْمُشرِکينَ وَ الْمُشرِکَاتِ وَ يَتُوب اللَّهُ عَلى الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ وَ کانَ اللَّهُ غَفُوراً رَّحِيمَا(۷۳)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۲۰
«ترجمه آیات»
مردم از تو از قيامت مى پرسند، بگو علم آن، تنها نزد خدا است، و تو چه مى دانى، شايد قيامت نزديک باشد. (۶۳)
به درستى خدا کافران را لعنت کرده، و براى آن ها، عذابى سوزان تهيه ديده است. (۶۴)
در حالى که جاودان در آن باشند، و سرپرستى و ياورى نيابند. (۶۵)
روزى که روی هايشان در آتش دگرگون شود، و بگويند: اى کاش خدا را اطاعت کرده بوديم! اى کاش پيغمبر را اطاعت کرده بوديم! (۶۶)
و گفتند: پروردگارا! ما بزرگان و سالخوردگان خود را اطاعت کرديم، و آن ها ما را گمراه کردند. (۶۷)
پروردگارا! پس عذابشان را دو برابر کن، و به لعنتى بزرگ، لعنتشان فرما. (۶۸)
هان اى کسانى که ايمان آورده ايد! همانند کسانى نباشيد که موسى را اذيت کردند، و خدا موسى را از آنچه آنان گفتند تبرئه کرد، و او نزد خدا آبرويى داشت. (۶۹)
هان اى کسانى که ايمان آورده ايد! از خدا بترسيد و سخن سنجيده بگوييد. (۷۰)
تا خدا اعمالتان را به سودتان اصلاح کند، و گناهانتان را برايتان بيامرزد، و هر کس خدا و رسولش را اطاعت کند، مسلما به رستگارى عظيمى رستگار شده است. (۷۱)
ما آن امانت را بر آسمان ها و زمين و کوه ها عرضه کرديم، پس آن ها از تحمل آن امتناع کردند، و ترسيدند، و انسان آن را حمل کرد، چون انسان ستم پيشه و جاهل بود. (۷۲)
تا خدا منافقان و زنان منافق و مشرکان و زنان مشرک را عذاب نموده و بر مؤمنان و زنان با ايمان ببخشايد، و خدا همواره آمرزنده رحيم است. (۷۳)
رده:تفسیر المیزان
آیات این صفحه
آیه ۴۹ سوره احزابآیه ۵۰ سوره احزابآیه ۵۱ سوره احزابآیه ۵۲ سوره احزابآیه ۵۳ سوره احزابآیه ۵۴ سوره احزابآیه ۵۵ سوره احزابآیه ۵۶ سوره احزابآیه ۵۷ سوره احزابآیه ۵۸ سوره احزابآیه ۵۹ سوره احزابآیه ۶۰ سوره احزابآیه ۶۱ سوره احزابآیه ۶۲ سوره احزابآیه ۶۳ سوره احزابآیه ۶۴ سوره احزابآیه ۶۵ سوره احزابآیه ۶۶ سوره احزابآیه ۶۷ سوره احزابآیه ۶۸ سوره احزابآیه ۶۹ سوره احزابآیه ۷۰ سوره احزابآیه ۷۱ سوره احزابآیه ۷۲ سوره احزابآیه ۷۳ سوره احزاب