المیزان جلد۱۸ بخش۴۶
حـال خـواهـى گفت: حمل کردن «لام» در جمله «لِيعَبُدُون» بر لام غرض، معارض است با آيه شـريـفـه «وَ لَا يَـزَالُونَ مُختَلِفِينَ إلّا مَن رَحِمَ رَبّکَ وَ لِذَلِکَ خَلَقَهُم». و با آيه شريفه «وَ لَقَـد ذَرَأنَـا لِجَـهَـنّـمَ کَـثِـيـراً مِـنَ الجِـنّ وَ الإنـس». بـراى ايـن کـه ظـاهـر آيـه اول، ايـن اسـت کـه غـرض از خـلقـت، اخـتلاف است. و ظاهر آيه دوم، اين است که: غرض از خلقت، رفـتـن بـسـيـارى از افـراد جـن و انـس بـه جـهـنـم اسـت. نـاگـزيـر مـا بـايـد از حمل «لام» بر «لام» غرض، صرف نظر نموده، بگوييم: «لام» غايت است.
(در اين صورت، معناى هر سه آيـه ايـن مـى شـود کـه: خـداى تـعالى، انسان را، نه براى عبادت، و نه براى اختلاف، و نه بـراى جـهـنـم آفـريـد، بلکه انسانى آفريده که بعضى او را عبادت مى کنند و بعضى از خلقت خود، اختلاف را نتيجه مى گيرند، و بعضى جهنمى شدن را).
در پاسخ مى گوييم: اما آيه اول که اشاره «وَ لِذَلِکَ: و براى همين هم خلقشان کرده ايم»، اشاره به رحمت است، نه به اختلاف. و اما آيه دوم، هرچند «لام» در آن، «لام» غرض است، مى فـرمـايـد: بـه مـنـظـور ريختن در دوزخ و يا اختلاف خلقشان کرده ايم، وليکن اين غرض، غـرض اصـلى نـيـسـت، بـلکـه تـبـعـى و بـه قـصـد ثـانـوى اسـت، کـه گـفـتـار مفصل ما، در تفسير اين دو آيه گذشت.
حـال اگـر بـگـويـى: در صـورتـى کـه «لام» در جـمـله «لِيَـعـبُدُون»، لام غرض باشد، اين اشـکـال مـتوجه مى شود که اگر غرض از خلقت، عبادت بندگان باشد، با در نظر داشتن ايـن کـه تـخـلف مـراد او از اراده اش، امـرى محال است، بايد تمامى بندگان او را عبادت مى کـردنـد و حـال آن کـه مـى بينيم که بسيارى از آنان او را نمى پرستند و اين، خود بهترين دليل است بر اين که «لام» در آيه، «لام» غرض نيست. و اگر هم «لام» غرض باشد، مراد از عبادت، عبادت تشريعى و دينى نيست، بلکه عبادت تکوينى است، که در آيه «وَ إن مِن شَئٍ إلّا يُسَبّحُ بِحَمدِهِ»، از آن خبر مى دهد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۸۱
و يـا مراد از خلقت بندگان براى عبادت، اين باشد که: ما آنان را طورى آفريده ايم که صلاحيت براى عبادت داشته باشند، و هر کس بخواهد او را عبادت کند، بتواند. چون آنان را داراى اعـتـبـار و عـقـل و اسـتـطـاعـت کـرديـم. و ايـن تـوجـيـه، خـيـلى هـم دور نـيـسـت. چـون استعمال کلمه و نام يک عمل در صلاحيت و استعداد براى انجام فعلى که معناى آن کلمه است، استعمالى مجازى و شايع است. مى گوييم: «گاو براى شخم زدن خلق شده»، و معنايش ايـن است که صلاحيت و استعداد شخم را دارد. و يا مى گوييم: «خانه براى سُکنا ساخته شده»، که باز معنايش اين است که استعداد براى سُکنا دارد.
در پاسخ مى گوييم: مبنا و اساس اين اشکال، اين است که «الف و لام» در دو کلمه «الجنّ» و «الإنس»، الف و لام استغراق باشد، و معناى آيه اين باشد که: «ما تمامى افراد جنّ و تـمـامـى افـراد انـس را، تـنـهـا به غرض عبادت آفريديم». آن وقت، تخلّف اين غرض در بـعـضـى افـراد، مـنـافـى بـا ايـن غـرض مـى شـود، و اشـکـال مـى شـود کـه تـخـلّف مـراد از اراده خـداى تـعـالى، محال است.
و امـا اگـر مـا اين دو «الف و لام» را، «الف و لام» جنس بدانيم، نه استغراق، در آن صورت وجود عـبـادت در دو نـوع جـنّ و انـس، و لو در بـعـضـى از افراد آن، دو کافى است، که اين تخلف مـحـال پـيـش نـيايد. چون وجود افرادى که خدا را عبادت نمى کنند، ضررى نمى زند.
بله، اگـر بـه طـور کـلّى در جـنس جن و بشر، عبادت ور مى افتاد، و حتى يک نفر هم خدا را عبادت نـمـى کـرد، بـا غـرض خداى سبحان منافات داشت، و آن وقت مى شد بگوييم غرض خداى سبحان تخلف شده، و همان طور که خداى تعالى در خلقت افراد غرض دارد، در خلقت نوع هـم غـرض دارد، و مـمـکـن است غرضش از خلقت اين دو نوع، وجود افرادى عابد در اين دو نوع باشد.
و امـا ايـن احتمال که مراد از عبادت، عبادت تکوينى باشد، نه دينى، احتمالى است ضعيف. براى اين که در اين صورت، مطلب منحصر به جن و انس نمى شود، بلکه خلقت تمامى عالَم بـراى عـبـادت تـکوينى است. علاوه بر اين، سياق آيه، سياق توبيخ کفار است، که چرا عـبـادت تـشريعى ندارند. و مى خواهد کفار را به خاطر اين که قيامت و حساب و جزاء را منکر شـده انـد، تهديد کند، و معلوم است که حساب و جزاء، مربوط به عبادت تشريعى است، نه تکوينى.
و نيز اين که عبادت را حمل کردند بر استعداد و صلاحيت عبادت، و گفته اند: غرض از خلقت جنّ و انس، اين است که صلاحيت و استعداد عبادت را داشته باشند، و يا مورد امر و نهى عبادى قرار بگيرند، احتمالى است ضعيف. براى اين که اين معنا بسيار واضح است که اگر کسى از چـيـزى اسـتـعـداد و صـلاحـيـت فـعـلى را مـى خـواهـد، بـراى ايـن مـى خـواهـد کـه آن فـعـل را انـجـام دهـد، و بـه فـرضـى هـم کـه به گفته شما غرض از خلقت صلاحيت عبادت باشد، باز غرض اصلى و اولى عبادت است، و صلاحيت و استعداد، مقدمه آن است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۸۲
پـس نـمـى تـوانـيـم عـبـادت در آيـه را حـمـل کـنـيـم بـر صـلاحيت و استعداد عبادت. و اگر حـمـل کـنـيم، در حقيقت اعتراف کرده ايم به اين که غرض اولى و بالذات، خود عبادت است. و اين جاست که دوباره اشکال - البته اگر اشکالى باشد - بر مى گردد.
پس حق همين است که بگوييم: «الف و لام»، در دو کلمه «الجنّ» و «الإنس»، الف و لام جنس اسـت، نـه اسـتـغـراق، و مـراد از «عبادت»، خود عبادت است، نه صلاحيت و استعداد آن. و اگر غـرض بـه اسـتـعداد هم تعلق گرفته باشد، غرض ثانوى و جزئى است، تا مقدمه باشد براى غرض اولى و اعلا که همان عبادت است. همچنان که خود عبادت، يعنى اعمالى که عبد با اعـضـاء و جـوارح خـود انـجـام مى دهد، بر مى خيزد، مى ايستد، رکوع مى کند، به سجده مى افـتـد، غـرض بـه همه اين ها تعلق گرفته. و لذا مى بينيم به آن ها امر فرموده.
اما اين غـرض براى مطلوب ديگر و غرض بالاتر است، و آن اين است که بندگى و ذلت عبوديت بـنـده را در بـرابـر ربّ العـالَمـيـن نـشـان دهد. ذلت عبوديت و فقر مملوکيت محض خود را در قبال عزّت مطلق و غناى محض مجسم و ممثل سازد. همچنان که چه بسا اين معنا از آيه شريفه «قُـل مَـا يَـعبَؤُا بِکُم رَبّى لَولا دُعَاؤُکُم» نيز استفاده شود. چون در اين آيه، عبادت را به دعاء مبدل کرده است.
پس معلوم مى شود که: حقيقت «عبادت»، اين است که بنده، خود را در مقام ذلت و عبوديت واداشته، رو به سوى مقام ربّ خود آورد. و همين، منظور آن مفسری است که عبادت را به معرفت تفسير کرده، مى خواهد بگويد: حقيقتش آن معرفتى است که از عبادت ظاهرى به دست مى آيد.
پـس غـرض نـهـايـى از خلقت، همان حقيقت عبادت است. يعنى اين است که بنده از خود و از هر چـيز ديگر بريده، به ياد پروردگار خود باشد، و او را ذکر گويد.
اين بود آنچه با تـدبّـر در آيـه مورد بحث استفاده مى شود. و اگر جنّ را در آن جلوتر از «إنس» آورده، بـراى ايـن اسـت کـه سـخـن از خـلقـت اسـت و خـلقـت جـنّ، قـبـل از خـلقـت انـس بـوده. بـه شـهـادت ايـن کـه مـى فـرمـايـد: «وَ الجَـانّ خَـلَقـنَـاهُ مِـن قَـبـلُ مِـن نَـارِ السّـمُـوم». و «عـبـادت»، غـرض و نـتـيـجـه اى اسـت کـه عـايـد فعل خدا مى شود، نه عايد فاعل که خود خدا باشد، به همان بيانى که گذشت.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۸۳
و از ايـن کـه در آيـه شـريـفـه، بـه وسـيـله نفى و استثناء، غرض را منحصر در عبادت کرده، فـهـمـيـده مـى شـود کـه خـداى تـعـالى، هـيـچ عـنايتى به آنان که عبادتش نمى کنند، ندارد. همچنان که گفتيم آيه شريفه: «قُل مَا يَعبَؤُا بِکُم رَبّى لَولَا دُعَاؤُکُم»، به آن تصريح مى کند.
معناى آیه: «مَا أُرِيدُ مِنهُم مِن رِزقٍ وَ مَا أُرِيدُ أن يُطعِمُون»
«مَا أُرِيدُ مِنهُم مِن رِّزْقٍ وَ مَا أُرِيدُ أَن يُطعِمُونِ»:
کـلمـه «إطـعـام»، بـه مـعـناى دادن طعام به کسى است که آن را بچشد و بخورد. در قرآن کـريـم فـرمـوده: «وَ الّذِى هُوَ يُطعِمُنِى وَ يَسقِين». و نيز فرموده: «الذِى أطعَمَهُم مِن جُوع». و بـنـابـرايـن، ذکـر إطـعـام بـعـد از رزق، از قـبـيـل ذکـر خاص بعد از عام است، که معمولا در جايى به کار مى رود که گوينده نسبت به خـاص عـنـايـتـى بـيـشتر دارد.
و در اين جا، خداى تعالى خواسته است در بين همه انحاء رزق، عـنايت بيشتر خود را نسبت به طعام بفهماند. و اين، بدان جهت است که احتياج به طعام خوردن و سـوخـت بـدن را تأمين کردن، از ساير حوائج انسان وسيع تر است، و ساير حوائجش بـه آن اهـمـيت نيست. زيرا بدن همواره سوخت و سوز دارد. هر طعامى که مى خورد، وقتى مى خورد که گرسنه است، و بعد از خوردن هم آن را دفع نموده، دوباره گرسنه مى شود.
بـعـضـى از مفسران گفته اند: منظور از «رزق»، روزى دادن بندگان به بندگان است. مى خـواهـد بـفـرمـايد: من از بندگانم نه مى خواهم که بندگان را روزى دهند، و نه اين که به خود من چيزى اطعام کنند.
بـعـضـى ديـگـر گـفـته اند: مراد از «إطعام»، تقديم طعام به درگاه خدا است، آن طور که يک بـرده طـعـامـى را نـزد مـولايـش، و يـک خدمتکار طعامى را نزد مخدوم خود مى برد. مى خواهد بـفـرمـايـد: مـن نـمـى خـواهـم بـنـدگـانـم بـراى مـن رزقـى تحصيل کنند، و نيز از ايشان نمى خواهم که طعامى برايم درست کنند و به من پيشکش کنند، تا من با آن رزق ارتزاق کنم، و آن طعام را بخورم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۸۴
«إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ»:
ايـن جـمـله، آيـه قـبـلى را کـه مـى فـرمـود «مَـا أُرِيـدُ مِـنـهُـم مِـن رِزق...»، تـعـليـل مـى کـنـد. و در اين آيه التفاتى به کار رفته. چون در آيه قبلى، سياق، سياقِ تـکـلم وحـده بـود. مـى فرمود: «من نمى خواهم چنين و چنان کنند»، و در آيه مورد بحث، خداى تـعـالى، غايب فرض شده، مى فرمايد: «خدا چنين و چنان است». و اين، بدان منظور است که تعليل مذکور، مستقيما مستند به اسم جلاله شود، که هر موجودى آغازش از آن اسم، و انجامش نيز به سوى آن است. گويا فرموده: من از ايشان رزقى نمى خواهم. چون رزّاق منم، زيرا من «اللّه» هستم.
و اگـر از رازق بـودن خـود، با صيغه مبالغه «رزّاق: بسيار روزى دهنده» تعبير کرد، با اين که ظاهر سياق اقتضاء داشت که اکتفاء کند به اين که بفرمايد: «خدا خودش رازق همه اسـت»، براى اين است که وقتى تنها خداى تعالى رازق باشد، رزّاق هم خواهد بود. براى ايـن کـه روزى خـوارانـش بـى حـساب و بسيارند. پس اين آيه، نظير آيه شريفه «وَ مَا أنَا بِظَلّام لِلعَبِيد» است، که نظير اين بيان در تفسير آن نيز گذشت.
و کـلمـه «ذُو القُـوّة»، يـکـى از اسماء خداى تعالى و به معناى «قوى» است، با اين تفاوت که اين کلمه، از کلمه «قوى»، رساتر است. و کلمه «متين» نيز، يکى از اسماء خداى تعالى است، که به معناى نيرومندى است که هيچ کارى ناتوانش نمى کند.
و تـعـبـيـر بـه ايـن سـه اسـم، بـراى اين است که بر انحصار روزى دادن در خداى تعالى دلالت کـنـد، و بـفـهـمـانـد که خدا در رساندن رزق به روزى خواران - با همه کثرتى که دارند - ناتوان و ضعيف نمى شود.
«فَإِنَّ لِلَّذِينََ ظَلَمُوا ذَنُوباً مِثْلَ ذَنُوبِ أَصحَابهِمْ فَلا يَستَعْجِلُونِ»:
کـلمـه «ذنـوب»، بـه مـعـنـاى سـهـم و نـصـيـب اسـت. و کـلمـه «اسـتـعـجـال»، بـه مـعـنـاى ايـن اسـت کـه از ديگرى بخواهى عجله کند، و او را بر انجام خـواسـتـه ات تـحـريـک کـنى.
اين آيه شريفه، متفرع بر لازمه معنايى است که جمله «وَ مَا خَلَقتُ الجِنّ وَ الإنسَ إلّا لِيَعبُدُون»، آن را افاده مى کند. چون اين جمله، غرض از خلقت جن و انس را «عـبـادت» مـعرفى کرده و لازمۀ اين معنا، آن است که هر کس او را عبادت نکند، ستمکار باشد. آيـه مـورد بـحـث هـم مـى فـرمـايـد: سـتـمـکـاران ايـن امـت نـيـز، نـصـيـبـى از عـذاب دارنـد، مثل نصيب هم مسلکانشان در امت هاى ديگر.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۸۵
و مـعـناى آيه چنين مى شود: حال که اين ستمکاران خدا را عبادت نمى کنند، و خدا عنايتى به هـدايـت آنـان نـدارد، و در نـتـيـجـه از نـاحـيـه خـدا سـعـادتـى نـدارنـد، و هـيـچ سـعـادتـى شـامـل ايـشـان نـمـى شـود، قـهـرا نـصـيـبـى از عـذاب دارنـد. مـثـل نـصـيـب هـم مـسـلکـانـشـان در امـت هـاى گـذشـتـه کـه هـلاک شـدنـد. پـس بـا ايـن حـال، ايـن چـه عـجله اى است که دارند، و به تو مى گويند که زودتر عذاب ما را بياور، و مـى گـويـنـد: «مَـتى هَذَا الوَعدُ إن کُنتُم صَادِقِين: پس وعده چه وقت مى رسد، اگر راست مى گوييد». و «أيّانَ يَومُ الدّين: روز قيامت، چه وقت است»؟
در ايـن آيـه شـريـفه، التفاتى از غيبت به تکلم به کار رفته. (در آيه قبلى، خدا را غايب فـرض کـرده بـود، و او را بـه اوصـاف ذوالقوّه و رزّاق و متين توصيف مى کرد، و در آيه مـورد بـحـث، خـود خـداى تـعـالى، گـوينده به حساب آمده. مى فرمايد: آن هايى که از اين امت ستمکارند، چنين و چنان هستند. و در حقيقت، مى توان گفت: اين التفات جديدى نيست، بلکه برگـشتن به سياق قبلى است، که باز در آن خداى تعالى گوينده بود، و مى فرمود: من جنّ و انس را خلق نکردم (مگر براى...). چون سخن در آيه مورد بحث، از شاخه هاى آن آيه است.
«فَوَيْلٌ لِّلَّذِينَ کَفَرُوا مِن يَوْمِهِمُ الَّذِى يُوعَدُونَ»:
اين آيه، تفريع و نتيجه گيرى از جمله «فَإنّ لِلّذِينَ ظَلَمُوا ذُنُوبا...»، و هم هشدارى است به اين که اين ذنوب و نصيب در روز قيامت براى آنان محقق و حتمى است، هرچند که زودرس شـدن قـسـمـتـى از آن در همين دنيا ممکن باشد. و قيامت روزى است که براى آنان به غير از «ويل» و «هلاکت» چيزى نيست، و آن همان روزى است که وعده اش داده شده.
و اگـر تـعـبير «لِلّذِينَ ظَلَمُوا» که در آيه قبلى بود، در اين آيه به «لِلّذِينَ کَفَرُوا» تـبديل شده، براى اين بود که توجه دهد، به اين که مراد از «ظلم» در آن جا، ظلمِ کفر است، نه ظلم به مردم.
بحث روايتى
در مـجـمـع البيان مى گويد: با اسنادى، از مجاهد روايت شده که گفت: روزى على بن ابى طالب «عليه السلام» با عمامه بيرون آمد، در حالى که پيراهنش را به خود پيچيده بود. پـس فـرمـود: وقـتـى جـمـله «فَـتَـوَلّ عَـنـهُـم فَـمَـا أنـتَ بِـمَـلُوم» نـازل شـد، احـدى از مـا نـمـانـد مـگـر آن کـه يـقـيـن کـرد کـه عـذاب خـواهـد آمـد. چـون رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، مأمور شده بود از بين امت بيرون شود. ولى همين کـه ايـن جـمـله نـازل شـد: «وَ ذَکّر فَإنّ الذّکرَى تَنفَعُ المُؤمِنِين»، دل هايمان آرام گرفت. چون معناى اين جمله، اين است که: با قرآن، کسانى را که از بين قومت به تو ايمان آورده انـد، مـوعـظـه کـن، کـه مـوعـظـه بـه حـال مـؤمـنـاـن سـود مـى دهـد ـ نقل از کلبى.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۸۶
مـؤلف: ايـن روايت را، الدرّ المنثور، از کلبى و نيز نظير آن را از ابن راهويه و همچنين ابن مـردويـه، از رسـول خـدا «صـلّى اللّه عـليـه و آله و سـلّم» نـقـل کـرده.
و در تـوحـيد، به سند خود، از ابن ابى عمير روايت کرده که گفت: به حضرت ابـى الحـسـن مـوسـى بـن جـعـفـر «عـليـهـمـا السـلام» عـرضـه داشـتـم: مـعـنـاى ايـن حـديـث رسـول خـدا «صـلّى اللّه عـليـه و آله و سـلّم» کـه فـرمـوده: «إعـمَـلُوا فَکُلّ ميسّر لِمَا خُلِقَ لَهُ: عمل کنيد، که هر کس براى هرچه خلق شده، رسيدن به آن غرض را بـرايـش آسـان کـرده انـد» چـيـسـت؟
فرمود: خداى عزّوجلّ، جنّ و انس را آفريد براى اين که بـنـدگـى اش کنند، و نيافريده که نافرمانى اش کنند. چون خودش فرموده: «وَ مَا خَلَقتُ الجِـنّ وَ الإنـسَ إلّا لِيـَعـبُـدُون». پـس وقـتى خداى تعالی، همه را براى اين غرض مقدس خلق کـرده، قـطـعـا هـر کس مى تواند به آن هدف برسد. پس واى بر کسى که کورى را بر هدايت ترجيح داده، آن را انتخاب کند.
و در عـلل الشـرايـع، بـه سـنـد خـود، از امام صادق «عليه السلام» روايت آورده که فرمود: روزى حـسـيـن بـن عـلى «عـليـه السـلام» بـيـن اصـحـابش آمد و فرمود: خداى عزّوجلّ، خلق را نيافريد، مگر براى اين که او را بشناسند. چون اگر او را بشناسند، عبادتش هم مى کنند، و اگر عبادتش کنند، به وسيله عبادت او، از پرستش غير او بى نياز مى شوند.
و نـيـز در هـمـان کـتـاب، بـه سند خود، از ابى بصير روايت کرده که گفت: من از امام صادق «عـليـه السـلام»، از کلام خداى عزّوجلّ پرسيدم که مى فرمايد: «وَ مَا خَلَقتُ الجِنّ وَ الإنسَ إلّا لِيَعبُدُون». فرمود: آنان را آفريد تا امر به عبادتشان کند.
مـؤلف: قـمـى هـم، در تـفـسـير خود، اين حديث را آورده، اما نه سندش را ذکر کرده و نه نام مـبـارک امـام را. و در تفسير آيه شريفه، بيانى گذشت که معناى اين روايات را روشن مى سـازد. زيـرا در آن جا گفتيم: غرض هايى که در خلقت است - يعنى تکليف و عبادت و معرفت ـ اغراضى است که هر يک از ديگرى حاصل مى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۸۷
و در تفسير عياشى، از يعقوب بن سعيد، از امام صادق «عليه السلام» روايت آورده که گفت: از آن جـنـاب، از مـعـنـاى ايـن کـلام خـدا پـرسيدم که مى فرمايد: «وَ مَا خَلَقتُ الجِنّ وَ الإنسَ إلّا لِيَعبُدُون». فرمود: بندگان را براى عبادت آفريد. پرسيدم: آخر در آيه «وَ لَا يَزَالُونَ مُـخـتَلِفِين إلّا مَن رَحِمَ رَبّکَ وَ لِذَلِکَ خَلَقَهُم» مى فرمايد: آنان را براى رحمت آفريدم. فرمود: اين که تو خواندى، بعد از آن آيه نازل شد.
مـؤلف: يـعـنـى آيـه «وَ لَا يَـزَالُون...»، بـعـد از آيـه «وَ مَـا خَـلَقـتُ...» نازل شده، و امام خواسته است بفرمايد: آيه «وَ مَا خَلَقتُ...» نسخ شده.
و در تفسير قمى، در حديثى ديگر نيز آمده که آيه مذکور، با آيه «وَ لَا يَزَالُون...» نسخ شده. و مراد از ايـن نـسـخ، بيان و رفع ابهام است. نه نسخ اصطلاحى. چون نسخ در کلام ائمه «عليهم السلام»، به معناى بيان و رفع ابهام بسيار آمده. همچنان که در تفسير آيه «مَا نَنسَخ مِن آيَةٍ أو نُنسِهَا...»، به اين معنا اشاره کرديم.
و مـراد امـام «عـليـه السـلام» اين بوده که غرض اعلاى از خلقت، رحمت خاص الهى است، که تـنـهـا بـه وسيله عبادت حاصل مى شود، و سعادتى است خاص که از راه معرفت به دست مى آيد.
و در تـهـذيـب، بـه سند خود، از سدير روايت کرده که گفت: به امام صادق «عليه السلام» عـرضـه داشـتـم: انـسـان در طلب رزق چه مقدار وظيفه دارد؟ فرمود: همين که در مغازه ات را باز کنى، و بساطت را پهن نمایى، وظيفه ات را انجام داده اى. الحمد للّه ربّ العالَمين.
رده:تفسیر المیزان