تفسیر المیزان

المیزان جلد۱۷ بخش۱۷

توصیف شجرۀ «زقّوم»، و عذاب های دوزخ و کلمۀ «زقّوم» - به طورى که گفته اند - نام درختى است که برگ هايى کوچک و تلخ و بدبو دارد، و چون برگ آن را بکَنَند، در محل کنده شده، شيرى بيرون مى آيد که به هر جا از بدن آدمى برسد، آن جا ورم مى کن.د و اين درخت، در سرزمين «تهامه» و نيز در هر سرزمين خشک و بى آب و علف مى رويد. سرزمين هايى که مجاور صحراى خشک باشد. و درختى که در آيه شريفه توصيف شده، «زقّوم» ناميده شده. و بعضى گفته اند: قريش اصلا چنين درختى را نمى شناخت، که در بحث روايتى روايتش خواهد آمد. و کلمه «خير» در آيه شريفه، به معناى وصف است، نه به معناى لغوى اش (که در فارسى به معنى بهتر است). چون معنا ندارد بگوييم: درخت زقّوم بهتر نيست، زيرا درخت زقّوم، اصلا خوب نيست. همچنان که در آيه «مَا عِندَ اللّهِ خَيرٌ مِنَ اللّهو» نيز، به همين معنا است. چون «لهو»، اصلا خوب نيست، تا ثواب هاى خدايى از آن بهتر باشد. و اين آيه شريفه - به طورى که از سياق بر مى آيد - کلام خداست، نه تتمۀ کلام آن گوينده، که آيات قبل آن را حکايت مى کرد. و ضمير «ها» در جملۀ «إنّا جَعَلنَاهَا فِتنَةً لِلظّالِمِين»، به «شجره زقّوم» بر مى گردد. و «فتنه»، به معناى محنت و عذاب است. و جمله «إنّهَا شَجَرَةً تَخرُجُ فِى أصلِ الجَحِيم»، وصف «شجره زقّوم» است. و «أصل جحيم»، به معناى قعر جهنم است. و اين، تعجب ندارد که در آتش جهنّم، درختى برويد و همچنان باقى بماند و نسوزد. براى اين که زنده ماندن دوزخيان در آتش عجيب تر است. و خدا هر کارى بخواهد، مى تواند بکند. «طَلعُهَا کَأنّهُ رُؤُسُ الشّيَاطِين» - کلمۀ «طَلع»، به معناى شکوفه ميوه اى است که در اولين بار، در درخت خرما يا در هر درخت ميوه ديگر پيدا مى شود. در اين آيه، ميوه درخت «زقّوم» را به سرِ شيطان ها تشبيه کرده و اين، بدان عنايت است که: عوام از مردم، شيطان را در زشت ترين صورت ها، تصوير مى کنند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۱۲ همچنان که وقتى بخواهند عکسى از فرشته اى بکشند، او را در زيباترين صورت ترسيم مى کنند، و هر زيباى ديگر را به فرشته، تشبيه مى نمايند. همچنان که زنان دربارى مصر، وقتى يوسف را ديدند، گفتند: «مَا هَذَا بَشَراً إن هَذَا إلّا مَلَکٌ کَرِيمٌ». با اين بيان، ديگر جايى براى اين اشکال نمى ماند که در تشبيه هر چيز، اين معنا لازم است که به چيزى تشبيه شود، که شنونده آن را بشناسد، و مردم سرِ شيطان ها را نديده اند و نمى شناسند. «فَإنّهُم لَآکِلُونَ مِنهَا فَمَالِئُونَ مِنهَا البُطُون» - حرف «فاء» - که در آغاز جمله است - فاى تعليل است و بيان مى کند که درخت مزبور، وسيله پذيرايى از ستمگران است که از آن مى خورند. و در اين که فرمود: «پس شکم ها را از آن، پُر خواهند کرد»، اشاره است به گرسنگى شديد اهل دوزخ، به طورى که آن قدر حريص بر خوردن مى شوند، که ديگر در فکر آن نيستند چه مى خورند. «ثُمّ إنّ لَهُم عَلَيهَا لَشَوباً مِن حَمِيم» - کلمه «شوب»، به معناى مخلوط و آميخته است. و کلمه «حَمِيم»، به معناى آب داغ و بسيار سوزنده است. و معناى جمله اين است که: ستمگران نامبرده، علاوه بر عذاب هايى که گفته شد، مخلوطى از آب داغ و بسيار سوزنده مى نوشند، و آن آب با آنچه از درخت زقّوم خورده اند، مخلوط مى شود. «ثُمّ إنّ مَرجِعَهُم لَإلَى الجَحِيم» - يعنى: تازه بعد از آن که شکم ها را از درخت زقّوم و آب حميم پُر کردند، به سوى دوزخ بر مى گردند، و در آن جا مى مانند، تا عذاب ببينند. در اين آيه، اشاره است به اين که: حميم مذکور، در داخل جهنم نيست. «إنّهُم ألفَوا آبَاءَهُم ضَالِّين * فَهُم عَلى آثَارِهِم يُهرَعوُن» - کلمۀ «ألفَوا»، از «إلفاء» است، که به معناى يافتن است. و معناى اين که مى گوييم: «ألفَيتُ فُلاناً»، اين است که: من فلانى را يافتم و به او برخوردم. و کلمۀ «يُهرَعُون»، فعل مضارع مجهول است، از مادۀ «إهراع»، که به معناى سرعت گرفتن است. معناى آيه اين است که: علت خوردنشان از درخت «زقّوم» و نوشيدن شان از «حَمِيم» و برگشتن به سوى «دوزخ»، اين است که: اينان، پدران خود را گمراه يافتند - و با اين که مى دانستند ايشان گمراهند، با اين حال از ايشان که ريشه و مرجع آنان بودند، تقليد کردند - و به همين جهت، دنبال پدران خود، به سرعت به سوى دوزخ مى روند. نخست به خوراکی هاى مذکور بر مى خورند، و سپس به سوى دوزخ بر مى گردند. درست جزاى آخرتشان، مطابق رفتار دنيايشان است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۱۳ بحث روايتى در الدر المنثور است که: ابن منذر، از ابن جريح، روايت کرده که در ذيل جمله «بَل عَجِبتَ» گفته است: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: من وقتى قرآن نازل شد، از نزول آن تعجب کردم، و گمراهان بنى آدم، آن را مسخره کردند. (درست عکس العمل من و آن ها، در دو نقطۀ ضدّ و مقابل هم بود). و در تفسير قمى، در ذيل آيه «أُحشُرُوا الّذِينَ ظَلَمُوا» آورده که امام فرمود: يعنى محشور کنيد آنانى را که به آل محمّد «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، در حقّشان ظلم کردند. و «أزوَاجُهُم»، يعنى آنانى را که در اين ظلم، شبيه به آنان بودند. مؤلف: صدر روايت از باب ذکر مصداق است. نه اين که ظلم، منحصر در ظلم به آل محمّد «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» باشد. و در مجمع البيان، در ذيل جمله «وَ قِفُوهُم إنّهُم مَسئُولُون» فرموده: بعضى ها گفته اند: يعنى از ولايت على «عليه السلام» بازخواست مى شوند - نقل از ابى سعيد خدرى. مؤلف: اين روايت را شيخ طوسى هم، در امالى خود، به سند خود، از انس بن مالک، از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» آورده. و درکتاب عيون، از حضرت على، و از حضرت رضا «عليهما السلام»، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» نقل کرده، و در تفسير قمى، آن را از امام «عليه السلام» روايت کرده است. و در کتاب خصال، از اميرالمؤمين «عليه السلام» حديث کرده که فرمود: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: بندۀ خدا در روز قيامت، قدم از قدم بر نمى دارد، تا از چهار چيز بازجويى شود. از عمرش، که در چه کارى تباه کرد. از جوانى اش، که در چه کارى به سر برد. از مالش، که از چه راهى کسب کرد و در چه راهى خرج کرد. و از محبت ما اهل بيت. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۱۴ مؤلف: نظير اين روايت را، صاحب کتاب علل نيز آورده. و در نهج البلاغه است که: اى مردم! از خدا دربارۀ بندگان و بلادش بترسيد، که شما حتى از قطعه قطعه هاى زمين و از چارپايان بازخواست خواهيد شد. و در الدر المنثور است که: بخارى (در تاريخ خود)، ترمذى، دارمى، ابن جرير، ابن منذر، ابن ابى حاتم، حاکم و ابن مردويه، همگى از انس رواىت کرده اند که گفت: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: هيچ دعوت کننده اى به هيچ عملى دعوت نمى کند، مگر آن که روز قيامت او را نگه مى دارند، در حالى که کار او هم، به وى چسبيده و ملازم اوست و از او جدا نمى شود، هرچند که مردى، مرد ديگر را دعوت کرده باشد، که همه بايد بايستند، تا به سؤالات پاسخ گويند. آنگاه اين آيه را قرائت فرمود: «وَ قِفُوهُم إنّهُم مَسئُولُون». و در روضه کافى، به سند خود، از محمّد بن اسحاق مدنى، از ابى جعفر «عليه السلام»، از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» روايت آورده، که در ضمن حديثى فرمود: اما اين آيه که مى فرمايد: «أُولَئِکَ لَهُم رِزقٌ مَعلُوم»، معنايش اين است که: رزقى دارند که نزد خدّام بهشت معلوم است، و آن رزق را از براى اولياى خدا حاضر مى کنند، قبل از آن که اولياى خدا، درخواست آن را کرده باشند. و اما آيه «فَوَاکِهُ وَ هُم مُکرَمُون»، معنايش اين است که: اهل بهشت، ميل به هيچ چيز پيدا نمى کنند، مگر آن که به احترام برايشان حاضر مى سازند. و در تفسير قمى، در روايت ابى الجارود، از حضرت ابى جعفر «عليه السلام»، در تفسير آيه «فَاطّلَعَ فَرَآهُ فِى سَوَاءِ الجَحِيم» آمده که فرمود: يعنى در وسط جهنّم. و نيز در همان کتاب، در ذيل آيه «أفَمَا نَحنُ بِمَيّتين...»، به سند خود، از پدرش، از على بن مهزيار و حسين بن محبوب، از نضر بن سويد، از درست، از ابى بصير، از حضرت ابى جعفر «عليه السلام» روايت آورده که فرمود: وقتى اهل بهشت، داخل بهشت مى شوند و اهل جهنّم، به آتش در مى آيند، مرگ را به صورت گوسفندى مى آورند و بين بهشت و دوزخ سر مى بُرند و مى گويند: ديگر براى احدى مرگ نيست، و هر کس تا ابد در جاى خود هست. در اين هنگام، اهل بهشت مى گويند: «آيا ديگر ما نمى ميريم، مرگ ما، همان مرگ اول بود؟ و آيا ما عذاب نمى شويم؟ راستى اين چه رستگارى عظيمى است و براى چنين مقامى، شايسته است که تلاشگران، تلاش کنند». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۱۵ مؤلف: داستان سر بُريدن مرگ به صورت گوسفند در روز قيامت، از روايات معروف بين شيعه و اهل سنت است، و اين در حقيقت، تمثّلى است از جاودانگى زندگى آخرت. و در مجمع البيان، در ذيل جملۀ «شَجَرة الزقّوم» گفته: و روايت شده که قريش وقتى اين آيه را شنيدند، گفتند: ما تاکنون چنين اسمى را نشنيده بوديم، و چنين درختى را نمى شناسيم. ابن زبعرى گفت: زقّوم به زبان بربرها، نام طعامى است که از خرما و کره درست مى شود. و در روايتى، به لغت اهل يمن آمده که ابوجهل به کنيز خود گفت: «زَقّمينَا: زقّوم برايمان بياور». کنيز هم، خرما و کره آورد. ابوجهل به رفقايش گفت: «تَزَقّمُوا بِهَذَا الّذِى يُخَوّفُکُم بِهِ مُحَمّدٌ: از همين زقّوم که محمّد شما را از آن مى ترساند، بخوريد». محمّد پنداشته که در آتش، درخت سبز مى شود و حال آن که آتش، درخت را مى سوزاند. پس در پاسخ وى، اين آيه آمد: «إنّا جَعَلنَاهَا فِتنَةً لِلظّالِمِين»: ما اين درخت را، مايه آزمايش ستمکاران کرديم. مؤلف: اين معنا، به چند طريق روايت شده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۱۶ آيات ۷۱ - ۱۱۳ سوره صافّات وَ لَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ أَکثرُ الاَوَّلِينَ(۷۱) وَ لَقَدْ أَرْسَلْنَا فِيهِم مُّنذِرِينَ(۷۲) فَانظرْ کيْفَ کَانَ عَاقِبَةُ الْمُنذَرِينَ(۷۳) إِلّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ(۷۴) وَ لَقَدْ نَادَانَا نُوحٌ فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ(۷۵) وَ نجَّيْنَاهُ وَ أَهْلَهُ مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِيمِ(۷۶) وَ جَعَلْنَا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْبَاقِينَ(۷۷) وَ تَرَکْنَا عَلَيْهِ فى الاَخِرِينَ(۷۸) سلَامٌ عَلى نُوحٍ فى الْعَالَمِينَ(۷۹) إِنَّا کَذَلِک نَجْزِى الْمُحْسِنِينَ(۸۰) إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ(۸۱) ثُمَّ أَغْرَقْنَا الاَخَرِينَ(۸۲) وَ إِنَّ مِن شِيعَتِهِ لابْرَاهِيمَ(۸۳) إِذْ جَاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سلِيمٍ(۸۴) إِذْ قَالَ لاَبِيهِ وَ قَوْمِهِ مَا ذَا تَعْبُدُونَ(۸۵) أَ ئفْکاً ءَالِهَةً دُونَ اللَّهِ تُرِيدُونَ(۸۶) فَمَا ظنُّکُم بِرَبّ الْعَالَمِينَ(۸۷) فَنَظرَ نَظرَةً فى النُّجُومِ(۸۸) فَقَالَ إِنّى سقِيمٌ(۸۹) فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِينَ(۹۰) فَرَاغَ إِلى ءَالِهَتهِمْ فَقَالَ أَلا تَأْکلُونَ(۹۱) مَا لَکُمْ لا تَنطِقُونَ(۹۲) فَرَاغَ عَلَيهِمْ ضَرْبَا بِالْيَمِينِ(۹۳) فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُّونَ(۹۴) قَالَ أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ(۹۵) وَ اللَّهُ خَلَقَکُمْ وَ مَا تَعْمَلُونَ(۹۶) قَالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْيَاناً فَأَلْقُوهُ فى الجَْحِيمِ(۹۷) فَأَرَادُوا بِهِ کَيْداً فجَعَلْنَاهُمُ الاَسفَلِينَ(۹۸) وَ قَالَ إِنّى ذَاهِبٌ إِلى رَبّى سيهْدِينِ(۹۹) رَبّ هَب لى مِنَ الصّالِحِينَ(۱۰۰) فَبَشّرْنَاهُ بِغُلَامٍ حَلِيمٍ(۱۰۱) فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السعْىَ قَالَ يَا بُنىَّ إِنّى أَرَى فى الْمَنَامِ أَنّى أَذْبحُک فَانظرْ مَا ذَا تَرَى قَالَ يَأَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ ستَجِدُنى إِن شاءَ اللَّهُ مِنَ الصّابرِينَ(۱۰۲) فَلَمَّا أَسلَمَا وَ تَلَّهُ لِلْجَبِينِ(۱۰۳) وَ نَادَيْنَاهُ أَن يَا إِبْرَاهِيمُ(۱۰۴) قَدْ صدَّقْت الرُّءْيَا إِنَّا کَذَلِک نجْزِى الْمُحْسِنِينَ(۱۰۵) إِنَّ هَذَا لهَُوَ الْبَلَؤُا الْمُبِينُ(۱۰۶) وَ فَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ(۱۰۷) وَ تَرَکْنَا عَلَيْهِ فى الاَخِرِينَ(۱۰۸) سلَامٌ عَلى إِبْرَاهِيمَ(۱۰۹) کَذَلِک نجْزِى الْمُحْسِنِينَ(۱۱۰) إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ(۱۱۱) وَ بَشرْنَاهُ بِإِسحَاقَ نَبِيًّا مِّنَ الصّالِحِينَ(۱۱۲) وَ بَارَکْنَا عَلَيْهِ وَ عَلى إِسحَاقَ وَ مِن ذُرِّيَّتِهِمَا مُحْسِنٌ وَ ظالِمٌ لِّنَفْسِهِ مُبِينٌ(۱۱۳) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۱۷ «ترجمه آیات» قبل از ايشان هم، بيشتر اقوام گذشته گمراه شدند (۷۱). و همانا ما در بين آنان، انذار کنندگانى فرستاديم (۷۲). حال ببين عاقبت آن اقوام انذار شده، چگونه بود (۷۳). (همه محروم از سعادت و هلاک گشتند)، مگر بندگان مخلص خدا (۷۴). از آن جمله، نوح ما را ندا کرد و چه پاسخگوى خوبى بوديم براى او (۷۵). او و اهلش را از اندوه عظيم نجات داديم (۷۶). و تنها ذرّيه او را در روى زمين باقى گذاشتيم (۷۷). و ذکر خيرش را در امت هاى بعد، حفظ کرديم (۷۸). سلام بر نوح در همه عالميان (۷۹). آرى، ما نيکوکاران را اين طور جزا مى دهيم (۸۰). آخر، او از بندگان مؤمن ما بود (۸۱ ). او را باقى گذاشته و ديگران را غرق کرديم (۸۲). به درستى که ابراهيم، يکى از پيروان اوست (۸۳). ابراهيمى که با دلى سالم، به درگاه پروردگارش شتافت (۸۴). آن زمان که به پدر و همه بستگانش و مردم شهرش گفت: آخر اين چيست که مى پرستيد؟ (۸۵) آيا (سزاوار است) که از کوته بينى و افتراء به جاى خدا، مريد چيزهايى پست تر از خود شويد (۸۶). راستى، شما درباره ربّ العالَمين چه فکر مى کنيد؟ (۸۷) در اين هنگام، نظر مخصوصى به ستارگان کرد (۸۸). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۱۸ و گفت: من بيمارم (۸۹). مردم شهر، به ناچار او را به حال خود گذاشته، به بيرون شهر رفتند (۹۰). ابراهيم که شهر را خالى از اغيار ديد، به سوى خدايان ايشان رفت (و ديد که بر حسب معمول هر عيدى، طعام پيش روى آن هاست) پرسيد: پس ‍ چرا نمى خوريد؟ (۹۱) (و چون جوابى نشنيد) گفت: چرا حرف نمى زنيد؟! (۹۲) پس با نيروى هرچه تمامتر، بر آن ها کوفت (و همه را خرد کرد) (۹۳). مردم شهر که خبردار شده بودند، سراسيمه به سوى او شتافتند (۹۴). ابراهيم پرسيد: چيزى را که خودتان مى تراشيد، مى پرستيد؟ (۹۵) با اين که خدا، شما و عمل شما را آفريده؟ (۹۶) گفتند: بايد براى سوزاندنش، آتشخانه اى بسازيد و او را در آتش بيفکنيد (۹۷). آرى، آن ها نقشه اين کار را مى کشيدند، ولى خدا پستشان کرد (۹۸). (ابراهيم پس از نجات از آتش) گفت: من به سوى پروردگارم خواهم رفت و او، به زودى، مرا راهنمايى مى کند (۹۹). پروردگارا! فرزندى به من بده که از صالحان باشد (۱۰۰). ما هم، او را به فرزندى حليم، بشارت داديم (۱۰۱). همين که به حد کار کردن رسيد، بدو گفت: پسرم! در خواب مى بينم که تو را ذبح مى کنم، نظرت در اين باره چيست؟ گفت: پدرجان! آنچه مأمور شده اى، انجام ده که به زودى، إن شاء اللّه، مرا از صابران خواهى يافت (۱۰۲). همين که تسليم امر خدا شدند و ابراهيم او را به زمين انداخت و پهلوى صورتش را به زمين نهاد (۱۰۳). ما او را ندا داديم که: اى ابراهيم! مأموريت را به انجام رساندى. ما اين چنين، نيکوکاران را جزا مى دهيم (۱۰۵). اين به راستى، آزمايشى بس آشکارا بود (۱۰۶). و آن ذبح را، به ذبحى بزرگ عوض کرديم (۱۰۷). و نام نيکش را در آيندگان حفظ نموديم (۱۰۸). سلام بر ابراهيم (۱۰۹). ما اين چنين، نيکوکاران را جزاء مى دهيم (۱۱۰). آرى، راستى او از بندگان مؤمن ما بود (۱۱۱). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۱۹ و ما او را به اسحاق بشارت داديم، در حالى که پيامبرى از صالحان باشد (۱۱۲). و بر او و بر اسحاق برکت نهاديم و از ذرّيه ايشان، بعضى نيکوکار بودند و بعضى، آشکارا به خود ستم کردند (۱۱۳). «بیان آیات» اين آيات، غرض سياق سابق را که متعرض شرک و تکذيب کفار به آيات خدا بود و ايشان را به عذابى اليم تهديد مى کرد، تعقيب نموده، مى فرمايد: بيشتر امت هاى گذشته نيز، ضلالتى شبيه ضلالت اينان را داشتند. رسولان خدا را که ايشان را انذار مى کردند، تکذيب نمودند، همان طورى که اينان تکذيب مى کنند. آنگاه به عنوان شاهد، داستان هايى از نوح، ابراهيم، موسى، هارون، الياس، لوط و يونس «عليهما السّلام» مى آورد. و آنچه که در آيات مورد بحث آمده، داستان نوح و خلاصه داستان ابراهيم «عليهم السّلام» است. «وَ لَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ أَکثرُ الاَوَّلِينَ ... * الْمُخْلَصِينَ»: اين کلامى است که سياقش براى انذار مشرکان اين امت است. مى خواهد تشبيه کند اين مشرکان را به امت هاى هلاک شده قبل. چون اکثر امت هاى گذشته گمراه شدند، همان طور که اينان گمراه گشتند، و به سوى آن امت ها، رسولانى فرستاده شدند، همان طور که به سوى اين امت رسولى فرستاده شد، و آن ها، رسولان خود را تکذيب کردند، و در اثر تکذيب هلاک شدند، مگر عدّه معدودى که مخلص بودند. «لام» در جمله «لَقَد ضَلّ»، «لام» قسم است. و همچنين «لام» در جمله «لَقَد أرسَلنَا». و «مُنذِرِين» - به کسره ذال - در آيه (۷۲)، پيغمبران هستند که انذار کنندگان امت هاى گذشته بودند. و «مُنذَرِين» - به فتحه ذال - در آيه (۷۳)، امت هاى گذشته هستند. «إلّا عِبَادَ اللّه» - اگر مراد از آنان، بندگان مخلَص از امت ها باشد، استثناء متصل مى شود. و اگر منظور اعمّ از مخلَصين و انبيا باشد، استثناء منقطع مى شود. مگر اين که غير انبيا را بر انبيا غلبه داده باشد و نام همه را مخلَصين نهاده باشد. و معناى آيه روشن است. مقام و منزلت نوح «ع»، و اجابت دعاى او «وَ لَقَد نَادَينَا نُوحٌ فَلَنِعمَ المُجِيبُون»: «لام» در کلمه «لَقَد»، و در کلمۀ «لَنِعمَ»، هر دو «لام» قسم است. و اين دو سوگند، دلالت بر کمال عنايت به نداى نوح و اجابت خداى تعالى مى کند. و خداى سبحان، خود را در اجابت کردن نداى نوح مدح کرده. و اگر خود را با اين که يکى است، «مُجِيبُون: اجابت کنندگان» خوانده، به منظور تعظيم است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۲۰ و - به طورى که از سياق استفاده مى شود - منظور از نداى نوح، همان نفرينى است که به قوم خود کرد و به درگاه پروردگار خويش، براى هلاکت آنان استغاثه نمود. همان نفرينى که در آيه «وَ قَالَ نُوحٌ رَبِّ لَا تَذَر عَلَى الأرضِ مِنَ الکَافِرِينَ دَيّاراً»، و نيز آيه «فَدَعَا رَبَّهُ أنّى مَغلُوبٌ فَانتَصِر»، حکايت شده است. «و نجَّيْنَاهُ وَ أَهْلَهُ مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِيمِ»: کلمۀ «کَرب» - به طورى که راغب گفته - به معناى اندوه شديد است. و مراد از آن در اين جا، همان طوفان و يا آزار قوم نوح است. و مراد از «اهل» نوح، اهل بيت او و گروندگان به او، از قوم خودش است. همچنان که درباره آنان، در سوره «هود» فرموده: «قُلنَا احمِل فِيهَا مِن کُلّ زَوجَينِ اثنَينِ وَ أهلَکَ إلّا مَن سَبَقَ عَلَيهِ القَولُ وَ مَن آمَنَ». و کلمه «اهل»، همان طور که بر همسر مرد و فرزندانش اطلاق مى شود، بر همۀ خواص آدمى نيز اطلاق مى شود. «وَ جَعَلْنَا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْبَاقِينَ»: يعنى: ذرّيه او را از بين همه مردم، جزو باقى ماندگان قرار داديم، که بعد از قرن نوح «عليه السلام»، در زمين باقى بمانند - و ما در داستان نوح «عليه السلام»، در سوره «هود»، راجع به اين معنا بحث کرديم. «وَ تَرَکْنَا عَلَيْهِ فِى الاَخِرِينَ»: مراد از کلمه «ترک»، باقى گذاشتن است، و مراد از کلمه «آخِرِين»، امم بعد از نوح «عليه السلام» و قبل از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» است، نه فقط امت هاى گذشته. و اين جمله را بعد از ذکر ابراهيم «عليه السلام» نيز، در همين سوره آورده، و در همين قصه، در سوره «شعراء»، به جاى اين عبارت فرموده: «وَ اجعَل لِى لِسَانَ صِدقٍ فِى الآخِرِين». و ما، در آن سوره، از اين عبارت چنين استفاده کرديم که مراد از «لسان صدق»، اين است که خداوند بعد از ابراهيم، کسى را مبعوث کند که دعوت ابراهيم «عليه السلام» را در بشر دنبال نموده، و مردم را به سوى کيش او، که همان دين توحيد است، بخواند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۲۱ از اين جا، اين معنا تأييد مى شود که: مراد از «باقى گذاشتن» نيز، همين است که خداى تعالى، دعوت نوح را به سوى توحيد، بعد از او هم، در بشر زنده نگه داشته و در هر عصرى بعد از عصر ديگر، تا روز قيامت، اثر مجاهدت هاى آن جناب را در راه خدا باقى و محفوظ داشته است. «سلَامٌ عَلى نُوحٍ فى الْعَالَمِينَ»: مراد از «عَالَمِين»، همۀ عالَم است. براى اين که کلمۀ «عَالَمين» در آيه، با الف و لام آمده، و از نظر ادبيات، کلمه جمع، اگر با الف و لام بيايد، عموميت را افاده مى کند. و ظاهرا مراد از «عَالَمِين»، همه عوالم بشرى و امت ها و جماعت هاى بشرى، تا روز قيامت باشد. و اين سلامى که خداى تعالى به نوح داده تا روز قيامت، خود تهيتى است مبارک و طيّب، که خداى تعالى از ناحيه تمامى امت هاى بشرى که در اثر مجاهدت ها و دعوت نوح، از اعتقادات صحيح و اعمال صالح برخوردار شده اند، به نوح داده است. آرى، آن جناب اولين کسى است که در بين بشر، به دعوت توحيد و مبارزه عليه شرک و آثار شرک، که همان اعمال زشت است، قيام نمود، و در اين راه، شديدترين رنج ها و محنت ها را تحمل کرد. آن هم نه يک سال و دو سال، بلکه نزديک به هزار سال. آن هم نه با کمک کسى، بلکه خودش به تنهايى. پس آن جناب، به تنهايى، در هر خير و صلاحى که در بشريت تا روز قيامت رُخ بدهد، سهيم و شريک است. و در کلام خداى تعالى، چنين سلامى به احدى داده نشده، که اين قدر وسيع باشد. بعضى از مفسران گفته اند: مراد از «عَالَمِين»، عوالم ملائکه و جنّ و انس است. «إِنَّا کَذَلِک نجْزِى الْمُحْسِنِينَ»: اين جمله، منتى را که خدا بر نوح «عليه السلام» نهاده و کرامتى که به وى کرده - از آن جمله اين که ندايش را اجابت نمود و او و اهلش را از کرب عظيم نجات داد، و ذريه اش را در قرون بعد، باقى نگه داشت و آثارش را در قرون بعد از خودش حفظ کرد، و درودى که تا روز قيامت از ناحيه فرد فرد بشر صالح به وى فرستاده، تعليل مى کند. و اگر پاداش او را به پاداش محسنين و نيکوکاران تشبيه کرده، اين تشبيه تنها در اصل پاداش است، نه در خصوصيات. مى خواهد بفرمايد: همان طور که به همه نيکوکاران پاداش مى دهيم، به نوح نيز پاداش داديم، و نمى خواهد بفرمايد: به همه نيکوکاران همين پاداش را که به نوح داديم، مى دهيم؛ و اين، خود واضح است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۲۲ «إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ»: اين جمله، نيکوکارى نوح «عليه السلام» را که از جمله قبلى استفاده مى شد، تعليل مى کند که چگونه نوح از نيکوکاران بود. مى فرمايد: براى اين که از بندگان مؤمن ما بود. آرى، نوح «عليه السلام»، خداى عزّوجلّ را به حقيقت بندگى، بندگى کرد. او، غير از آنچه خدا مى خواست، نمى خواست، و غير از آنچه خدا دستور داده بود، نمى کرد. و نيز براى اين که آن جناب، از مؤمنان حقيقى بود. از اعتقادات، غير از آنچه که حق بود، معتقد نبود، و اين اعتقاد به حق، در تمامى ارکان وجودش جريان داشت. و کسى که چنين باشد، غير از حُسن و نيکويى از او، عملى سر نمى زند. پس او از نيکوکاران است. «ثمَّ أَغْرَقْنَا الاَخَرِينَ»: کلمۀ «ثُمّ»، بعديت در کلام را مى رساند، نه بعديت در زمان را. و مراد از کلمۀ «آخَرِين: ديگران»، همان قوم مشرک اويند. چرا ابراهيم «ع»، شیعۀ حضرت نوح«ع» است؟ «وَ إِنَّ مِن شِيعَتِهِ لابْرَاهِيمَ»: کلمه «شيعه»، عبارت است از مردمى که پيرو غير خود باشند، و دنبال او به راه بيفتند. و کوتاه سخن: مردمى که موافق طريقه کسى حرکت کنند، چنين مردمى، شيعۀ آن کس مى باشند. حال چه اين که آن کس ‍ جلوتر از آن قوم باشد، يا بعد از آن قوم. همچنان که خداى تعالى فرمود: «وَ حِيلَ بَينَهُم وَ بَينَ مَا يَشتَهُون کَمَا فُعِلَ بِأشيَاعِهِم مِن قَبل». به طورى که ملاحظه مى کنيد، در اين آيه، «شيعه» را به کسانى اطلاق کرده که قبل از افراد مورد نظر عذاب شدند، و بين آنان و لذت هايشان حائل شد. و از ظاهر سياق بر مى آيد که ضمير در کلمۀ «شِيعَتِهِ»، به نوح بر مى گردد. و معنايش اين است که: ابراهيم، يکى از شيعيان نوح بود. چون دينش، موافق دين او، يعنى دين توحيد بود. بعضى از مفسران گفته اند: ضمير مذکور، به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، بر مى گردد. ولى هيچ دليلى از ناحيه الفاظ آيه، بر اين قول نيست. بعضى گفته اند: در نظم اين آيات، ترتيب زيبايى به کار رفته. چون دنبال داستان نوح - که آدم دوّمى و ابوالبشر ثانى است، داستان ابراهیم را آورد، که پدر انبیاء است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۲۳ يعنى تمامى انبيايى که بعد از او آمدند، نَسَب شان، بدو منتهى مى شود. و نيز، تمامى اديان زنده اى که در دنيا هستند، از قبيل اديان موسى، عيسى و محمّد «عليهم السلام»، همه بر اديان ابراهيم تکيه دارند، که همان دين توحيد است. و نيز نوح «عليه السلام»، از غرق شدن در آب نجات يافت و ابراهيم «عليه السلام»، از سوختن در آتش نمرود. «إِذْ جَاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سلِيمٍ»: آمدن نزد پروردگار، کنايه است از تصديق خدا و ايمان به او. و مؤيد اين معنا، اين است که مراد از «قلب سليم»، آن قلبى است که از هر چيزى که مضرّ به تصديق و ايمان به خداى سبحان است، خالى باشد. از قبيل: شرک جلى و خفى، اخلاق زشت و آثار گناه، و هر گونه تعلقى که به غير خدا باشد و انسان جذب آن شود، و باعث شود که صفاى توجه به سوى خدا، مختل گردد. از اين جا، روشن مى شود که مراد از «قلب سليم»، آن قلبى است که هيچ تعلّقى به غير از خدا نداشته باشد، همچنان که در حديثى که در بحث روايتى آينده - إن شاء اللّه - مى آيد، نيز به همين معنا تفسير شده. ولى بعضى گفته اند: «معنايش، قلب سالم از شرک است». ممکن است اين گفتار را به نحوى توجيه کنيم، که به همان معنا که ما ذکر کرديم، برگشت مى کند. بعضى ديگر گفته اند: «مراد، قلب اندوهناک است»، ولى اين ديگر، قابل توجيه نيست. ظرف «إذ» در آيه شريفه، متعلق به جملۀ «مِن شِيعَتِهِ» است. و چون آن قواعدى که در غير ظرف بخشوده نيست، در ظرف ها بخشوده شده، لذا ديگر نبايد اعتراض کرد که مگر قبل از آمدن نزد پروردگار، از شيعه نوح نبود. و بعضى گفته اند: ظرف «إذ»، متعلق به «أُذکُر» تقديرى است. «إِذْ قَالَ لاَبِيهِ وَ قَوْمِهِ مَا ذَا تَعْبُدُونَ»: يعنى: چه چيز مى پرستيد؟ و اگر با اين که مى ديد که بت مى پرستند، مع ذلک پرسيد چه مى پرستيد؟ منظورش از اين سؤال، اظهار تعجب است، و خواست بفهماند اين عمل شما، سخت عجيب و غريب است. «أئِفکاً آلِهَةً دُونَ اللّهِ تُرِيدُون»: يعنى: آيا از درِ افتراء، خدايانى ديگر به جاى خداى عزّوجلّ، قصد مى کنيد؟ ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۲۴ و اگر کلمۀ «إفک» و کلمۀ «آلهه» را مقدّم ذکر کرده، با اين که مى بايست مى فرمود: «أتُرِيدُونَ آلِهَةً دُونَ اللّهِ إفکاً»، بدين جهت است که به آن دو کلمه، عنایت داشته است. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه

آیه ۱۲ سوره صافاتآیه ۱۳ سوره صافاتآیه ۱۴ سوره صافاتآیه ۱۵ سوره صافاتآیه ۱۶ سوره صافاتآیه ۱۷ سوره صافاتآیه ۱۸ سوره صافاتآیه ۱۹ سوره صافاتآیه ۲۰ سوره صافاتآیه ۲۱ سوره صافاتآیه ۲۲ سوره صافاتآیه ۲۳ سوره صافاتآیه ۲۴ سوره صافاتآیه ۲۵ سوره صافاتآیه ۲۶ سوره صافاتآیه ۲۷ سوره صافاتآیه ۲۸ سوره صافاتآیه ۲۹ سوره صافاتآیه ۳۰ سوره صافاتآیه ۳۱ سوره صافاتآیه ۳۲ سوره صافاتآیه ۳۳ سوره صافاتآیه ۳۴ سوره صافاتآیه ۳۵ سوره صافاتآیه ۳۶ سوره صافاتآیه ۳۷ سوره صافاتآیه ۳۸ سوره صافاتآیه ۳۹ سوره صافاتآیه ۴۰ سوره صافاتآیه ۴۱ سوره صافاتآیه ۴۲ سوره صافاتآیه ۴۳ سوره صافاتآیه ۴۴ سوره صافاتآیه ۴۵ سوره صافاتآیه ۴۶ سوره صافاتآیه ۴۷ سوره صافاتآیه ۴۸ سوره صافاتآیه ۴۹ سوره صافاتآیه ۵۰ سوره صافاتآیه ۵۱ سوره صافاتآیه ۵۲ سوره صافاتآیه ۵۳ سوره صافاتآیه ۵۴ سوره صافاتآیه ۵۵ سوره صافاتآیه ۵۶ سوره صافاتآیه ۵۷ سوره صافاتآیه ۵۸ سوره صافاتآیه ۵۹ سوره صافاتآیه ۶۰ سوره صافاتآیه ۶۱ سوره صافاتآیه ۶۲ سوره صافاتآیه ۶۳ سوره صافاتآیه ۶۴ سوره صافاتآیه ۶۵ سوره صافاتآیه ۶۶ سوره صافاتآیه ۶۷ سوره صافاتآیه ۶۸ سوره صافاتآیه ۶۹ سوره صافاتآیه ۷۰ سوره صافاتآیه ۷۱ سوره صافاتآیه ۷۲ سوره صافاتآیه ۷۳ سوره صافاتآیه ۷۴ سوره صافاتآیه ۷۵ سوره صافاتآیه ۷۶ سوره صافاتآیه ۷۷ سوره صافاتآیه ۷۸ سوره صافاتآیه ۷۹ سوره صافاتآیه ۸۰ سوره صافاتآیه ۸۱ سوره صافاتآیه ۸۲ سوره صافاتآیه ۸۳ سوره صافاتآیه ۸۴ سوره صافاتآیه ۸۵ سوره صافاتآیه ۸۶ سوره صافاتآیه ۸۷ سوره صافاتآیه ۸۸ سوره صافاتآیه ۸۹ سوره صافاتآیه ۹۰ سوره صافاتآیه ۹۱ سوره صافاتآیه ۹۲ سوره صافاتآیه ۹۳ سوره صافاتآیه ۹۴ سوره صافاتآیه ۹۵ سوره صافاتآیه ۹۶ سوره صافاتآیه ۹۷ سوره صافاتآیه ۹۸ سوره صافاتآیه ۹۹ سوره صافاتآیه ۱۰۰ سوره صافاتآیه ۱۰۱ سوره صافاتآیه ۱۰۲ سوره صافاتآیه ۱۰۳ سوره صافاتآیه ۱۰۴ سوره صافاتآیه ۱۰۵ سوره صافاتآیه ۱۰۶ سوره صافاتآیه ۱۰۷ سوره صافاتآیه ۱۰۸ سوره صافاتآیه ۱۰۹ سوره صافاتآیه ۱۱۰ سوره صافاتآیه ۱۱۱ سوره صافاتآیه ۱۱۲ سوره صافاتآیه ۱۱۳ سوره صافات