المیزان جلد۱۸ بخش۲۱
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۲۶۲
در نتيجه، برگشت معناى آيه به اين مى شود که بگوييم: «و خدا آسمان ها و زمين را به حق و عدالت بيافريد». در نتيجه، به حق بودن خلقت، اقتضاء مى کند که در ماوراى اين عالَم و بيرون از آن، عالَمى ديگر باشد که در آن عالَم، موجودات جاودانه شوند. و به عدل بودن خلقت هم، اين اقتضاء را دارد که به هر نفسى، آن جزايى که استحقاق دارد، داده شود. به نيکوکار جزايى نيکو، و به بدکار جزايى بد داده شود. و چون اين عالَم گنجايش آن جزاء را ندارد، قهرا بايد جزاى مذکور در نشئه اى ديگر باشد.
و با اين بيان مى توان گفت: آيه شريفه، دو حجت بر معاد اقامه نموده: يکى حجتى است که جمله «وَ خَلَقَ اللّهُ السّماوَاتِ وَ الأرضَ بِالحَقّ» بدان اشاره مى کند، که حجتى است از طريق حق. و دومى حجتى است که جمله «وَ لِتُجزَى» از آن خبر مى دهد. حجتى که از طريق عدالت اقامه شده است.
پس برگشت اين دو حجت، به همان دو حجتى است که آيه شريفه: «وَ مَا خَلَقنَا السّمَاءَ وَ الأرض وَ مَا بَينَهُمَا بَاطِلاً ذَلِکَ ظَنُّ الّذِينَ کَفَرُوا فَوَيلٌ لِلّذِينَ کَفَرُوا مِنَ النّارِ أم نَجعَلُ الّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحَاتِ کَالمُفسِدِينَ فِى الأرضِ أم نَجعَلُ المُتّقِينَ کَالفُجّار»، متضمّن آن است.
ابطال پندار کفار در يکسان دانستن مرگ نيکوکار و بدکار
و آيه شريفه مورد بحث با حجتى که در بردارد، پندار کفار را که مى پندارند مرگ نيکوکار و بدکار يک جور است، باطل مى کند. چون داستان مجازات در قيامت، و ثواب دادن در مقابل اطاعت و عقاب در برابر معصيت، اين يکسان بودن مرگ مطيع و عاصى را نفى مى کند.
و لازمه يکسان نبودن آن، اين است که: پس پندار ديگرشان که خيال مى کردند زندگى اين دو طايفه، مثل هم است، نيز باطل باشد. براى اين که وقتى ثابت شد که در قيامت جزايى در کار است، قهرا بايد در دنيا خدا را اطاعت کنند، و اين محسن و نيکوکار است که به خاطر داشتن بصيرت در زندگى، مى تواند آنچه را که وظيفه است، انجام دهد و در نتيجه، توشۀ آخرت خود را برگيرد. و اما مُسئ و بدکار، به خاطر کورى و ضلالتش، نمى تواند اين راه را پيدا نموده، و آنچه فردا به دردش مى خورد، انجام دهد. پس «محسن» و «مُسئ» در دنيا هم، مثل هم نيستند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۲۶۳
«أَ فَرَءَيْت مَنِ اتّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ وَ أَضلَّهُ اللَّهُ عَلى عِلْمٍ ...»:
از ظاهر سياق چنين به نظر مى رسد که جمله «أفَرَأيتَ» در مقام شگفت انگيزى شنونده است. مى خواهد بفرمايد: آيا تعجب نمى کنى از کسى که حالش چنين حالى است؟
و مراد از جمله «اتّخَذَ إلهَهُ هَويهُ»، از آن جا که کلمه «إلهَهُ» مقدم بر کلمه «هَويهُ» آمده، (با اين که مى توانست بفرمايد کسى که هواى خود را خداى خود گرفته)، اين است که: بفهماند چنين کسى مى داند که إله و خدايى دارد که بايد او را بپرستد - و او خداى سبحان است - وليکن به جاى خداى سبحان، هواى خود را مى پرستد، و در جاى خدا قرار داده، اطاعتش مى کند. پس چنين کسى آگاهانه به خداى سبحان کافر است، و به همين جهت، دنبال جمله مورد بحث فرمود: «وَ أضَلّهُ اللّهُ عَلى عِلمٍ» - خدا او را در عين داشتن علم گمراه کرد».
معناى «إله» گرفتن «هواى نفس»
و معناى گرفتن اله، پرستيدن آن است. و مراد از پرستش هم، اطاعت کردن است. چون خداى سبحان، اطاعت را عبادت خوانده، و فرموده: «ألَم أعهَد إلَيکُم يَا بَنِى آدَم أن لَا تَعبُدُوا الشّيطَانَ إنّه لَکُم عَدُوٌّ مُبِينٌ وَ أنِ اعبُدُونِى». و نيز فرموده: «اتّخَذُوا أحبَارَهُم وَ رُهبَانَهُم أربَاباً مِن دُونِ اللّه». و نيز فرموده: «وَ لَا يَتّخِذُ بَعضُنَا بَعضاً أربَاباً مِن دُونِ اللّه».
و اعتبار عقلى هم موافق با اين معنا است. چون عبادت چيزى به جز اظهار خضوع و مجسّم نمودن بندگى بنده نيست. عابد در عبادتش مى خواهد اين معنا را مجسم سازد، که من به جز آنچه معبودم اراده کرده، اراده نمى کنم، و به جز آنچه او راضى است، عمل نمى کنم. و بنابراين، هر کس هر چيزى را اطاعت کند، در حقيقت او را عبادت کرده و او را معبود خود گرفته است. پس اگر هواى نفس خود را اطاعت کند، آن را إله خود گرفته و پرستيده، با اين که غير خدا و غير هر کسى که خدا دستور دهد، نبايد اطاعت شود.
پس معناى اين که فرمود: «أفَرَأيتَ مَنِ اتّخَذَ إلَهَهُ هَويهُ» اين مى شود: آيا عجب نيست که کسى هواى نفس خود را بپرستد، و آن را اطاعت و پيروى کند، با اين که مى داند غير از هواى نفس معبودى دارد که بايد او را بپرستد و اطاعت کند، وليکن در عين حال، معبود و مطاع خود را هواى نفس خود مى گيرد؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۲۶۴
و معناى اين که فرمود: «وَ أضَلّهُ اللّهُ عَلى عِلمٍ» اين است که: چنين کسى با اضلالى از خداى تعالى گمراه شده، و اگر خداى تعالى گمراهش کرده، از باب مجازات بوده. براى اين که او هواى نفس خود را پيروى کرده، و خدا او را گمراه کرد، در عين اين که او عالم بود و مى دانست که بيراهه مى رود.
خواهى گفت: چطور ممکن است کسى با بلد بودن راه، در عين حال بيراهه برود؟ و يا چگونه تصور مى شود که انسان با داشتن يقين به چيزى، آن را انکار کند، که آيه شريفه: «وَ جَحَدُوا بِهَا وَ استَيقَنَتهَا أنفُسُهُم» آن را از پاره اى انسان ها حکايت مى کند؟
در جواب مى گوييم: منافات ندارد که آدمى راه را بداند و در عين حال، بيراهه برود، و يا به چيزى يقين داشته باشد، در عين حال آن را انکار کند. براى اين که «علم»، ملازم «هدايت» نيست، همچنان که «ضلالت»، ملازم با جهل نيست، بلکه آن علمى ملازم با هدايت است که توأم با التزام عالِم به مقتضاى علمش باشد. يعنى عالِم ملتزم به لوازم علم خود نيز باشد و به آن عمل کند، تا دنبالش هدايت بيايد.
و اما اگر عالِم باشد، ولى به خاطر اين که نمى تواند از هواى نفس صرف نظر کند، ملتزم به مقتضا و لوازم علم خود نباشد، چنين علمى باعث اهتداء او نمى شود، بلکه چنين علمى در عين اين که علم است، ضلالت هم هست. و همچنين «يقين»، اگر توأم با التزام به لوازم آن نباشد، با انکار منافات ندارد.
و اما اين که بعضى از مفسران گفته اند: «مراد از علم در اين آيه، علم خداى تعالى است. يعنى خدا با علم خودش به حال اين بنده او را گمراه کرده»، معنايى است که از سياق آيه دور است.
«وَ خَتَمَ عَلى سَمعِهِ وَ قَلبِهِ وَ جَعَلَ عَلى بَصَرِهِ غِشَاوَةٌ» - اين قسمت از آيه، به منزله عطف تفسيرى است براى جمله «وَ أضَلّهُ اللّهُ عَلى عِلمٍ». و «ختم بر سمع و قلب»، مُهر بر گوش و دل زدن است، به طورى که ديگر حق را نشنود و تعقل نکند. و «غِشاوه قرار دادن بر بصر»، اين است که ديگر حق را؛ يعنى آيات خدا را نبيند.
و حاصل همه اين ها، اين است که: گوش و قلب و چشم اثر خود را - که همان التزام به حقى است که درک مى کند - نداشته باشد، و استکبار و پيروى هواى نفس، او را نگذارد که زير بار حق برود. قبلا هم خواننده محترم توجه فرمود که گفتيم «ضلالت از راه»، منافاتى با «علم به راه» ندارد. چون ممکن است آدمى راه را بشناسد، ولى به آن التزام نداشته باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۲۶۵
«فَمَن يَهدِيهِ مِن بَعدِ اللّه» - ضمير در «يَهدِيه» به همان کسى بر مى گردد که هواى نفس خود را معبود خود گرفته. و حرف «فاء» که بر سرِ جمله است، جمله را نتيجه حال و وضع او مى کند، و چنين معنا مى دهد:
وقتى حال او چنين حالى بود که خدا او را با اين که دانا است، گمراه کرده، ديگر بعد از خدا چه کسى مى تواند او را هدايت کند؟ مسلماً هيچ کس. براى اين که خداى تعالى، خودش فرموده: «قُل إنّ هُدَى اللّه هُوَ الهُدَى». و نيز فرموده: «وَ مَن يُضلِلِ اللّهُ فَمَا لَهُ مِن هَادٍ».
«أفَلَا تَذَکّرُون» - يعنى: آيا باز هم در حال و وضع چنين کسى تفکر نمى کنيد، تا متذکر شويد که او و هر که مثل او است، مادام که پيرو هواى نفس اند، راهى به سوى هدايت ندارند، و در نتيجه، شما از حال آنان عبرت و پند بگيريد؟
«وَ قَالُوا مَا هِىَ إِلا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا نَمُوتُ وَ نحْيَا وَ مَا يُهْلِکُنَا إِلّا الدَّهْرُ ...»:
راغب گفته: کلمه «دهر» در اصل، به معناى طول مدت عالَم از اول پيدايش تا آخر انقراض آن بوده، و در آيه شريفه «هَل أتَى عَلَى الإنسَانِ حِينٌ مِنَ الدّهر»، به همين معنا است، ولى بعد از آن، هر مدت طولانى را هم «دهر» گفته اند. و معناى اين کلمه با معناى کلمه «زمان»، فرق دارد براى اين که کلمه «زمان»، هم به مدت بسيار اطلاق مى شود و هم به مدت اندک.
و آيه شريفه، به طورى که از سياقش استفاده مى شود - چون سياقش، سياق احتجاج عليه وثنى مذهبان است که صانع را قبول دارند، ولى منکر معادند - بايد حکايت کلام مشرکان باشد که گفتيم منکر معادند، نه کلام دهرى مذهبان، که هم مبدأ را منکرند و هم معاد را، و تمامى بود و نبود حوادث را کار «دهر» مى دانند. به خاطر اين که در آيات قبل، هيچ سخنى از «دهری ها» به ميان نيامده بود، تا بگوييم اين آيه هم مربوط به ايشان است.
پس ضمير «هِىَ» در جمله «مَا هِىَ إلّا حَيَاتُنَا الدُّنيَا» به «حيات» بر مى گردد، و معنايش اين است که:
ما هيچ حياتى نداريم، مگر همين حيات دنيا، و ديگر ماوراى آن، حياتى نيست. پس آن حياتى که دين الهى ادعا دارد که بعد از مُردن، روزى زنده مى شويم و حيات ديگرى را از سر مى گيريم، به نام «حيات آخرت» وجود ندارد. و اين خود قرينه اى است که اين احتمال را تأييد مى کند که مراد از جمله «نَمُوتُ وَ نَحيَا»، جمله «يَمُوتُ بَعضُنَا وَ يُحيَا بَعضُنَا الآخر» باشد. يعنى همواره بعضى مى ميريم و بعض ديگر زنده مى مانيم. بزرگسالان مى ميرند و نوباوگان جاى آن ها را مى گيرند و به اين وسيله، بقاء نسل انسانى استمرار مى يابد. اين احتمال را جمله «وَ مَا يُهلِکُنَا إلّا الدّهرُ» نيز، تا اندازه اى تأييد مى کند. براى اين که إشعار به استمرار دارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۲۶۶
بنابراين، معناى آيه چنين مى شود: مشرکان گفتند حياتى نيست مگر همين حيات دنيايى ما، که با آن در دنيا زندگى مى کنيم. پس لايزال بعضى از ما يعنى سالخوردگان مى ميرند، و بعضى ديگر، يعنى اخلاف و نسل هاى جديد زنده مى مانند، و ما را جز دهر و روزگار، کسى هلاک نمى کند. اين گذشت زمان است که هر نوى را کهنه، و هر سالمى را فاسد، و هر زنده اى را آماده مرگ مى سازد. پس مسأله «مرگ» عبارت از انتقال از خانه اى به خانه ديگر، که منتهى به بعث و بازگشت به سوى خدا باشد، نيست.
و چه بسا که اين کلام، گفتار بعضى از جاهلان و عوام از وثنيّت عرب باشد، و گرنه با عقيده وثنيّت سازگار نيست. چون عقيده اى که در بين وثنى ها دائر است، عقيده تناسخ است و آن، اين است که وقتى انسان (البته انسان تکامل نيافته) مى ميرد، جانش به کالبدى منتقل مى شود که در حال خلقت است. حال اگر جانى که از بدن قبلى جدا شده، در آن بدن سعادتى کسب کرده بوده، منتقل به بدنى جديد مى شود، و در آن بدن متنعم و سعادتمند مى گردد. و اگر در بدن اول شقاوت کسب کرده باشد، به بدنى متعلق مى شود که در آن معذّب باشد، تا کيفر عمل خود را ببيند، و همچنين از اين بدن به بدنى ديگر. و اين وثنى ها، منکر استناد مرگ به وساطت ملائکه نيستند. آن ها نيز قائل اند که مرگ هم، مانند زندگى به وساطت ملائکه انجام مى شود.
گفتار برخى مفسران در بارۀ اعتقاد وثنى مذهبان، و نقد آن
و به همين جهت که گفتيم اعتقاد به «تناسخ» در بين وثنى ها دائر بوده است، بعضى از مفسران گفته اند: مراد آيه، همان تناسخ وثنى ها است، و معنايش اين است که: وثنى ها مى گويند زندگى، همين زندگى دنيايى ما است و ما، تا ابد از دنيا بيرون نمى شويم، و اگر در دنيا مى ميريم، بعد از مُردن، به بدنى ديگر متعلق مى شويم. و همچنين بعد از مُردن آن بدن، باز به بدنى ديگر مى رويم، و ما را نابود نمى کند مگر دهر.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۲۶۷
و اين تفسير بد نيست، وليکن با گفتارى که در ذيل از ايشان نقل مى کند که گفته اند: «وَ مَا يُهلِکُنَا إلّا الدّهر» نمى سازد. چون بنابر قول به تناسخ، ديگر هلاکتى در کار نيست، مگر اين که آن را چنين توجيه کنيم که: مرادشان از «هلاک کردن دهر» اين است که دهر، وسيله اى است که فرشتۀ موکّل بر مرگ از آن استفاده نموده، هر کسى را بخواهد، به آن وسيله مى ميراند.
و نيز اشکال ديگرى که در اين توجيه است، اين است که: با حجتى که بعدا از ايشان نقل کرده که گفته اند: «ائتُوا بِآبَائِنَا إن کُنتُم صَادِقِين» نمى سازد. چون ظاهر اين کلام اين است که گويندگان آن معتقد بوده اند که پدرانشان به کلّى معدوم شده اند، و ذواتشان باطل گشته.
البته در معناى آيه، وجوه ديگرى نيز آورده اند که قابل اعتنا نيست. مثل اين که بعضى از ايشان گفته اند: معناى آيه اين است که: ما قبل از اين که روح در کالبدمان دميده شود، مُردگانى بوديم، و سپس هنگامى که روح در کالبد ما دميده شد، زنده شديم. و اين آيه، همان را مى گويد که آيه: «وَ کُنتُم أموَاتاً فَأحيَاکُم» آن را خاطرنشان مى سازد.
و بعضى ديگر گفته اند: مراد از «حيات»، بقاء نسل است که مجازا آن را حيات خوانده، و معنايش اين است که: ما مى ميريم و نسل ما باقى مى ماند - و وجوهى ديگر از اين قبيل.
«وَ مَا لَهُم بِذَلِکَ مِن عِلمٍ إن هُم إلّا يَظُنُّون» - يعنى اين که گفته اند: «إن هِىَ إلّا حَيَاتُنَا الدّنيَا نَمُوتُ وَ نَحيَى»، که منظورشان از آن انکار معاد بود، سخنى است بدون علم، و تنها پندارى است که پنداشته اند. به دليل اين که هيچ دليلى بر نفى معاد ندارند، با اين که ادلۀ بسيارى بر ثبوت آن هست.
«وَ إِذَا تُتْلى عَلَيهِمْ ءَايَاتُنَا بَيِّنَاتٍ مَّا کانَ حُجَّتهُمْ إِلّا أَن قَالُوا ائْتُوا بِآبَائنَا إِن کُنتُمْ صَادِقِينَ»:
اين آيه شريفه مى خواهد همان مضمون جمله قبلى را که مى گفت: «انکار معاد و منحصر کردن زندگى به زندگى دنيا، سخنى است بدون دليل از مشرکان»، تأکيد کند.
و مراد از «آيات بيّنات»، آياتى است که مشتمل بر حجت هايى بر اثبات معاد است. و بيّنات بودن آن حجت ها، همان روشن بودن دلالت آن ها بر ثبوت معاد است، به طورى که ديگر شکّى باقى نمى گذارد. و اگر جملۀ «ائتُوا بِآبَائِنَا إن کُنتُم صَادِقِين» را حجت مشرکان خوانده و فرموده: حجتى بر انکار معاد نداشتند، مگر اين جمله، با اين که جملۀ مزبور حجت نيست، بلکه صرف پيشنهاد است، آن هم پيشنهادى گزاف و غيرمنطقى (چون به عنوان حجت بر ثبوت معاد اقامه شده)، از اين باب بوده که خواسته است بفهماند: همه حرف هايشان نظير اين حرف، غير منطقى است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۲۶۸
پس گويى فرموده: حجت مشرکان بر انکار معاد، همانا بى حجتى و زورگويى است. و معناى آيه اين است که: چون آيات ما که مشتمل بر حجت هايى بر اثبات معاد است، بر اين مشرکان منکر معاد تلاوت مى شود، در عين اين که آياتى است واضح الدلاله، و به روشنى معاد را اثبات مى کند، در مقابل، غير از گزافه گويى جوابى ندارند. براى اين که در مقابل مى گويند: اگر معاد ممکن باشد، بايد زنده کردن پدران گذشتۀ ما هم ممکن باشد، و بايد شما بتوانيد پدران ما را زنده کنيد.
«قُلِ اللَّهُ يُحْيِيکُمْ ثُمَّ يُمِيتُکُمْ ثمَّ يجْمَعُکُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لا رَيْب فِيهِ وَ لَکِنَّ أَکْثرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ... وَ الاَرْضِ»:
سخن گزافى که آوردند، هرچند لياقت آن را نداشت که به آن پاسخ داده شود، وليکن با اين حال، رسول گرامى خود را مأمور کرد تا در پاسخشان بفرمايد: همين زنده کردن پدرانتان که آن را بعيد مى شماريد، امرى است ممکن، و به زودى خداى تعالى، آنان را زنده خواهد کرد.
و حاصل پاسخ اين است که: آن کسى که شما را براى نخستين بار زنده مى کند، و بعد مى ميراند و سپس همۀ شما در روز قيامت که شکّى در آن نيست زنده مى کند، خداى سبحان است، و مُلک تمامى آسمان ها و زمين از آنِ او است، و در آن به هر طور که بخواهد، حکم مى راند، و تصرف مى کند. پس او مى تواند حکم کند به بازگشت مردم به سويش، و آنگاه در شما تصرف نموده، همگى شما را در روز قيامت، يک جا جمع آورد و در بينتان داورى نموده و سپس جزايتان دهد.
بقيه الفاظ آيه روشن است .
آنان که در قیامت، دچار خسران می شوند
«وَ يَوْمَ تَقُومُ السّاعَةُ يَوْمَئذٍ يَخْسرُ الْمُبْطِلُونَ»:
راغب مى گويد: کلمه «خسر» و «خسران»، به معناى کم شدن سرمايه است، و اين کلمه را به خود انسان هم نسبت مى دهند، مى گويند: «فلانى خسران يافت». و به فعل او نيز نسبت داده، مى گويند: «تجارت فلانى خسران يافت». و در قرآن کريم آمده: «تِلکَ إذاً کَرَّةٌ خَاسِرَةٌ: اين برگشتى است خاسرانه»، و در دستاوردهاى خارج نيز استعمال مى شود، مانند مال و جاه، که بيشتر موارد استعمالش هم، همين موارد است. و در دستاوردهاى نفسى و معنوى نيز استعمال مى شود، مانند صحت، سلامت، عقل، ايمان و ثواب. و اين قسم خسران، همان است که خداى تعالى آن را «خُسران مُبين» خوانده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۲۶۹
آنگاه مى گويد: و هر خسرانى که خداى تعالى در قرآن ذکر کرده، به همين معناى اخير است، نه خسران به معناى دستاوردهاى مالى و تجارتى.
و در معناى کلمه «مُبطِلُون» گفته: «إبطال»، به معناى فاسد کردن و از بين بردن چيزى است، چه اين که آن چيز حق باشد و چه باطل، و در قرآن، هر دو موردش آمده. در باره ابطال حق مى فرمايد: «خَسِرَ هُنَالِکَ المُبطِلُون». و در باره ابطال باطل مى فرمايد: «لِيُحِقّ الحَقَّ وَ يُبطِلَ البَاطِل». و گاهى هم در مورد گفتن چيزى که حقيقت ندارد، استعمال مى شود، مانند آيه: «وَ لَئِن جِئتَهُم بِآيَةٍ لَيَقُولَنّ الّذِينَ کَفَرُوا إن أنتُم إلّا مُبطِلُون: هر آيت و معجزه اى که برايشان بياورى، آن هايى که کافرند، مى گويند: آنچه شما مى گوييد، باطل و خالى از حقيقت است».
در اين آيه شريفه، «قيامت»، مظروف يَوم و «يَوم»، ظرف آن شده، با اين که قيامت خودش «يَوم» است، و هر دو يک چيزند. لذا در توجيهش، آنچه به ذهن نزديک تر است، اين است که بگوييم: منظور از ساعت (قيامت)، فعليت حوادث آن روز است. فعليّت بعث و جمع خلائق و حساب و جزاء که در اين صورت مى توان کلمه «يَوم» را ظرف اين حوادث قرار داده. و نيز در باره تکرار کلمه «يَوم» در «يَومَئِذٍ»، نزديک تر به ذهن آن است که بگوييم: اين کلمه تأکيد همان «يَومَ تَقُومُ السّاعَةُ» است.
و معناى آيه اين است: روزى که ساعت؛ يعنى روز بازگشت به سوى خدا، برپا مى شود. در آن روز مبطلون، آن هايى که حق را باطل جلوه مى دادند و از آن اعراض مى کردند، زيانکار مى شوند.
«وَ تَرَى کُلَّ أُمَّةٍ جَاثِيَةً کُلُّ أُمَّةٍ تُدْعَى إِلى کِتَابهَا...»:
کلمه «جاثيه»، اسم فاعل از مصدر «جثو» است. و «جثو»، به معناى نشستن بر روى دو زانو است، همچنان که در مقابلش، «جذو»، به معناى نشستن بر روى انگشتان پا است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۲۷۰
و خطاب در آيه شريفه، هرچند متوجه يک نفر است، که همان رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» است، وليکن نه به عنوان اين که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» است، بلکه به عنوان کسى که مى تواند ببيند. پس خطاب به عموم بينندگان است.
و منظور از اين که فرمود: در آن روز، هر امتى را به سوى کتابش مى خوانند، اين است که هر امتى در برابر نامۀ عملش قرار مى گيرد، تا به حسابش رسيدگى شود. به شهادت اين که دنبالش مى فرمايد: «امروز جزاء داده مى شويد، هر آنچه کرده ايد».
و معناى آيه اين است که: تو و هر بيننده ديگرى مى بينيد هر امّت از امّت ها را که بر روى زانو مى نشينند، به حالت خضوع و ترس، و هر امّتى به سوى کتاب مخصوص به خودش، يعنى نامۀ اعمالش دعوت مى شود، و به ايشان گفته مى شود: امروز به عنوان جزا، همان هايى به شما داده مى شود که انجام داده ايد.
و از ظاهر اين آيه استفاده مى شود که: در روز قيامت، علاوه بر نامۀ عملى که فرد فرد انسان ها دارند و آيه «وَ کُلّ إنسَانٍ ألزَمنَاهُ طَائِرَهُ فِى عُنُقِهِ وَ نُخرِجُ لَهُ يَومَ القِيَامَة کِتَاباً يَلقَاهُ مَنشُوراً»، از آن خبر مى دهد؛ هر امتى هم، نامۀ عملى مخصوص به خود دارد.
«هَذَا کِتَابُنَا يَنطِقُ عَلَيْکُم بِالْحَقِّ إِنَّا کُنَّا نَستَنسِخُ مَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ»:
در صحاح مى گويد: نسخ کتاب و انتساخ و استنساخ آن، به يک معنا است. و کلمه «نسخه»، اسمى است براى استنساخ شده از کتاب. و راغب مى گويد: کلمه «نسخ»، به معناى از بين بردن چيزى است به وسيله چيزى که دنبال آن قرار دارد. مانند از بين رفتن سايه به وسيله آفتاب، و از بين رفتن آفتاب به وسيله سايه اى که دنبالش مى آيد، و از بين رفتن جوانى به وسيله پيرى، که به دنبالش مى آيد. تا آن جا که مى گويد: و نسخ کتاب، عبارت از آن است که: صورت آن کتاب را به کتابى ديگر منتقل سازى، به طورى که مستلزم از بين رفتن صورت اول نباشد، بلکه صورتى مثل آن در ماده اى ديگر پديد آرى. مانند نقش کردن خطوط يک مُهر در موم هاى متعدد. و استنساخ به معناى پيشى گرفتن در نسخ چيزى است.
و مقتضاى آنچه وى نقل کرده، اين است که مفعول فعل استنساخ در عبارت: «من کتاب را استنساخ کردم»، کتاب اصلى باشد، که از آن نسخه بردارى کرده ايم، و لازمۀ اين معنا در آيه مورد بحث که مى فرمايد: «إنّا کُنّا نَستَنسِخُ مَا کُنتُم تَعمَلُون»، اين است که اعمال ما نسخۀ اصلى باشد، و از آن ها نسخه بردارند. و يا به عبارتى ديگر: اعمال در اصل کتابى باشد و از آن کتاب نقل شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۲۷۱
و اگر مراد از اين عبارت اين بوده باشد که بخواهد بفرمايد: اعمال خارجى که قائم به انسان است، از راه کتابت ضبط مى شود، بايد مى فرمود: «إنّا کُنّا نَکتُبُ مَا کُنتُم تَعمَلُون. يعنى: ما همواره آنچه مى کنيد مى نويسيم». چون در اين صورت هيچ نکته اى ايجاب نمى کند که اعمال را کتاب و نسخه اصلى فرض کنيم، تا نامۀ اعمال از آن کتاب استنساخ شود. و اگر کسى بگويد کلمۀ «يَستَنسِخُ»، به معناى «يستکتب» است، همچنان که بعضى گفته اند، جوابش اين است که هيچ دليلى بر اين معنا نداريم.
توضیحی پیرامون کتابت اعمال و معنای آيه: «إنّا کُنّا نَستَنسِخُ مَا کُنتُم تَعمَلُون»
و لازمه اين که گفتيم - بنابر نقل راغب - بايد اعمال، خود کتابى باشد تا از آن استنساخ کنند، اين است که: مراد از جملۀ «مَا کُنتُم تَعمَلُون»، اعمال خارجى انسان ها باشد، بدين جهت که در لوح محفوظ است. (چون هر حادثه اى، و از آن جمله اعمال انسان ها هم، يکى از آن حوادث است، قبل از حدوثش در لوح محفوظ نوشته شده). در نتيجه، «استنساخ اعمال» عبارت مى شود از: نسخه بردارى آن، و مقدمات و حوادث و عواملى که در آن اعمال دخيل بوده، از کتاب لوح محفوظ. و بنابراين، نامۀ اعمال در عين اين که نامۀ اعمال است، جزئى از لوح محفوظ نيز هست. چون از آن جا نسخه بردارى شده، آن وقت معناى اين که مى گوييم ملائکه اعمال را مى نويسند، اين مى شود که ملائکه آنچه را که از لوح محفوظ نزد خود دارند، با اعمال بندگان مقابله و تطبيق مى کنند.
و اين همان معنايى است که در روايات، از طرق شيعه، از امام صادق «عليه السلام» و از طرق اهل سنّت، از ابن عباس نيز نقل شده که به زودى - إن شاء اللّه - در بحث روايتى آينده، از نظر خواننده عزيز خواهد گذشت.
و بنابراين توجيه، جملۀ «هَذَا کِتَابُنَا يَنطِقُ عَلَيکُم بِالحَقّ»، جزو کلام خداى تعالى است، نه کلام ملائکه. و خطابى است که خداى تعالى در روز جمع، يعنى روز قيامت، به اهل جمع مى کند، و امروز، آن را در قرآن براى ما حکايت کرده. در نتيجه معنايش اين مى شود: «يُقَالُ لَهُم هَذَا کِتَابُنَا...». يعنى آن روز به ايشان گفته مى شود: اين کتاب ما است که عليه شما چنين و چنان مى گويد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۲۷۲
و اشاره با کلمه «هذا» - به طورى که از سياق بر مى آيد - اشاره به نامۀ اعمال است، که بنابر توجيه ما، در عين حال اشاره به لوح محفوظ نيز هست. و اگر کتاب را بر ضمير خداى تعالى اضافه کرد، و فرمود: «اين کتاب ما است»، از اين نظر بوده که نامۀ اعمال به امر خداى تعالى نوشته مى شود، و چون گفتيم نامۀ اعمال، لوح محفوظ نيز هست، به عنوان احترام آن را کتاب ما خوانده. و معناى جمله «يَنطِقُ عَلَيکُم بِالحَقّ»، اين است که کتاب ما شهادت مى دهد بر آنچه که کرده ايد، و دلالت مى کند بر آن، دلالتى روشن و توأم با حق.
و جمله «إنّا کُنّا نَستَنسِخُ مَا کُنتُم تَعمَلُون»، تعليل مى کند که چگونه کتاب عليه ايشان به حق نطق مى کند، و معنايش اين است که: چون کتاب ما دلالت مى کند بر عمل شما، دلالتى بر حق، و بدون اين که از آن تخلّف کند، چون کتاب ما لوح محفوظ است که بر تمامى جهات واقعى اعمال شما احاطه دارد.
و اگر نامّ اعمال خلایق را طورى به ايشان نشان ندهد که ديگر جاى شکّى و راه تکذيبى باقى نگذارد، ممکن است شهادت آن را تکذيب کنند، و بگويند کتاب شما غلط نوشته، ما چنين و چنان نکرده ايم. به همين جهت مى فرمايد: کتاب ما به حق گواهى مى دهد، همچنان که در جاى ديگر فرموده: «يَومَ تَجِدُ کُلُّ نَفسٍ مَا عَمِلَت مِن خَيرٍ مُحضَراً وَ مَا عَمِلَت مِن سُوء تَوَدُّ لَو أنّ بَينَهَا وَ بَينَهُ أمَداً بَعِيداً».
رده:تفسیر المیزان
آیات این صفحه
آیه ۲۰ سوره جاثیهآیه ۲۱ سوره جاثیهآیه ۲۲ سوره جاثیهآیه ۲۳ سوره جاثیهآیه ۲۴ سوره جاثیهآیه ۲۵ سوره جاثیهآیه ۲۶ سوره جاثیهآیه ۲۷ سوره جاثیهآیه ۲۸ سوره جاثیهآیه ۲۹ سوره جاثیهآیه ۳۰ سوره جاثیهآیه ۳۱ سوره جاثیهآیه ۳۲ سوره جاثیهآیه ۳۳ سوره جاثیهآیه ۳۴ سوره جاثیهآیه ۳۵ سوره جاثیهآیه ۳۶ سوره جاثیهآیه ۳۷ سوره جاثیه