تفسیر المیزان

المیزان جلد۱۸ بخش۲۵

وجوهى که در معناى آیه: «عرضه کردن کافران بر آتش، در قیامت» گفته شده و در جمله مورد بحث، بعضى گفته اند: مراد از عرضه کردن کفار بر آتش، اين است که: آنان را در آتش عذاب دهند. مثل اين که مى گويند: فلانى عرضه بر شمشير شد. يعنى کشته شد و اين تعبير، مجازى است معروف و شايع. ولى اين تفسير با آيه آخر سوره که مى فرمايد: «وَ يَومَ يُعرَضُ الّذِينَ کَفَرُوا عَلَى النّار ألَيسَ هذَا بِالحَقّ قَالُوا بَلى وَ رَبّنَا قَالَ فَذُوقُوا العَذَاب...»، آن طور که بايد، نمى سازد. چون در اين آيه، چشيدن عذاب بعد از عرضه شدن بر آتش و بعد از گفتگوهايى ديگر آمده. پس معلوم مى شود غير آن است. بعضى ديگر گفته اند: در آيه قلب (جا به جایى، که خود فنّى است از کلام) به کار رفته، و اصل آن، عرضه کردن آتش است بر کفار. نه عرضه کردن کفار بر آتش. براى اين که در تحقق معناى «عرض»، لازم است «معروض عليه»، «معروض» را درک کند و آتش، شعور ندارد، و کفار را درک نمى کند. اين کفارند که آتش را درک مى کنند. پس به اين دليل، در کلام، «قلب» به کار رفته، و مراد، عرضه کردن آتش بر کفار است. (و اين حرف صحيح نيست، زيرا از آياتى مانند: آيه ۳۰ از سوره «ق» و آيه ۲۰ از سوره «فصلت»، که براى همه چيز نطق و گويایى قائل است، بر مى آيد که جهنم نيز شعور دارد). بعضى از مفسران در اين که چرا در آيه «قلب» به کار رفته، گفته اند: درست است که هميشه «معروضٌ عليه»، عرضه بر «معروض» مى شود. مثلا آب را عرضه بر حيوان مى کنند، ولى از آن جايى که کفار به طرف آتش مى روند، لذا قلب کرد، تا رعايت اين اعتبار را کرده باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۱۳ و اين درست نيست. اما اين که گفتند: بايد «معروضٌ عليه»، «معروض» را درک کند، تا به طرف آن متمايل و يا از آن گريزان شود، و آتش شعور ندارد، صحيح نيست. براى اين که اولا دليلى بر آن نيست، و بلکه عرضۀ کالا بر بيع و آيه «إنّا عَرَضنَا الأمَانَة عَلَى السّماواتِ وَ الأرض وَ الجِبَال»، دليل بر خلاف آن است. و ثانيا قبول نداريم که آتش دوزخ، شعور نداشته باشد. چون در اخبارى صحيح آمده که بهشت و دوزخ، شعور دارند، و آيه شريفه «يَومَ نَقُولُ لِجَهَنّمَ هَل امتَلَأتِ وَ تَقُولُ هَل مِن مَزِيد» و آياتى ديگر هم، بدان اشعار دارد. و اما اين که گفتند: مناسب اين است که «معروض» را نزد «معروضٌ عليه» ببرند، نه به عکس. در جواب مى گوييم: اين را هم قبول نداريم که همه جا بايد چنين باشد. براى اين که در آيه ۷۲ از سوره «احزاب» ديديم که چنين نبود. (چون در آن جا، امانت که يا دين است و يا ولايت، نزد آسمان ها و زمين و جبال برده نشده). علاوه بر اين، در کلام خداى تعالى، آياتى هست که دلالت دارد بر آمدن آتش نزد کفار. مانند آيه: «وَ جِئَ يَومَئِذٍ بِجَهَنّم يَومَئِذٍ يَتَذَکَّرُ الإنسَانُ وَ أنّى لَهُ الذّکرَى». پس حق همان است که گفتيم: «عرضه»، عبارت است از: اظهار نمودن مانعى که نگذارد چيزى متلبس به چيزى شود. و اين معنا، يک معناى نسبى است که همواره دو طرف مى خواهد. چيزى که هست، ممکن است اولى فرع و «معروض»، و دومى اصل و «معروضٌ عليه» واقع شود. يک بار، آتش دوزخ عرضه بر کافران شود، به اين عنايت، که کافر عمل صالح و يا شفيعى ندارد که مانع داخل شدنش در آتش شود. مانند اين مورد که فرموده: «وَ عَرَضنَا جَهَنّمَ يَومَئِذٍ لِلکَافِرِينَ عَرضاً». و يک بار ديگر، کفار عرضه بر آتش شوند، به اين عنايت که هيچ مانعى از ناحيه آتش جلوگير عذاب آنان نيست. مانند اين مورد که مى فرمايد: «النّارُ يُعرَضُونَ عَلَيهَا غُدُوّاً وَ عَشِيّاً». و اين مورد که مى فرمايد: «يُعرَضُ الّذِينَ کَفَرُوا عَلَى النّار...». و بنابراين، نزديکتر به ذهن اين است که: هر دو عرضه در قيامت صورت مى گيرد. هم عرضۀ کفار بر جهنم، و هم عرضۀ جهنم بر کفار. «عرضۀ جهنّم» بر کفار، وقتى است که خود را براى اولين بار به کفار نشان مى دهد، و «عرضۀ کفار» بر جهنّم هنگامى است که به حساب ها رسيده و تکليف ها را يکسره کرده باشند. در آن موقع، کفار را عرضه بر جهنم مى کنند، و به سوى دوزخ سوقشان مى دهند. همچنان که فرموده: «وَ سِيقَ الّذِينَ کَفَرُوا إلَى جَهَنّمَ زُمَراً». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۱۴ و در آغاز جملۀ «أذهَبتُم طَيّبَاتِکُم فِى حَيَاتِکُمُ الدُّنيَا وَ استَمتَعتُم بِهَا»، کلمه «يُقَالُ» در تقدير است، و معنايش اين است که: به ايشان گفته مى شود: طيّبات خود را در زندگى دنيا از بين برديد. و کلمه «طيّبات»، به معناى امورى است که ملايم با نفس و موافق با طبع آدمى است، و انسان از آن ها لذت مى برد. و «إذهَاب طيّبات»، به معناى از بين بردن و مصرف کردن آن ها است. و مراد از «إستمتاع از طيّبات»، استعمال و بهره مند شدن از آن ها است، به طورى که اين بهره مندى در نظر، هدف باشد، نه وسيلۀ براى زندگى آخرت و آمادگى براى آن. و معناى آيه اين است که: وقتى عرضه بر آتش مى شوند، به ايشان گفته مى شود: شما همه آن طيّباتى که بايد امروز از آن لذت ببريد، در زندگى دنيا از بين برديد، و همان جا از آن ها بهره مند شديد، و ديگر چيزى برايتان نمانده، که امروز در اين عالَم، از آن لذت ببريد. «فَاليَومَ تُجزَونَ عَذَابَ الهُونِ بِمَا کُنتُم تَستَکبِرُونَ فِى الأرضِ بِغَيرِ الحَقّ وَ بِمَا کُنتُم تَفسُقُون» - اين آيه، تفريع و نتيجه گيرى از آيه قبل است که مى فرمود: طيّبات خود را در دنيا از بين برديد. و منظور از «عذاب هون»، آن عذابى است که توأم با خوارى و ذلت است. و معناى آيه اين است که: پس امروز، شما سزايتان عذابى است که در آن خوارى و ذلت است، و خوارى آن، در مقابل آن استکبارى است که در دنيا مى کرديد، و زير بار حق نمى رفتيد، و عذابش، در مقابل فسق و اعراض از طاعات شما است. و اين هر دو، گناهى است که يکى مربوط به اعتقاد است که همان «استکبار» از حق باشد، و يکى مربوط به عمل است، که همان «فسق» باشد. بحث روايتى در الدرّ المنثور است که عبدالرزاق، عبد بن حميد و ابن منذر، از طريق قتاده، از ابى حرب بن ابى الأسود دُئِلى روايت کرده اند که گفت: زنى را نزد عمر آوردند که شش ماهه زایيده بود. عُمَر، از اصحاب رسول خدا، حکم وى را پرسيد. على «عليه السلام» فرمود: نبايد سنگسار شود، مگر نمی بينى خداى تعالى مى فرمايد: «وَ حَملُهُ وَ فِصَالُهُ ثَلَاثُونَ شَهراً»، و از سوى ديگر می فرمايد: «وَ فِصَالُهُ فِى عَامَين». پس بايد فهميد که اقلّ حمل، شش ماه است. پس عُمَر آن زن را رها کرد. راوى مى گويد: بعدا شنيديم که آن زن، درست در آخر شش ماه، وضع حمل کرده بوده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۱۵ مؤلف: اين داستان را، «مفيد» هم، در ارشاد نقل کرده. و نيز در الدرّ المنثور است که ابن منذر و ابن ابى حاتم، از بعجة بن عبداللّه جُهَنى روايت کرده که گفت: مردى از قبيله ما، با زنى که او نيز از جُهَنيّه بود، ازدواج نمود و آن زن، درست بعد از شش ماه از ازدواجش، فرزندى آورد. همسرش، نزد عثمان بن عفّان رفت و داستان را گفت. عثمان دستور داد زن را سنگسار کنند. جريان به على «عليه السلام» رسيد، نزد عثمان رفت، که اين چه دستورى است که داده اى؟ عثمان گفت: او شش ماهه زایيده، و مگر چنين چيزى ممکن است؟ حضرت فرمود: مگر نشنيده اى که خداى تعالى مى فرمايد: «وَ حَملُهُ وَ فِصَالُهُ ثَلاثُونَ شَهراً»، و از سوى ديگر، مدت شير دادن را دو سال تمام دانسته، و فرموده: «حَولَينِ کَامِلَين». دو سال از سى ماه کسر شود، چقدر مى ماند، مگر بيش از شش ماه باقى مى ماند؟ عثمان گفت: به خدا سوگند متوجه اين نکته نبودم. برويد زن را بياوريد. وقتى آوردند، ديدند از حکم اعدام سخت ترسيده، به خواهرش گفته بوده از اين ماجرا غصه مخور (و مپندار که من براى قبيله ننگى آورده ام). به خدا سوگند، احدى غير از شوهرم با من نزديکى نکرده. راوى، سپس مى گويد: آن کودک بزرگ شد، و پدرش اعتراف کرد که او، فرزند من است، چون شبيه ترين مردم، به پدر خود بود. و باز مى گويد: من آن مرد را ديدم که در آخر بيمار شد و تکه هاى بدنش در بستر مى ريخت. و در تهذيب، به سند خود، از عبداللّه بن سنان، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: نزد پدرم بودم، که مردى از آن جناب پرسيد: منظور از «بلوغ أشُد»، در کلام خداى عزّوجلّ که مى فرمايد: «حَتّى إذَا بَلَغَ أشُدّهُ» چيست؟ فرمود: رسيدن به حد احتلام. و در خصال، از ابى بصير روايت آورده که گفت: امام صادق «عليه السلام» فرمود: وقتى بندۀ خدا سى ساله شد، به حد «بلوغ أشُدّ» رسيده، و چون به سن چهل سالگى برسد، به منتهاى بلوغ رسيده، و همين که پا به چهل و يک سالگى بگذارد، رو به نقصان گذاشته، و اما کسى که پنجاه ساله شده، بايد خود را مثل کسى بداند که در حال جان کندن است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۱۶ مؤلف: اين روايت، خالى از اين إشعار و اشاره نيست که «بلوغ أشُدّ»، مراتب مختلفى دارد و اولين مرتبۀ آن، که غالبا در سن شانزده سالگى است، احتلام است، و مرتبه دوم آن، گذشتن شانزده سال ديگر است که مى شود سى و سه سالگى. و در نظير اين آيه که در سوره يوسف بود، اخبارى ديگر نقل شد. اين را هم بايد دانست که در تفسير آيه، اخبارى نقل شده که آيه را با حسين بن على «عليهما السلام» و ولادتش در شش ماهگى تطبيق کرده اند، که البته اين روايات، همان جنبۀ تطبيق را دارند، نه اين که بخواهند نزول آيه را در باره آن جناب بدانند. و در الدر المنثور است که ابن ابى حاتم و ابن مردويه، از عبداللّه روايت آورده اند که گفت: من در هنگامى که مروان مشغول خطبه بود، در مسجد بودم و شنيدم که گفت: خدا، خواب خوشى به اميرالمؤمنين (يعنى معاويه)، در باره فرزندش يزيد ارائه داده و آن، اين است که: او را جانشين خودش کند، همچنان که ابوبکر، عُمَر را جانشين خود کرد. عبدالرحمان، پسر ابوبکر صدا زد: مگر حکومت اسلام هم، مانند امپراطورى روم هرقلى و وراثتى است. اگر ابوبکر اين کار را کرد، در باره هيچ يک از فرزندانش و از اهل بيتش نکرد، و معاويه به خاطر عِرق پدر فرزندى، نمى خواهد چنين کرامتى را نسبت به فرزندش بکند. مروان گفت: مگر تو همان نيستى که به پدر و مادرش گفت: «أُفّ لَکُمَا»؟ (منظور مروان اين بود که تو فرزند ناخلفى هستى). عبدالرحمان گفت: مگر تو فرزند همان ملعون نيستى، که رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، پدرت را لعنت کرد؟ عبداللّه، ناقل جريان، مى گويد: عايشه اين توهين مروان به برادرش را شنيد، گفت: اى مروان! اين تو بودى به عبد الرحمان چنين و چنان گفتى، به خدا سوگند دروغ گفتى، آيه «أفّ لَکُمَا» در باره او نازل نشده، بلکه در باره فلان بن فلان نازل شد. و نيز در همان کتاب آمده که ابن جرير، از ابن عباس روايت کرده که در باره آن کسى که به پدر و مادرش گفته بود: «أُفّ لَکُمَا...» گفته: اين آيه، در باره يکى از فرزندان ابوبکر نازل شده. مؤلف: اين معنا از قتاده و سدى هم نقل شده. و داستان مروان و تکذيب گفتار او توسط عايشه معروف است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۱۷ در روح المعانى، بعد از آن که روايت مروان را رد مى کند، مى گويد: بعضى از علماى اسلام، مانند سهيلى در کتاب «الاعلام»، با نظريه مروان و اين که آيه در باره عبدالرحمان نازل شده، موافقت کرده اند. و به فرضى که تسليم اين معنا شويم، ديگر سرزنش او، آن هم از ناحيه مروان معنا ندارد. براى اين که عبدالرحمان مسلمان شده و از افاضل صحابه و شجاعان ايشان بود، و در دوران مسلمانى اش، در روز يمامه و غير آن آوازه اى داشت. اسلام هم که اعمال ناشايست قبل را پاک مى کند، و طبق اين حکم، کافر وقتى مسلمان شد، ديگر نبايد ملامتش کرد که تو در زمان کفرت چنين و چنان گفتى. و اين سخن از او درست نيست. براى اين که اگر روايت صحيح باشد، چاره اى نيست جز اين که بگوييم: اسلامِ عبدالرحمان سودى به حالش نداشته، چون ذيل آيه شهادت مى دهد که شخص مورد نظر آيه، اهل عذاب و جزو زيانکاران است. چون مى فرمايد: «أُولئِکَ الّذِينَ حَقّ عَلَيهِمُ القَول... إنّهُم کَانُوا خَاسِرِين»، و با چنين شهادتى، ديگر مدافعات سهيلى سودى به حال او ندارد. و در تفسير قمى، در ذيل آيه «وَ يَومَ يُعرَضُ الّذِينَ کَفَرُوا... وَ استَمتَعتُم بِهَا» آمده که امام «عليه السلام» فرموده: يعنى در دنيا خورديد و نوشيديد و سوارى کرديد، و اين آيه در باره بنى فلان نازل شد. و در باره جمله «فَاليَومَ تُجزَونَ عَذَابَ الهُون» فرمود: مقصود از آن، عطش است. و در کتاب محاسن، به سند خود، از ابن القداح، از امام صادق، از آباء گرامى اش «صلوات اللّه عليهم اجمعين» روايت کرده که فرمودند: روزى براى رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، خبيصى (نوع حلوا) آوردند. حضرت از خوردن آن امتناع ورزيد. پرسيدند: آيا خبيص را تحريم کرده اى؟ فرمود: نه، وليکن من بدم مى آيد از اين که دلم نسبت به خوردن آن بى اختيار شود. آنگاه اين آيه را تلاوت کرد: «أذهَبتُم طَيّبَاتِکُم فِى حَيَاتِکُمُ الدُّنيَا». و در مجمع البيان، در ذيل همين آيه گفته: در حديث آمده که عُمَر بن خطّاب گفت: من از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» وقت ملاقات گرفته بودم. در آن ساعت در باغ «أُمّ ابراهيم» خدمت آن جناب رسيدم. ديدم روى حصيرى از ليف خرما دراز کشيده، و قسمتى از بدنش روى خاک قرار گرفته، و زير سرش، بالشى پر از ليف خرما بود. سلام کردم و سپس نشستم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۱۸ عرضه داشتم: يا رسول اللّه! شما پيامبر خدايى، برگزيده و انتخاب شده از بين همه خلق اويى، و کسرى و قيصر بر تخت طلايى و فرش حرير و ديبا قرار دارند، و شما روى اين حصير خوابيده اى؟! فرمود: آن ها کسانى هستند که خدا، طيّباتشان را در دنيا که سرانجام تمام شدنى است، داده، و طيّبات ما را براى آخرتمان ذخيره کرده. مؤلف: اين روايت، در الدرّ المنثور، به چند طريق از عُمَر، نقل شده است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۱۹ آيات ۲۱ - ۲۸ سوره احقاف وَ اذْکُرْ أَخَا عَادٍ إِذْ أَنذَرَ قَوْمَهُ بِالاَحْقَافِ وَ قَدْ خَلَتِ النُّذُرُ مِن بَينِ يَدَيْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ أَلّا تَعْبُدُوا إِلّا اللَّهَ إِنّى أَخَاف عَلَيْکُمْ عَذَاب يَوْمٍ عَظِيمٍ(۲۱) قَالُوا أَ جِئْتَنَا لِتَأْفِکَنَا عَنْ ءَالهَِتِنَا فَأْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إِن کُنت مِنَ الصّادِقِينَ(۲۲) قَالَ إِنَّمَا الْعِلْمُ عِندَ اللَّهِ وَ أُبَلِّغُکُم مَّا أُرْسِلْتُ بِهِ وَ لَکِنّى أَرَاکُم قَوْماً تجْهَلُونَ(۲۳) فَلَمَّا رَأَوْهُ عَارِضاً مُّستَقْبِلَ أَوْدِيَتهِمْ قَالُوا هَذَا عَارِضٌ ممْطِرُنَا بَلْ هُوَ مَا استَعْجَلْتُم بِهِ رِيحٌ فِيهَا عَذَابٌ أَلِيمٌ(۲۴) تُدَمِّرُ کُلَّ شىْءِ بِأَمْرِ رَبّهَا فَأَصبَحُوا لا يُرَى إِلّا مَساکِنهُمْ کَذَلِک نَجْزِى الْقَوْمَ الْمُجْرِمِينَ(۲۵) وَ لَقَدْ مَکَّنَّاهُمْ فِيمَا إِن مَّکَّنَّاکُمْ فِيهِ وَ جَعَلْنَا لَهُمْ سمْعاً وَ أَبْصاراً وَ أَفْئِدَةً فَمَا أَغْنى عَنهُمْ سَمْعُهُمْ وَ لا أَبْصَارُهُمْ وَ لا أَفْئِدَتهُم مِن شىْءٍ إِذْ کانُوا يَجْحَدُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَ حَاقَ بهِم مَّا کانُوا بِهِ يَستهْزِءُونَ(۲۶) وَ لَقَدْ أَهْلَکْنَا مَا حَوْلَکُم مِنَ الْقُرَى وَ صَرَّفْنَا الآيَاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ(۲۷) فَلَوْلا نَصرَهُمُ الَّذِينَ اتّخَذُوا مِن دُونِ اللَّهِ قُرْبَاناً ءَالهَِةَ بَلْ ضَلُّوا عَنْهُمْ وَ ذَلِک إِفْکُهُمْ وَ مَا کانُوا يَفْترُونَ(۲۸) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۲۰ «ترجمه آيات» به ياد آر، برادر عاد (هود پيغمبر) را (که در جنوب شبه جزيره عرب در سرزمينى) به نام احقاف، قوم خود را انذار مى کرد، در حالى که پيامبران زيادى قبل از او در گذشته هاى دور و نزديک آمده بودند و همه گفتند که: غير خدا را نپرستيد، که من بر شما مى ترسم از عذاب روزى عظيم (۲۱). گفتند: آيا به سراغ ما آمده اى تا با دروغ هايت ما را از خدايانمان منصرف کنى؟ اگر راست مى گويى، آن عذابى که ما را از آن مى ترسانى، بياور (۲۲). هود گفت: علم، تنها نزد خداست و آنچه من مى گويم، تنها رسالتى است که مأمورم به شما ابلاغ کنم، اما اين را هم بدانيد که من شما را مردمى جاهل مى دانم (۲۳). و چون آن عذاب را ديدند که از کرانه افق نزديک مى شود، گفتند: اين ابرى است که مى خواهد بر ما ببارد. هود گفت: وليکن اين همان عذابى است که در آمدنش شتاب مى کرديد و آن بادى است که عذابى دردناک همراه دارد (۲۴). هرچه سرِ راه خود ببيند، به اذن پروردگارش، ويران مى کند. چيزى نگذشت که يک روز صبح، جز خانه هايشان به چشم نمى خورد، همه هلاک شده بودند و ما اين طور مردم مجرم را کيفر مى دهيم (۲۵). با اين که به آنان مکنت هايى داده بوديم که به شما نداده ايم، به آن ها نيز گوش و چشم و فهم داده بوديم، اما نه گوششان به دردشان خورد و نه از چشم و دل خود، کمترين بهره اى بردند. چون آيات خدا را انکار مى کردند و همان عذابى که مسخره اش مى کردند، بر سرشان بيامد (۲۶). اين آثار که پيرامون سرزمين خود مى بينيد، همه اقوامى بودند که ما آيات خود را نشانشان داديم، بلکه برگردند، ولى برنگشتند و ما هلاکشان کرديم (۲۷). کسى نيست از آنان بپرسد چرا پس آن خدايانى که به جاى خداى تعالى، معبود خود گرفته بودند تا به خداى تعالى نزديکشان سازند، ياری شان نمى کردند، بلکه در روز گرفتارى، غيبشان زد و اين بود نتيجه اعراض و افتراهايشان (۲۸). «بیان آيات» بعد از آن که مردم را به دو قسمت تقسيم کرد، و رشته کلام به مسأله انذار کشيده شد، اينک در اين آيات، به دو داستان اشاره مى کند: يکى از قوم عاد، و هلاکت ايشان، و در ضمن اشاره به هلاکت قراى پيرامون مکه. و يکى هم از ايمان آوردن قومى از جنّ، که خداى تعالى، به سوى رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» متوجه شان کرد، و با شنيدن قرآن، ايمان آوردند و براى انذار به سوى قوم خود برگشتند. و منظور از نقل اين دو داستان، اين است که: هر کس بخواهد، از سرگذشت آنان عبرت بگيرد. و آيات فوق، تنها مربوط به داستان اول است. «وَ اذْکُرْ أَخَا عَادٍ إِذْ أَنذَرَ قَوْمَهُ بِالاَحْقَافِ وَ قَدْ خَلَتِ النُّذُرُ مِن بَينِ يَدَيْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ ...»: ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۲۱ کلمه «أخا عاد: برادر عاد»، به معناى هر کسى است که از طرف پدر به اين قوم نسبت داشته باشد. و منظور از اين برادر، هود پيغمبر «عليه السلام» است. اقوال مختلف درباره اين که سرزمین «احقاف»، در کجا واقع است؟ کلمه «احقاف»، نام سرزمينى است که قوم «عاد» در آن زندگى مى کرده اند، و آنچه يقين به نظر مى رسد، اين است که اين سرزمين، در جنوب جزيرة العرب بوده، ولى امروز، هيچ اثرى از آن قوم در آن باقى نمانده. و در اين که در چه نقطه از جنوب واقع بوده، اختلاف است. بعضى گفته اند: در بيابانى بوده، بين عمان و مهره. و بعضى گفته اند: ريگزارى است که بين عمان و حضرموت واقع شده. بعضى ديگر گفته اند: ماسه هاى لب درياى قريه «شجره» است، و شجره، محلى است در سرزمين يمن. بعضى ديگر چيزهايى ديگر گفته اند. «وَ قَد خَلَتِ النُّذُرُ مِن بَينِ يَدَيهِ وَ مِن خَلفِهِ» - کلمه «نُذُر»، جمع «نذير» است، و مراد از آن، به طورى که از سياق بر مى آيد، رسولان خدا است. و اما اين که بعضى از مفسران، کلمه «نُذُر» را به معناى رسولان و علماء که نائبان رسولانند، گرفته اند، تفسير درستى نيست. مفسران، جمله «مِن بَينِ يَدَيه» را به کسانى که قبل از او بودند، و جمله «وَ مِن خَلفِهِ» را به کسانى که بعد از او آمدند، تفسير کرده اند. البته عکس اين نيز ممکن است، و مى شود گفت: مراد از «بَينَ يَدَيه»، بيم رسانان زمان او، و از «مِن خَلفِهِ»، بيم رسانان قبل از او باشند. و بنابر احتمال اول، بهتر آن است که بگوييم: گذشتن بيم رسانان در «مِن بَين يَدَيه» و در «مِن خَلفِهِ»، کنايه باشد از اين که اين دو طایفه، در زمان فترت و نبودن انبياء به سوى مردم آمدند و بيم رساندند. «ألّا تَعبُدُوا إلّا اللّه» - اين جمله، کلمه «إنذار» در جملات قبل را تفسير مى کند، و اشاره دارد به اين که اساس دين آن جناب، که زيربناى تمامى جزئيات دينى او است، «توحيد» بوده است. «إنّى أخَافُ عَلَيکُم عَذَابَ يَومٍ عَظِيم» - اين جمله، دعوت انبياء را به توحيد تعليل مى کند؛ و ظاهرا مراد از «روز عظيم»، روز عذاب انقراض باشد، نه روز قيامت. به دليل اين که به زودى مى فرمايد: «فَأتِنَا بِمَا تَعِدُنَا: اگر راست مى گويى، وعيدى که به ما مى دهى، بياور». و نيز مى فرمايد: «بَل هُوَ مَا استَعجَلتُم بِهِ: اين، همان عذابى است که در باره اش عجله مى کرديد». و بقيه الفاظ آيه روشن است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۲۲ «قَالُوا أَجِئْتَنَا لِتَأْفِکَنَا عَنْ ءَالهَِتِنَا ...»: اين جمله پاسخى است که قومش در مقابل تهديد آن جناب داده اند. و در جمله «لِتَأفِکَنَا عَن آلِهَتِنَا»، «إفک» که عبارت است از دروغ و افتراء، متضمن معناى صرف و منحرف کردن است (چون با حرف «عَن» متعدى شده)، و در نتيجه، چنين معنا مى دهد: آيا به سراغ ما آمده اى که ما را به دروغ و افتراء از آلهه و خدايانمان منحرف کنى؟ «فَأتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إن کُنتَ مِنَ الصّادِقِين» - اين که مى گويند آن عذابى را که به ما وعده کرده اى، بياور، مى خواهند بگويند تو از آوردن آن عاجز، و در تهديدت دروغگو، و در انذارت فريب کارى. «قَالَ إِنَّمَا الْعِلْمُ عِندَ اللَّهِ وَ أُبَلِّغُکُم مَّا أُرْسِلْتُ بِهِ ...»: اين قسمت، پاسخ هود از گفتار ايشان و ردّ آن است. پس اين که فرمود: «إنّمَا العِلمُ عِندَ اللّه»، خواسته است علم به اين که عذاب چه وقت نازل مى شود را، منحصر در خداى تعالى کند. چون اين علم، يکى از مصاديق علم به غيب است که حقيقت آن را، غير از خداى عزّوجلّ، کسى نمى داند. و جملۀ مذکور، اين اشاره را هم دارد که هود «عليه السلام»، علم به اين که آن عذاب چيست و چگونه است؟ و چه وقت است؟ ندارد و بدين جهت، دنبال آن جمله گفت: «وَ أُبَلّغُکُم مَا أُرسِلتُ بِهِ: من تنها آنچه را مأمور به ابلاغ آنم، به شما ابلاغ مى کنم». يعنى از اين گذشته، ديگر علمى به اين که آن عذاب که مأمور شده ام شما را از آن بيم دهم، چيست و چگونه و چه وقت است، ندارم، و قدرتى هم نسبت به آن ندارم. «وَ لَکِنّى أرَاکُم قَوماً تَجهَلُون » - اين جمله، اعراض از آن چيزى است که گفتار قبلى بر آن دلالت داشت، و مى فهماند که او از ناحيه خود هيچ علمى ندارد، و معنايش اين است: درست است که من علمى به آن عذاب که در آمدنش عجله مى کنيد، ندارم، اما اين مقدار مى دانم که شما مردمى جاهليد، و نفع و ضرر خود و خير و شرتان را تشخيص نمى دهيد. براى اين که دعوت خدا را رد و آيات او را تکذيب مى کنيد، و عذابى را که از آن تهديدتان مى کند، استهزاء مى کنيد. «فَلَمَّا رَأَوْهُ عَارِضاً مُّستَقْبِلَ أَوْدِيَتهِمْ قَالُوا هَذَا عَارِضٌ ممْطِرُنَا ...»: اين آيه، نشانه هاى نزول عذاب را که در آغاز نزولش ظاهر مى شود، شرح مى دهد. و کلمه «عَارِض»، به معناى ابرى است که ناگهان بر کرانۀ افق پيدا گشته، و به تدريج همۀ آسمان را مى پوشاند. و اين، يکى از نشانه هاى آن عذاب است که ضمير در «َرأوهُ» هم، به آن بر مى گردد. البته لفظ آن ابر، در آيه نيامده، ليکن از سياق فهميده مى شود. و جمله «مُستَقبِلَ أودِيَتِهِم»، دومين صفت آن است. کلمه «أودِيَه»، جمع «وادى» است. و معناى «قَالوُا هَذَا عَارِضٌ مُمطِرُنَا»، اين است که وقتى آن ابر را مى بيند، به يکديگر بشارت مى دهند که اين ابرى است که بر ما خواهد باريد. آرى چنين مى پندارند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۲۳ «بل هُوَ مَا استَعجَلتُم بِهِ رِيحٌ فِيهَا عَذَابٌ ألِيم» - اين جمله، ردّ کلام کفار است که گفتند: «هَذَا عَارِضٌ مُمطِرُنَا» که از آن با کلمه «بَل»، اعراض نموده. ثانيا حقيقت حال را بيان مى کند. اما در اعراضش مى فرمايد که: اين همان عذابى است که در باره اش عجله مى کرديد و مى گفتيد اگر راست مى گويى، آن عذاب را بياور. و اما در بيان حقيقتش مى فرمايد: اين ابر، بادى است که در آن عذابى دردناک است. اين قسمت از کلام خداى تعالى، گفتار خود خداى تعالى است. بعضى هم گفته اند: گفتار هود پيغمبر «عليه السلام» است. عذاب قوم عاد و انقراض آنان «تُدَمِّرُ کُلَّ شَىْءِ بِأَمْرِ رَبّهَا فَأَصبَحُوا لا يُرَى إِلّا مَساکِنُهُمْ کَذَلِک نَجْزِى الْقَوْمَ الْمُجْرِمِينَ ...»: کلمه «تُدَمِّرُ»، مضارع از مصدر «تدمير» است که به معناى هلاک کردن مى باشد، و هرچند هلاک کردن را به تمامى اشياء نسبت داده و فرموده: «اين عذاب، هر چيزى را هلاک مى کند»، ليکن سياق آن را مختص به مثل انسان و جنبندگان و اموال مى سازد. پس معنايش اين مى شود که: باد مذکور، بادى است که هر چيزى را که در سرِ راهش واقع شده باشد، هلاک مى کند. چه انسان، چه جنبندگان و چه اموال. «فَأصبَحُوا لَا يُرَى إلّا مَسَاکِنُهُم» - اين جمله، نتيجه نزول عذاب را بيان مى کند. و جمله «کَذَلِکَ نَجزِى القَومَ المُجرِمِين»، ضابطه اى کلّى در مجازات مجرمان به دست مى دهد، و کلّى اين ضابطه را به يک فرد که آيه مشتمل بر آن بود، تشبيه مى کند. البته اين تشبيه، تنها از نظر شدت مجازات است، مى خواهد بفرمايد: سنت ما در جزا دادن به مجرمان، به آن گونه که در اين داستان ديديد، شديد است. پس جمله مورد بحث، نظير آيه «وَ کَذَلِکَ أخذُ رَبّکَ إذَا أخَذَ القُرَى وَ هِىَ ظَالِمَةٌ إنّ أخذَهُ ألِيمٌ شَدِيدٌ» است. «وَ لَقَدْ مَکَّنَّاهُمْ فِيمَا إِن مَکَّنَّاکُمْ فِيهِ...»: اين جمله، کفار مکه را با نتيجه گيرى از داستان فوق، نصيحت مى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۲۴ کلمه «مَکَنّا»، ماضى از مصدر «تمکين» است که به معناى پايدار کردن، و ثابت کردن چيزى است در مکان. و اين تعبير، کنايه است از دادن قدرت و استطاعت در تصرف. و کلمه «ما»، در «فِيمَا»، موصوله و يا موصوفه است. و حرف «إن»، نافيه است. و معنايش اين است که: ما قوم هود را در آن چنان وضعى - و يا در وصفى - از درشتى هيکل و نيروى بدنى و قدرت جنگى و نيروى ملى قرار داديم، که شما کفار مکه و پيرامونتان را در آن وضع قرار نداديم. «وَ جَعَلنَا لَهُم سَمعاً وَ أبصَاراً وَ أفئِدَة» - يعنى ما آن اقوام را به وسائلى مجهز کرديم که با آن آنچه سودشان مى داد، و آنچه مايه ضررشان بود، تشخيص مى دادند و از هم جدا مى کردند. و در نتيجه، تا مى توانستند براى جلب منافع و دفع مضارّ خود، حيله ها به کار مى بردند، همان طور که شما به کار مى بريد. «فَمَا أغنَى عَنهُم سَمعُهُم وَ لَا أبصَارُهُم وَ لَا أفئِدَتُهُم مِن شَئ إذ کَانُوا يَجحَدُونَ بِآيَاتِ اللّه» - کلمه «مَا» در جمله «مَا أغنَى»، نافيه است، نه استفهامى. و کلمه «إذ»، ظرفى است متعلق به آن نفى که در «مَا أغنى» بود. و حاصل معنا چنين است: آن اقوام از نظر تمکّن در وضعى بودند که شما نيستيد، و نيز به وسائل درک و تشخيص و همه انحاء حيله که هر انسانى براى دفع ناملايمات و پرهيز از حوادث مهلک و خانمان برانداز متوسل به آن ها مى شود، مجهز بودند، ولى نه آن مکنت ها و نه آن وسائل درک و تشخيص و نه آن حيله ها، هيچ يک دردى از آنان را دوا نکرد. با اين حال، اگر شما به جرم انکار آيات خدا، گرفتار آن حوادث شويد، چه داريد که از عذاب خدا ايمن تان دهد. بعضى در معناى آيه گفته اند: «ما آنان را در چيزها و يا در اوصافى از نيرو و استطاعت، مکنت داديم که شما را در آن، مکنت نداديم، و براى آنان سمع و بصر و دل هايى قرار داديم تا آن نيروها را در مصرفى که براى آن مصرف خلقش کرده ام، مصرف کنند و کلمۀ حق را بشنوند و آيات خدا را ببينند و با تفکر خود در عبرت ها نظر نموده، عبرت گيرند، و با نيروى تعقل صحيح بر مسأله مبدأ و معاد استدلال کنند، ولى نه سمع و بصرشان سودشان داد و نه از نيروى تعقل خود استفاده نموده، در راه خداى سبحان به کار بستند»؛ ولى معنايى که ما کرديم، با سياق سازگارتر است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۲۵ البته در مفردات آيه، وجوهى احتمال داده اند که چون فايده اى در نقل آن نديديم، از نقلش صرف نظر کرديم. در آياتى که تعبيرى چون «سَمعاً وَ أبصَاراً وَ أفئِدة» آمده، گفتيم: اين که کلمه «سمع» را مفرد آورده، با اين که مراد از آن جمع است، بدين جهت است که کلمه «سمع» مصدر است، بخه لاف «بصر»، که به معناى چشم است، نه به معناى ديدن. و قاعدۀ کلّى چنين است که مصدر در جمع و مفرد، مفرد مى آيد. مانند: ضيف و قربان و جنب، که در آيات زير مفرد آمده، با اين که منظور جمع است: «ضَيف إبرَاهِيمَ المُکرَمِين». «إذ قَرّبَا قُربَاناً». «وَ إن کُنتُم جُنُباً». و جمله «وَ حَاقَ بِهِم مَا کَانُوا بِهِ يَستَهزِؤُن»، عطف است بر جمله «مَا أغنَى عَنکُم...». «وَ لَقَدْ أَهْلَکْنَا مَا حَوْلَکُم مِنَ الْقُرَى»: اين آيه به منظور انذار و بيم رساندن، هلاکت اقوام گذشته را تذکر مى دهد، و نتيجه گيرى از جمله «وَ لَقَد مَکَنَّاهُم...» است. پس مى توان گفت عطف بر همان جمله است، نه بر جمله «وَ اذکُر أخَا». سياق هم همين را مى رساند. «وَ صَرَّفنَا الآيَاتِ لَعَلّهُم يَرجِعُون» - يعنى ما آيات را مختلف کرديم: يا معجزاتى بود که با آن ها، انبياء را تأييد نموديم و يا به صورت وحى بود که بر آنان نازل مى کرديم، و يا نعمت هايى که با آن ها، ايشان را رزق داديم، تا به وسيله آن آيات متذکر شوند، و يا عذاب هايى بود که امت هاى انبياء را بدان مبتلا نموديم تا توبه کنند، و از ظلم خود برگردند و دست از پرستش غير خداى سبحان برداشته، به عبادت خدا بپردازند. و ضمير در جمله «لَعَلّهُم يَرجِعُون»، به «قُرى» بر مى گردد، و مراد از «قَرى»، اهل قرى است. «فَلَوْلَا نَصَرَهُمُ الَّذِينَ اتّخَذُوا مِن دُونِ اللَّهِ قُرْبَاناً ءَالهَِةَ ...»: از ظاهر سياق بر مى آيد که کلمه «آلِهَه»، مفعول دوم «اتّخَذُوا» و مفعول اول آن، ضميرى باشد که به موصول «الّذِينَ» بر مى گردد. و کلمه «قربان»، به معناى هر چيزى است که به وسيله آن، تقرب جسته مى شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۲۶ و زمينه اين کلام، زمينۀ تهکّم (طعنه زدن) است، که مى فرمايد: چرا آن خدايان موهوم که اينان به خدايى خود گرفتند، ياری شان نکردند، با اين که يک عمر به درگاه آن خدايان عبادت کردند، تا ايشان را به خدا نزديک کنند. همچنان که خودشان مى گفتند: «مَا نَعبُدُهُم إلّا لِيُقَرّبُونَا إلَى اللّه زُلفَى». يعنى: ما اين بت ها را نمى پرستيم، مگر به اين منظور که ما را قدمى به خدا نزديک کنند. «بَل ضَلُّوا عَنهُم» - يعنى: آلهه از نظر اهل قُرى گم شد، و رابطۀ الوهيت و عبوديتى که مى پنداشتند، بريده شده. آرى مشرکان اميد داشتند آلهه به پاداش يک عمر پرستش، در هنگام شداید و سختی ها ايشان را يارى کنند. پس ضلالت آلهه از مشرکان، کنايه است از اين که پندار و اميدشان باطل مى شود. «وَ ذَلِکَ إفکُهُم وَ مَا کَانُوا يَفتَرُونَ» - کلمۀ «ذَلِکَ»، مبتدا و کلمه «إفکُهُم»، خبر آن است. و اسم اشاره «ذَلِکَ»، اشاره است به گم شدن آلهه شان، و مراد از «إفک»، اثر افک است. البته ممکن هم هست کلمه «اثر» را به عنوان مضاف در تقدير بگيريم. و کلمه «ما»، مصدريه است، و معناى جمله اين است که: اين ضلالت آلهه، اثر افترایى است که به خدا مى بستند. و ممکن هم هست کلام را به صورتى معنا کرد که نه احتياج به تقدير مضاف داشته باشد، و نه مجازى ارتکاب شود. به اين منظور کلمه «ذَلِکَ» را اشاره مى گيريم به هلاک کردن مشرکان بعد از تصريف آيات، و ضلالت يافتن آلهه بعد از هلاکت آنان، که در اين صورت معنا چنين مى شود: «اين که گفتيم عاقبت مشرکان به جرم افتراء به کجا انجاميد، درست حقيقت همان پندارى است که در باره آلهۀ خود داشتند، که آلهه شفاعتشان را مى کند، و به خدا نزديکشان مى سازد»، و همان طور که گفتيم، زمينه کلام، تهکّم و طعنه زدن است. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه