المیزان جلد۱۷ بخش۱۸
چرا ابراهيم «ع»، به ستارگان نظر افکند و گفت: من بیمارم؟
«فَنَظرَ نَظرَةً فى النُّجُومِ * فَقَالَ إِنّى سقِيمٌ»:
شکى نيست در اين که ظاهر اين دو آيه، اين است که خبر دادن ابراهيم «عليه السلام» از مريضى خود، مربوط است به نظر کردن در نجوم. حال اين نگاه کردن در ستارگان:
يا براى اين بوده که وقت و ساعت را تشخيص دهد. مثل کسى که دچار تب نوبه است، و ساعات عود تب خود را با طلوع و غروب ستاره اى، و يا از وضعيت خاص نجوم تعيين مى کند.
و يا براى آن بوده که از نگاه کردن به نجوم، به حوادث آينده اى که منجم ها، آن حوادث را از اوضاع ستارگان به دست مى آورند، معين کند. و صابئى مذهبان، به اين مسأله بسيار معتقد بودند، و در عهد ابراهيم «عليه السلام»، عدّه بسيارى از معاصران او، از همين صابئى ها بوده اند.
بنابر وجه اول، معنايش آيه چنين مى شود: وقتى اهل شهر خواستند همگى از شهر بيرون شوند تا در بيرون شهر، مراسم عيد خود را به پا کنند، ابراهيم نگاهى به ستارگان انداخت و سپس به ايشان اطلاع داد که به زودى، کسالت من شروع مى شود، و من نمى توانم در اين عيد شرکت کنم.
و بنابر وجه دوم، معنايش اين مى شود: ابراهيم در اين هنگام، نگاهى به ستارگان کرد و طبق قواعد منجمين، پيشگويى کرد که به زودى من مريض خواهم شد، و در نتيجه نمى توانم با شما از شهر بيرون شوم.
ولى وجه اولى با وضع ابراهيم «عليه السلام»، مناسب تر به نظر مى رسد. براى اين که آن جناب، با اين که توحيدى خالص داشت، ديگر معنا ندارد براى غير خدا تأثيرى قائل باشد. و از سوى ديگر، دليلى هم که به قوّت دلالت کند بر اين که آن جناب، در آن ايام مريض نبوده، در دست نداريم، بلکه دليل داريم بر اين که مريض بوده. براى اين که از يک سو، خداى تعالى، او را صاحب «قلبى سليم» معرفى کرده و از سوى ديگر، از او حکايت کرده که صريحا گفته است: من مريضم، و کسى که داراى «قلب سليم» است، دروغ و سخن بيهوده نمى گويد.
اين بود آن وجهى که ما، در تفسير اين دو آيه، اختيار کرديم. و مفسران، در توجيه آن، وجوهى ذکر کرده اند، که از همه وجيه تر و بهتر، اين است که: نگاه کردنش به نجوم، و خبر دادنش از مريضى خود، از باب «معاريض» کلام است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۲۵
و «معاريض» عبارت است از اين که : گوينده، چيزى را بگويد که شنونده از ظاهر آن، معنايى بفهمد و خود او، معناى ديگرى اراده کند.
پس شايد نظر کردن آن جناب در ستارگان، نظر کردن موحد در صنع خداى تعالى باشد، تا از آن راه، بر وجود خداى تعالى و يکتايى او استدلال کند. ولى مردم خيال کردند که نظر کردن او، مثل نظر کردن منجم ها است، که مى خواهد از وضع ستارگان، بر پيش آمدن حوادثى استدلال کند. آنگاه فرموده: «من مريضم»، و منظورش اين بوده که او، به زودى دچار بيمارى مى شود. چون آدمى در طول عمر، بدون بيمارى نمى شود، همچنان که باز، از همان جناب حکايت کرده که گفت: «وَ إذَا مَرِضتُ فَهُوَ يَشفِين».
چيزى که هست، مردم خيال کردند منظور او، اين است که همين امروز، که روز عيد ايشان است، مريض است، و آنچه در نظر آن جناب مرجح بوده که اين همه زحمت به خود بدهد، اين بوده که در شهر تنها بماند، و آن هدفى را که در نظر داشته، انجام دهد. يعنى بت هاى اهل شهر را بشکند.
ليکن اين وجه - که گفتيم بهترين وجوهى است که مفسران ذکر کرده اند - وقتى صحيح است که آن جناب، در آن روز مريض نبوده باشد، و حال آن که خواننده عزيز، متوجه شد که گفتيم هيچ دليلى بر اين معنا نيست.
علاوه بر اين، گفتن «معاريض» براى انبياء جايز نيست. زيرا باعث مى شود اعتماد مردم به سخنان ايشان سست گردد.
«فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِينَ»:
ضمير جمع در «تَوَلَّوا»، به مردم معاصر ابراهيم «عليه السلام»، و ضمير مفرد در «عَنهُ»، به خود آن جناب بر مى گردد. و معناى جمله اين است که: مردم از آمدن ابراهيم صرف نظر کرده، او را تنها گذاشته، از شهر خارج شدند.
سخنان ابراهيم «ع»، با بت ها!
«فَرَاغَ إِلى ءَالِهَتهِمْ فَقَالَ أَلا تَأْکلُونَ * مَا لَکُمْ لا تَنطِقُونَ»:
کلمۀ «رَاغَ»، ماضى از مصدر «روغ» است، و «روغ» و «رَواغ» و «رَوغان»، همه به معناى متوجه شدن و ميل کردن است. و بعضى گفته اند: ميل کردن به يکسو، به منظور خدعه است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۲۶
و در اين که به بت ها گفت: «ألا تَأکُلُون»، اين نقل که مشرکان در ايام عيدشان، نزد بت ها طعام مى گذاشتند، تأييد مى شود. اين جمله و جملۀ بعدش که فرمود: «مَا لَکُم لَا تَنطِقُون»، سخنانى است که ابراهيم «عليه السلام» به بت هاى مشرکان گفته، با اين که بت ها سنگ و چوب بودند و او مى دانست که جمادات، نه غذا مى خورند و نه حرف مى زنند، وليکن شدّت خشمى که از آن ها داشته، وادارش کرده آن ها را موجوداتى باشعور فرض کند، و همان اعتراض هايى که به اشخاص باشعور مى شود، به آن ها بکند.
ابراهيم «عليه السلام»، نظرى به بت ها افکند که درست به شکل انسان هايند. انسان هايى که در پيش رو، طعام دارند و مشغول خوردن اند. پس سرشار از خشم و غيظ گشته، پرسيد: «ألا تَأکُلُون»؟ و چون پاسخى نشنيد، پرسيد: «مَا لَکُم لَا تَنطِقُون»؟ با اين که شما خدايانى هستيد که پرستندگان تان، خيال مى کنند شما عاقل و قادر و مدبّر امور ايشانيد. اين جا بود که آخرين تصميم خود را گرفت، و بت ها را شکست.
«فَرَاغَ عَلَيهِمْ ضَرْبَا بِالْيَمِينِ»:
حرف «فاء» در آغاز اين جمله، اين معنا را مى رساند که نتيجه آن خطاب ها، اين شد که تصميم گرفت با دست راست و يا با قدرت، بت ها را در هم بکوبد. و اين که گفتيم با قدرت، چون دست راست، کنايه از قدرت است.
بعضى از مفسران، کلمۀ «يَمِين» را به معناى سوگند گرفته اند، و اين بعيد است. و بنابه گفتۀ آنان، معناى آيه چنين مى شود: تصميم گرفت تا به خاطر سوگندى که قبلا خورده بود، و گفته بود: «تَاللّهِ لَأکِيدَنّ أصنَامَکُم»، بت ها را در هم بشکند.
«فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُّونَ»:
کلمۀ «زف» و نيز «زفيف»، به معناى راه رفتن به سرعت است. و معناى آيه اين است که: مردم با سرعت، به طرف ابراهيم «عليه السلام» آمدند، به خاطر اهتمامى که نسبت به حادثه داشتند و احتمال مى دادند که به دست ابراهيم «عليه السلام»، پيش آمده باشد.
و در اين کلام، حذف و اختصارگويى به کار رفته. برگشتن مردم از مراسم عيد، و آمدنشان به بتخانه، ديدن آن منظره، تحقيق حادثه و گمانشان به آن حضرت - که در سوره «انبياء» آمده بود - اين جا، حذف شده است.
«قَالَ أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ * وَ اللَّهُ خَلَقَکُمْ وَ مَا تَعْمَلُونَ»:
در اين جمله نيز، حذف و اختصارگويى به کار رفته: دستگيرى ابراهيم «عليه السلام»، آوردنش در جلو چشم مردم، بازجويى کردن از او و ساير جزئيات ديگر، حذف شده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۲۷
استفهامى که در آيه شريفه هست، استفهام توبيخى است، و در عين حال، احتجاجى است بر بطلان طريقۀ مردم.، مى فرمايد: چيزى که انسان آن را به دست خود تراشيده، صلاحيت ندارد که مدبّر انسان و معبود او باشد، با اين که آفريدگار انسان و اعمالش خداست، و معلوم است که خلقت، از تدبير جدا نيست. پس همان طور که خداى سبحان، خالق آدمى است، ربّ آدمى نيز هست، و اين از سفاعت و حماقت است که اين خداى عزيز و ربّ واقعى را کنار گذاشته، و سنگ و چوب بپرستند.
با اين بيان روشن گرديد که کلمۀ «مَا» در جملۀ «مَا تَنحِتُون»، موصول است، و رابط آن (که ضميرى است که از صله به موصول بر مى گردد)، حذف شده و تقدير آن، «مَا تَنحِتُونَهُ» بوده. و همچنين «ما» در جملۀ «وَ مَا تَعمَلُون»، موصول و تقدير آن، «مَا تَعمَلُونَهُ» بوده است.
بعضى از مفسران، احتمال داده اند که کلمۀ «ما» در هر دو جا، مصدريه باشد. ليکن مصدريه بودن اولى از آن دو، بسيار بعيد است. (چون معنا ندارد از مردم بپرسد: آيا مى پرستيد تراشيدن خود را؟)
و اگر خلقت را به اعمال انسان ها و يا مصنوع انسان ها هم نسبت داده، فرموده: «خدا، شما را و اعمال شما را و يا مصنوع شما را خلق کرده»، عيبى ندارد. براى اين که آنچه انسان اراده مى کند و بعد از اراده، انجام مى دهد، هرچند با اراده و اختيار خود مى کند، به ارادۀ خداى سبحان نيز هست. يعنى خدا خواسته است که انسان آن را بخواهد و به اختيار خود انجام دهد، و اين نوع از ارادۀ خداى تعالى، باعث نمى شود که ارادۀ انسان باطل و بى اثر مانده، در نتيجه عمل او، يک عمل جبرى و بى اختيار شود. و اين، خود روشن است. (پس خدا، هم خالق ما است و هم خالق آثار و اعمال ما. چه اعمال فکرى، از قبيل اراده و امثال آن، و چه اعمال بدنى).
و اگر مراد آيه شريفه اين بوده باشد که بخواهد بفرمايد: خدا اعمال شما را خلق کرده و خود شما و اراده شما هيچ دخالت و وساطتى نداريد، و خلاصه اگر آيه شريفه بخواهد جبر را افاده کند، در اين صورت، ديگر توبيخ و تقبيح نيست، بلکه عذرى است براى بندگان و حجتى است به نفع ايشان و عليه خدا. و حال آن که مى دانيم اين طور نيست، بلکه خداى تعالى مى خواهد در اين آيه، مردم را توبيخ کند. نه اين که بهانه به دست ايشان بدهد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۲۸
«قَالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْيَاناً فَأَلْقُوهُ فى الجَْحِيمِ»:
کلمه «بنيان»، مصدر براى «بَنَى، يَبنِى» است، و مراد از آن، اسم مفعول، يعنى «مَبنى» است. و کلمۀ «جَحِيم»، به معناى آتشى است که شعله هايش شديد باشد. و معنايش اين است که: براى شکنجۀ وى، محلى بسازيد که گنجايش آتش افروخته داشته باشد. سپس وى را در آن آتش بيفکنيد.
«فَأَرَادُوا بِهِ کَيْداً فجَعَلْنَاهُمُ الاَسفَلِينَ»:
کلمه «کيد»، به معناى حيله است. و مراد از آن، نقشه کشيدن براى نابودى ابراهيم «عليه السلام» و سوزاندنش در آتش است. و جملۀ «فَجَعَلنَاهُمُ الأسفَلِين»، کنايه است از اين که ما ابراهيم را بر آنان غالب ساختيم، به طورى که نقشۀ شوم آنان، هيچ اثرى در وى نگذاشت و آن، اين بود که به آتش گفتيم: براى ابراهيم سرد و گلستان باش: «يَا نَارُ کُونِى بَرداً وَ سَلاماً عَلَى إبرَاهِيم».
فصلى ديگر از داستان حضرت ابراهيم«ع»
در اين جا، يک فصل از داستان هاى ابراهيم «عليه السلام» خاتمه مى يابد و خلاصه آن اين است که: ابراهيم «عليه السلام»، عليه پرستش بت ها قيام کرد و با بت پرستان به خصومت برخاست و سرانجام کارش بدين جا کشيد که او را در آتش افکندند و خداى تعالى، نقشه ايشان را باطل و بى اثر کرد.
«وَ قَالَ إِنّى ذَاهِبٌ إِلى رَبّى سَيهْدِينِ»:
از اين جا، فصل ديگرى از داستان هاى ابراهيم «عليه السلام» شروع مى شود، و آن، عبارت است از: مهاجرت وى از بين قومش، و درخواست فرزند صالحى از خدا، و اجابت خدا درخواست او را، و داستان ذبح کردن اسماعيل و آمدن گوسفندى به جاى اسماعيل.
پس در حقيقت، جملۀ «وَ قَالَ إنّى ذَاهِبٌ إلى رَبّى...»، خلاصه اى است از گفتار مفصلى که قبلا با آزر داشت، و به وى فرموده بود: «وَ أعتَزِلُکُم وَ مَا تَدعُون مِن دُونِ اللّهِ وَ أدعُوا رَبّى عَسَى ألّا أکُونَ بِدُعَاءِ رَبّى شَقِيّاً».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۲۹
و از اين آيه معلوم مى شود که مراد آن جناب از اين که گفت: «به سوى پروردگارم مى روم»، رفتن به محلى است خلوت، تا در آن جا با فراغت، به حاجت خواهى از خدا و عبادت او بپردازد، و آن محل، عبارت بود از سرزمين «بيت المقدس».
و اين که بعضى گفته اند: «مراد از جمله مورد بحث، اين است که من بدان جا مى روم که پروردگارم دستور داده»، تفسيرى است که هيچ شاهد و دليلى بر آن نيست.
و همچنين است اين که بعضى ديگر گفته اند: معنايش اين است که من به ملاقات پروردگارم مى روم، چون شما مرا در آتش مى سوزانيد و قهرا من خواهم مُرد و بعد از مُردن، پروردگارم را ديدار نموده و او، مرا به سوى بهشت هدايت مى کند.
علاوه بر اين - همان طور که ديگران هم گفته اند - ذيل آيه که مى فرمايد: «رَبّ هَب لِى مِنَ الصّالِحِين: خدايا، فرزندى از صالحان به من مرحمت فرما»، و نيز جملۀ «فَبَشّرنَاهُ بِغُلامٍ حَلِيمٍ: ما، او را به فرزندى حليم بشارت داديم»، با اين تفسير نمى سازد.
«رَبّ هَب لِى مِنَ الصّالِحِينَ»:
اين جمله، حکايت دعا و فرزند خواستن ابراهيم «عليه السلام» از خدا است، و معنايش اين است که ابراهيم گفت: «پروردگارا...»، و آن جناب فرزندى را که خواست، مقيد کرد به اين که از «صالحان» باشد.
«فَبَشرْنَاهُ بِغُلَامٍ حَلِيمٍ»:
يعنى: پس ما او را بشارت داديم به اين که به زودى، فرزندى بردبار روزى او خواهيم کرد. و در اين تعبير، اشاره به اين است که آن فرزند، پسر خواهد بود، و به حدّ غلامان (جوانان) خواهد رسيد.
و اگر آن فرزند را توصيف کرد به «غلام»، با اين که اسماعيل از حدّ جوانى هم گذشت، و به حدّ بزرگسالان رسيد، براى اين است که خواست اشاره کند به آن حالتى که در آن حالت، صفت کمال و صفاى ذات او و حلمش، نمايان و شکفته مى شود و آن، حدّ جوانى است، و براى همين بود که گفت: «يَا أبَتِ افعُل مَا تُؤمَر سَتَجِدُنِى إن شَاءَ اللّهُ مِنَ الصّابِرِين».
و در قرآن کريم، هيچ يک از انبيا به وصف «حلم» ستايش نشده اند، به جز اين پيغمبر بزرگوار در اين آيه، و نيز پدرش ابراهيم «عليه السلام»، که در آيه «إنّ إبرَاهِيمَ لَحَلِيمٌ أوّاهٌ مُنِيبٌ»، او را «حليم» خوانده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۳۰
«فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السّعْىَ قَالَ يَا بُنىَّ إِنّى أَرَى فى الْمَنَامِ أَنّى أَذْبحُک فَانظُرْ مَا ذَا تَرَى...»:
حرف «فاء» در اول آيه، «فاى» فصيحه است، که مى فهماند چيزى در اين جا حذف شده، و تقدير کلام اين است که: «فَلَمّا وُلِدَ لَهُ وَ نَشَأ وَ بَلَغَ مَعَهُ السّعىَ: همين که خداى تعالى، پسرى به او داد و آن پسر، نشو و نمو کرد و به حدّ سعى و کوشش رسيد».
و منظور از رسيدن به حدّ سعى و کوشش، رسيدن به آن حدّ از عمر است که آدمى، عادتا مى تواند براى حوائج زندگى خود، کوشش کند و اين، همان سنّ بلوغ است. و معناى آيه اين است که: وقتى آن فرزند به حدّ بلوغ رسيد، ابراهيم به او گفت: اى پسرم...
«قَالَ يَا بُنَىّ إنّى أرَى فِى المَنَامِ أنّى أذبَحُک» - اين جمله، حکايت رؤيايى است که ابراهيم در خواب ديد. و تعبير به «إنّى أرَى»، دلالت دارد بر اين که اين صحنه را مکرر در خواب ديده، همچنان که اين تعبير، در آيه «وَ قَالَ المَلِکُ إنّى أرَى...» نيز، همين استمرار را مى رساند.
«فَانظُر مَا ذَا تَرَى» - کلمۀ «تَرَى» در اين جا، به معناى «مى بينى» نيست، بلکه از مادۀ «رأى»، به معناى اعتقاد است. يعنى چه نظر مى دهى. مى خواسته بفرمايد: تو درباره سرنوشت خودت فکر کن و تصميم بگير و تکليف مرا روشن ساز. و اين جمله، خود دليل است بر اين که ابراهيم «عليه السلام»، در رؤياى خود فهميده که خداى تعالى، او را امر کرده فرزندش را قربانى کند، و گرنه صرف اين که خواب ديده فرزندش را قربانى مى کند، دليل بر آن نيست که کشتن فرزند برايش جايز باشد.
پس در حقيقت، امرى که در خواب به او شده، به صورت نتيجۀ امر در برابرش ممثّل شده است، و به همين جهت که چنين مطلبى را فهميده، فرزندش را امتحان کرد، تا ببيند او چه جوابى مى دهد.
«قَالَ يَا أبَتِ افعَل مَا تُؤمَر سَتَجِدُنِى إن شَاءَ اللّهُ مِنَ الصّابِرِين» - اين آيه، پاسخى است که فرزند به پدر مى دهد. و جملۀ «پدرجان! انجام بده آنچه بدان مأمور شده اى»، اظهار رضايت اسماعيل است نسبت به سر بريدن و ذبح خودش. چيزى که هست، اين اظهار رضايت را به صورت امر آورد.
و نيز اگر گفت: «بکن آنچه را که بدان مأمور شده اى»، و نگفت: «مرا ذبح کن»، براى اشاره به اين است که بفهماند: پدرش مأمور به اين امر بوده، و به جز اطاعت و انجام آن مأموريت، چاره اى نداشت.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۳۱
«ستَجِدُنى إِن شاءَ اللَّهُ مِنَ الصّابرِينَ»:
- اين جمله از ناحيه اسماعيل، يک نحوه دلجويى است نسبت به پدر. مى خواهد به پدر بگويد: من از اين که قربانى ام کنى، به هيچ وجه اظهار ترس نمى کنم، و در پاسخ چيزى نگفت که باعث ناراحتى پدر شود و از ديدن آن جسد به خون آغشته فرزندش به هيجان درآيد، بلکه سخنى گفت که اندوهش پس از ديدن آن منظره کاسته شود. و اين کلام خود را، که يک دنيا صفا در آن بود، با قيد «إن شَاءَ اللّه» مقيد کرد، تا صفاى بيشترى پيدا کند.
چون با آوردن اين قيد، معناى کلامش چنين مى شود: من اگر گفتم در اين حادثه صبر مى کنم، اتصافم به اين صفت پسنديده از خودم نيست و زمام امرم به دست خودم نيست، بلکه هرچه دارم، از مواهبى است که خدا به من ارزانى داشته، و از منت هايى است که خدا بر من نهاده. اگر او بخواهد، من داراى چنين صبرى خواهم شد و او مى تواند نخواهد، و اين صبر را از من بگيرد.
«فَلَمَّا أَسلَمَا وَ تَلَّهُ لِلْجَبِينِ»:
«اسلام»، به معناى رضايت دادن و تسليم شدن است. و کلمۀ «تلّ»، به معناى به زمين انداختن کسى است. و کلمه «جبين»، به معناى يکى از دو طرف پيشانى است. و «لام» در «لِلجَبِين»، بيان مى کند که کجاى اسماعيل روى زمين قرار گرفت. نظير آيه «يَخِرُّونَ لِلأذقَانِ سُجّداً».
و معناى آيه اين است که: ابراهيم و اسماعيل، تسليم امر خدا شدند و به آن رضايت دادند، و ابراهيم «عليه السلام»، فرزندش را به پهلو خواباند.
و اين جمله، پاسخى مى خواهد که در کلام نيامده. چون معناى تحت اللفظى کلام چنين است: «پس همين که تسليم شدند، ابراهيم، فرزند خود را به زمين خواباند و يک طرف پيشانى اش را به زمين نهاد». و ديگر نفرموده که چه شد، و اين، به خاطر آن است که بفهماند جواب «لمّا» از بس مهم و مصيبت آن جناب، آن قدر شديد و تلخ بود، که قابل گفتن نيست.
آزمایش بزرگ ابراهيم«ع»، در قربانی فرزندش اسماعيل«ع»
«وَ نَادَيْنَاهُ أَن يَا إِبْرَاهِيمُ قَدْ صَدَّقْت الرُّؤيَا»:
اين آيه، عطف است بر جوابى که گفتيم از «لَمّا» حذف شده. و معناى جملۀ «قَد صَدَّقتَ الرُؤيَا»، اين است که: با آن رؤيا، معاملۀ رؤياى راست و صادق نمودى، و امرى که ما در آن رؤيا به تو کرديم، امتثال نمودى.
و منظور از اين کلام، اين است که: امرى که ما به تو کرديم، براى امتحان تو و تعيين مقدار و ميزان بندگى تو بوده، که در امتثال چنين امرى، همين که آماده شدى آن را انجام دهى، کافى است. چون همين مقدار از امتثال، ميزان بندگى تو را معين مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۳۲
«إنّا کَذَلِکَ نَجزِى المُحسِنِينَ * إنّ هَذَا لَهُوَ البَلَاءُ المُبِين»:
کلمه «کَذَلِکَ»، اشاره به داستان قربانى کردن اسماعيل است، که در آن، آزمايشى سخت و محنتى دشوار بود. و مشارٌ إليه به کلمۀ «هَذَا» نيز، همان داستان است و مى خواهد شدّت امر را تعليل کند.
و معنايش اين است که: ما به همين منوال نيکوکاران را جزاء مى دهيم: نخست، امتحان هاى به ظاهر شاقّ و دشوار و در واقع آسمان، برايشان پيش مى آوريم، تا وقتى به شايستگى از امتحان درآمدند، بهترين جزا را، هم در دنيا و هم در آخرت به ايشان بدهيم. و اين را، بدان دليل مى گوييم که در داستان ابراهيم، به روشنى ديدند که ابتلايش، صِرف امتحان بود و واقعيت نداشت و همان ظاهر هم، بسيار شاقّ و ناگوار بود.
«وَ فَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ»:
يعنى: ما فرزند او را فدا داديم به ذبحى عظيم که - بنابر آنچه در روايات آمده - عبارت بود از: قوچى که جبرئيل از ناحيه خداى تعالى آورد. و مراد از «ذِبح عَظِيم»، بزرگى جثّۀ قوچ نيست، بلکه چون از ناحيه خدا آمد و خداى تعالى، آن را عوض اسماعيل قرار داد، عظمت داشت.
«وَ تَرَکْنَا عَلَيْهِ فِى الآخِرِينَ»:
در سابق تفسير شد.
«سَلَامٌ عَلى إِبْرَاهِيمَ»:
اين جمله، تحيتى است از خداى تعالى به ابراهيم «عليه السلام». و اگر «سلام» را بدون «الف و لام» و نکره آورد، براى اين است که بفهماند سلامى بر ابراهيم «عليه السلام» باد، که بيان نتواند عظمت آن را در خود بگنجاند.
«کَذَلِک نَجْزِى الْمُحْسِنِينَ * إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ»:
تفسير هر دو آيه، در سابق گذشت.
«وَ بَشرْنَاهُ بِإِسحَاقَ نَبِيًّا مِّنَ الصّالِحِينَ»:
ضمير به ابراهيم «عليه السلام» بر مى گردد. مى فرمايد: ما ابراهيم «عليه السلام» را بشارت داديم، که صاحب فرزندى مى شود به نام «اسحاق».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۳۳
بايد دانست اين آيه شريفه که متضمن بشارت به ولادت اسحاق «عليه السلام» است، به خاطر اين که بعد از بشارت قبلى است، که از تولد اسماعيل خبر مى داد، و مى فرمود: «فَبَشَّرنَاهُ بِغُلامٍ حَلِيمٍ»، و دنبالش فرمود: «فَلَمّا بَلَغَ مَعَهُ السّعىَ»، ظاهر و بلکه صريح در اين است که: «ذبيح»، غير از «اسحاق» است، بلکه «اسماعيل» است. و ما، در تفسير سوره «انعام»، در ذيل قصص ابراهيم «عليه السلام»، اين معنا را به طور مفصّل، اثبات کرده ايم.
«وَ بَارَکْنَا عَلَيْهِ وَ عَلى إِسحَاقَ وَ مِن ذُرِّيَّتِهِمَا مُحْسِنٌ وَ ظالِمٌ لِّنَفْسِهِ مُبِينٌ»:
جمله «بَارَکنَا»، از مصدر «مبارکه» است، و آن، به اين است که خير و دوام پر حاصلى را نصيب موجودى کنند. پس معناى آيه چنين مى شود: ما، ابراهيم و اسحاق را خير و دوام داديم، و آن دو را، پُر حاصل و پُر اثر گردانديم.
ممکن هم هست جملۀ «وَ مِن ذُرّيّتِهِمَا...»، قرينه باشد بر اين که مراد از جملۀ «بَارَکنَا» اين باشد که ما برکت و کثرت را در اولاد او و اولاد اسحاق قرار داديم. و بقيه الفاظ آيه روشن است.
مى فرمايد: «و از ذرّيه ابراهيم و اسحاق، بعضى نيکوکار و بعضى آشکارا به خود ستم کردند».
بحث روايتى
در تفسير قمى، در ذيل جمله «بِقَلبٍ سَلِيم» مى فرمايد: «قلب سليم»، قلبى است که خدا را ديدار مى کند، در حالى که به جز خداى عزّوجلّ، کسى ديگر در آن نباشد.
و نيز در همان کتاب است که: امام، «قلب سليم» را معنا کرده اند به قلب سليم از شک.
و در روضه کافى، به سند خود، از حجر، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: پدرم، امام باقر «عليه السلام» فرمود: ابراهيم به خدايان مشرکان بد گفت. پس نظرى به ستارگان افکند و گفت: «إنّى سَقِيم»، و به خدا، نه مريض بود و نه دروغ گفت.
مؤلف: در اين معنا، روايات ديگرى هست که در بعضى از آن ها آمده که ابراهيم «عليه السلام»، نه مريض بود و نه دروغ گفت، بلکه منظورش اين بوده که مريض در دين و دچار شک و ترديد است (که خود مرضى است قلبى).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۳۴
اين روايات در داستان احتجاج کردن ابراهيم با قوم خود و شکستن بت ها و در آتش افکندنش، در تفسير سورۀ «انعام»، «مريم»، «انبياء» و «شعراء» گذشت.
و در کتاب توحيد، از اميرالمؤمنين «عليه السلام» روايت کرده که در ضمن حديثى، در پاسخ مردى که معناى آياتى که بر او مشتبه شده بود، پرسيد، فرمود: من که قبلا هم به تو گفتم که بسيار مى شود که آيه اى از کتاب خداى عزّوجلّ، تأويل و معناى باطنى آن، غير از تنزيل و معناى ظاهرى آن مى باشد.
آرى، کلام خداى تعالى، شباهتى به کلام بشر ندارد و من همين حالا، نمونه هايى از آن آيات را برايت ذکر مى کنم، آن قدر که - إن شاء اللّه - تو را بس باشد:
از آن جمله، کلام ابراهيم «عليه السلام» است، که گفت: «إنّى ذَاهِبٌ إلَى رَبّى سَيَهدِين»، که منظور از رفتن به سوى خدا، توجه در عبادت به سوى خداست، و سعى و کوشش در تقرّب به خداى عزّوجلّ است. نه رفتن با پا. حال خوب فهميدى که تنزيل اين آيه، غير از تأويل آن است؟
باز، در همان کتاب، به سند خود، از فتح بن يزيد جرجانى، از حضرت ابى الحسن (رضا) «عليه السلام»، روايت آورده که به فتح فرمود:
اى فتح! براى خدا، دو اراده و دو مشيت است. يکى ارادۀ حتمى و يکى ارادۀ عزمى. و لذا مى بينيم در مواردى از چيزهايى نهى کرده، که انجام آن را خواسته است و به چیزهايى امر کرده، که انجام آن را نخواسته. آيا نمى بينى که آدم و همسران او را از خوردن فلان درخت نهى کرد، با اين که مى خواست از آن درخت بخورند؟ اگر نمى خواست، آن ها هم نمى خوردند، و اگر مى خوردند، بايد شهوت و خواست آن دو، بر مشيت خدا که نخواسته غلبه کرده باشد، و خدا برتر از آن است.
(پس جواب اين است که: نهى از خوردن درخت، نهى ظاهرى و صورى است، و منافاتى با خواست باطنى خدا ندارد).
و نيز، به ابراهيم «عليه السلام» دستور مى دهد فرزندش را قربانى کند، ولى از سوى ديگر، اين را هم خواسته که سرِ اين فرزند از تنش جدا نشود، و اگر نمى خواست که اسماعيل ذبح نشود، لازمه اش اين بود که مشيت ابراهيم بر مشيت خدا غلبه کند.
(يعنى: خدا ذبح او را خواسته باشد، و ابراهيم نخواسته باشد، و خواست ابراهيم، تحقق پيدا کند). عرضه داشتم: عقده اى از من گشودى، خدا از تو عقده گشايى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۳۵
و از امالى شيخ نقل شده که به سند خود، از سليمان بن يزيد روايت کرده که گفت: على بن موسى «عليهما السلام»، براى ما حديث کرد و فرمود: پدرم از پدرش، از حضرت باقر، از پدرش، از پدران بزرگوارش «عليهم السلام»، برايم حديث کرد که فرمودند: ذبيح، همان اسماعيل «عليه السلام» است.
مؤلف: نظير اين معنا، در مجمع البيان، از حضرت باقر و حضرت صادق «عليهما السلام»، به اين مضمون آمده. و روايات بسيارى ديگر، از ائمه اهل بيت «عليهم السلام»، در اين باره هست، ولى در بعضى از آن ها آمده که «ذبيح»، اسحاق بوده، که چون اين روايات با آيات قرآن مخالف است، مطروح و مردود است.
و از کتاب فقيه نقل شده که شخصى، از امام صادق «عليه السلام»، از ذبيح پرسيد: چه کسى بوده؟ فرمود: اسماعيل بوده، براى اين که: خداى تعالى، داستان تولد اسحاق را، در کتاب مجيدش، بعد از داستان ذبح نقل کرده و فرموده: «وَ بَشَّرنَاهُ بِإسحَاقَ نَبِيّاً مِنَ الصّالِحِين».
مؤلف: اين معنا، در بيان آيه مذکور گذشت، که گفتيم: سياق آن، ظاهر و بلکه صريح در اين معنا است.
و در مجمع البيان، از ابن اسحاق روايت کرده که گفت: ابراهيم «عليه السلام»، هر وقت مى خواست اسماعيل «عليه السلام» و مادرش «هاجر» را ديدار کند، برايش براق مى آوردند. صبح، از شهر شام سوار براق مى شد و قبل از ظهر، به مکّه مى رسيد. بعد از ظهر، از مکّه حرکت مى کرد و شب، نزد خانواده اش، در شام بود.
و اين آمد و شد، همچنان ادامه داشت، تا آن که اسماعيل «عليه السلام»، به حدّ رشد رسيد. پدرش وقتى در خواب ديد که اسماعيل «عليه السلام» را ذبح مى کند، به او فرمود: طناب و کاردى بردار، تا به اتفاق، به اين درّه کوه برويم و هيزم بياوريم.
پس همين که به آن درّۀ خلوت که نامش درّه «ثبير» بود، رسيدند، ابراهيم «عليه السلام»، او را از دستورى که خداى تعالى، درباره وى، به او داده، آگاه کرد.
اسماعيل گفت: پدرجان! با اين طناب، دست و پاى مرا ببند، تا دست و پا نزنم و دامن خود را جمع کن، تا خون من آن را نيالايد و مادرم آن خون را نبيند، و کارد خود را تيز کن و به سرعت گلويم را ببر، تا زودتر راحت شوم. چون مرگ سخت است.
ابراهيم «عليه السلام» گفت: پسرم، راستى در اطاعت فرمان خدا، چه کمک کار خوبى هستى براى من.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۳۶
آنگاه ابن اسحاق، دنبال داستان را همچنان نقل مى کند، تا مى رسد به اين جا که:
ابراهيم «عليه السلام»، خم شد و با کاردى که به دست داشت، خواست گلوى فرزند را بِبُرّد. جبرئيل، کارد او را برگردانيد، و اسماعيل را از زيرِ دست او، کنار کشيد. و از سوى ديگر، قوچى را که از ناحيۀ درّه «ثبير» آورده بود، به جاى اسماعيل قرار داد، و از طرف چپ مسجد «خيف»، صدايى برخاست که: اى ابراهيم! رؤياى خود را تصديق کردى، و دستور خدا را انجام دادى.
مؤلف: روايات در خصوص اين قصّه بسيار زياد است، و خالى از اختلاف نيست.
و نيز، در مجمع البيان، از تفسير عياشى نقل کرده که وى، به سند خود، از يزيد بن معاويه عِجلى نقل کرده که گفت: از امام صادق «عليه السلام» پرسيدم: بين دو بشارتى که به ابراهيم «عليه السلام» داده شد، يکى بشارت به ولادت اسماعيل و ديگرى بشارت به ولادت اسحاق، چند سال فاصله بود؟
فرمود: بين اين دو بشارت، پنج سال فاصله شد، و آيه شريفه «فَبَشَّرنَاهُ بِغُلامٍ حَلِيم»، اولين بشارتى بود که خداى تعالى، به فرزنددار شدن ابراهيم «عليه السلام» داد، و منظور از «غلام حليم»، اسماعيل «عليه السلام» بود.
رده:تفسیر المیزان
آیات این صفحه
آیه ۷۱ سوره صافاتآیه ۷۲ سوره صافاتآیه ۷۳ سوره صافاتآیه ۷۴ سوره صافاتآیه ۷۵ سوره صافاتآیه ۷۶ سوره صافاتآیه ۷۷ سوره صافاتآیه ۷۸ سوره صافاتآیه ۷۹ سوره صافاتآیه ۸۰ سوره صافاتآیه ۸۱ سوره صافاتآیه ۸۲ سوره صافاتآیه ۸۳ سوره صافاتآیه ۸۴ سوره صافاتآیه ۸۵ سوره صافاتآیه ۸۶ سوره صافاتآیه ۸۷ سوره صافاتآیه ۸۸ سوره صافاتآیه ۸۹ سوره صافاتآیه ۹۰ سوره صافاتآیه ۹۱ سوره صافاتآیه ۹۲ سوره صافاتآیه ۹۳ سوره صافاتآیه ۹۴ سوره صافاتآیه ۹۵ سوره صافاتآیه ۹۶ سوره صافاتآیه ۹۷ سوره صافاتآیه ۹۸ سوره صافاتآیه ۹۹ سوره صافاتآیه ۱۰۰ سوره صافاتآیه ۱۰۱ سوره صافاتآیه ۱۰۲ سوره صافاتآیه ۱۰۳ سوره صافاتآیه ۱۰۴ سوره صافاتآیه ۱۰۵ سوره صافاتآیه ۱۰۶ سوره صافاتآیه ۱۰۷ سوره صافاتآیه ۱۰۸ سوره صافاتآیه ۱۰۹ سوره صافاتآیه ۱۱۰ سوره صافاتآیه ۱۱۱ سوره صافاتآیه ۱۱۲ سوره صافاتآیه ۱۱۳ سوره صافات