المیزان جلد۱۹ بخش۱۵
و در مجمع البيان، در ذيل آيه «وَ مِن دُونِهِمَا جَنّتَان»، از علاء بن سيابه، از ابى عبدالله امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که علاء گفت: به آن جناب عرضه داشتم: مردم از اين اعتقاد ما تعجب مى کنند، که مى گوييم بعضى از مردم از آتش دوزخ در مى آيند و داخل بهشت مى شوند. آرى مردم به ما مى گويند: لابد اين دوزخيان با اولياى خدا محشور و همنشين هم مى شوند؟
حضرت فرمود: اى علاء! بهشت تنها بهشت اوليا نيست، از بهشت ايشان، پايين تر نيز بهشت هست. خداى تعالى مى فرمايد: «وَ مِن دُونِهِما جَنّتَان». پس لازمۀ بيرون شدن گنهکاران از دوزخ اين نيست که با اولياى خدا محشور هم باشند.
و در الدر المنثور است که ابن جرير، ابن ابى حاتم و ابن مردويه، از ابوموسى، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» روايت کرده اند که در تفسير دو آيه «وَ لِمَن خَافَ مَقَامَ رَبّه جَنّتَان» و «وَ مِن دُونِهِمَا جَنّتَان» فرموده: دو بهشت اول از طلا، و براى مقربان، و دو بهشت دوم از نقره و براى اصحاب يمين است.
مؤلف: اين دو روايت، بيان گذشته ما، در تفسير دو آيه مذکور را تأييد مى کند.
و نيز در آن کتاب است که طبرانى و ابن مردويه، از ابى ايوب روايت کرده اند که گفت: از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، معناى آيه «مُدهَامّتان» را پرسيدم. فرمود: يعنى دو بهشت سر سبز.
و قمى در تفسيرش، به سندى که به يونس بن ظبيان دارد، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که در تفسير جملۀ «نَضّاخَتَان» فرمود: يعنى دو چشمه فوار و جوشان.
و باز در همان کتاب، در معناى جمله «فِيهِنّ خَيرَاتٌ حِسَانٌ» آمده که معصوم فرمود: منظور دخترانى است که چون گياه بر لب شط کوثر مى رويند، هر قدر از آن ها گرفته شود، دوباره به جايش مى رويد.
و در مجمع البيان، در ذيل جمله «خَيرَاتٌ حِسَانٌ»، از امّ سلمه، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» نقل کرده که فرموده: زنان بهشتی اند که «خيرات» در اخلاق، و «حسان» در رخسارند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۱۹۳
و در فقيه، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: «خيرات حسان»، از جنس زنان اهل دنيايند، که از حور العين هم زيباترند.
و در روضه کافى، به سند خود، از حلبى روايت کرده که گفت: از امام صادق «عليه السلام»، معناى اين کلام خداى عزّوجلّ را پرسيدم که مى فرمايد: «فِيهِنّ خَيرَاتٌ حِسَانٌ» فرمود: منظور از آن، بانوان صالحه و با ايمان و معرفت است.
مؤلف: منطبق شدن آيه شريفه با در نظر داشتن سياق آن، بر مورد اين دو روايت ابهام دارد، و آن طور که بايد انطباقش روشن نيست.
«سوره واقعه »
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۱۹۴
آيات ۱ - ۱۰ سوره واقعه
* سوره «واقعه»، مکّى است و هفتاد و شش آيه دارد.
بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ *
إِذَا وَقَعَتِ الْوَاقِعَةُ(۱)
لَيْس لِوَقْعَتهَا کاذِبَةٌ(۲)
خَافِضةٌ رَّافِعَةٌ(۳)
إِذَا رُجَّتِ الاَرْض رَجًّا(۴)
وَ بُسّتِ الْجِبَالُ بَسًّا(۵)
فَکانَت هَبَاءً مُّنبَثًّا(۶)
وَ کُنتُمْ أَزْوَاجاً ثَلَاثَةً(۷)
فَأَصحَابُ الْمَيْمَنَةِ مَا أَصحَابُ الْمَيْمَنَةِ(۸)
وَ أَصحَابُ المَْشئَمَةِ مَا أَصحَابُ المَْشئَمَةِ(۹)
وَ السّابِقُونَ السّابِقُونَ(۱۰)
«ترجمه آيات»
به نام خداى رحمان و رحيم.
وقتى قيامت واقع شود (مؤمنان رستگار، و کفار زيانکار مى شوند) (۱).
وقوع قيامت دروغ نيست (۲).
اين واقعه، تمامى روابط و معيارها را زير و رو مى کند (۳).
و با زلزله اى واقع مى شود که زمين را به شدت تکان مى دهد (۴).
به طورى که کوه ها، چون آرد خُرد شوند (۵).
و سپس به صورت غبارى در فضا پراکنده گردند (۶).
و شما در آن روز، سه طايفه خواهيد بود (۷).
اول: اصحاب ميمنه، و تو چه مى دانى که اصحاب ميمنه چه شأن عظيمى دارند (۸).
دوم: اصحاب مشئمه (شامت و نحوست)، و تو چه مى دانى اصحاب مشئمه، چه شقاوتى عظيم دارند(۹).
سوم: آن هايى که در دنيا به سوى خيرات و در آخرت به سوى مغفرت و رحمت سبقت مى گيرند (۱۰).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۱۹۵
«بیان آيات»
اين سوره، «قيامت کبرى» را که در آن مردم دوباره زنده مى شوند و به حسابشان رسيدگى شده، جزا داده مى شوند، شرح مى دهد.
نخست، مقدارى از حوادث هول انگيز آن را ذکر مى کند. حوادث نزديک تر به زندگى دنيايى انسان، و نزديک تر به زمينى که در آن زندگى مى کرده، مى فرمايد: اوضاع و احوال زمين دگرگون مى شود و زمين بالا و پايين و زير و رو مى گردد. زلزلۀ بسيار سهمگين، زمين کوه ها را متلاشى، و چون غبار مى سازد. آنگاه مردم را به طور فهرست وار، به سه دسته: «سابقين» و «اصحاب يمين» و «اصحاب شمال» تقسيم نموده، سرانجام کار هر يک را بيان مى کند.
آنگاه عليه «اصحاب شمال» - که منکر ربوبيت خداى تعالى و مسألۀ معاد و تکذيب کننده قرآن اند، که بشر را به توحيد و ايمان به معاد دعوت مى کند، استدلال نموده، در آخر، گفتار را با يادآورى حالت احتضار و فرا رسيدن مرگ و سه دسته شدن مردم خاتمه مى دهد.
و اين سوره، به شهادت مضمون و سياق آياتش، در مکّه نازل شده است.
وجه اين که از قيامت به «واقعه» تعبير فرمود
«إِذَا وَقَعَتِ الْوَاقِعَةُ»:
«وقوع حادثه»، عبارت است از حدوث و پديد آمدن آن، و کلمۀ «واقعه»، صفتى است که هر حادثه اى را با آن توصيف مى کنند. (مى گويند: واقعه اى رُخ داده، يعنى حادثه اى پديد شده).
و مراد از «واقعه» در آيه مورد بحث، واقعۀ قيامت است. و اگر در اين جا به طور مطلق و بدون بيان آمده و نفرموده آن واقعه چيست، تنها فرموده: «چون واقعه رُخ مى دهد»، مثل اين که شما بگوييد: «هر وقت زيد آمد، چنين و چنان کن»، بدين جهت بوده که بفهماند «واقعۀ قيامت» آن قدر معروف است که توضيح آن و ذکر موصوفش مثل اين مى ماند که در مثال بالا بگويى: «هر وقت زيد بقال آمد، چنين و چنان کن»؛ با اين که شنوندۀ شما، زيد را به خوبى مى شناسد. و به همين جهت است که گفته اند: اصلا کلمۀ «واقعه»، يکى از نام هاى قيامت است، که قرآن اين نامگذارى را کرده، همچنان که نام هاى ديگرى، چون «حاقّه»، و «قارعه»، و «غاشيه»، بر آن نهاده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۱۹۶
و جملۀ «إذَا وَقَعَتِ الوَاقِعَةُ»، به طور ضمنى بر معناى شرط هم دلالت دارد، و جا داشت جزاى آن شرط را بيان کند، و بفرمايد: «چون قيامت به پا مى شود»، چه مى شود، ولى جزا را نياورد، تا بفهماند آنچه مى شود، آن قدر عظيم و مهم است که به بيان نمى گنجد. ولى به هرحال، از سياق آياتى که در اين سوره اوصاف قيامت را ذکر کرده، فهميده مى شود که آن جزا چه چيز است، و مردم در آن روز چه وضعى دارند.
پس مى شود گفت که مثلا تقدير کلام: «إذَا وَقَعَتِ الوَاقِعَةٌ فَازَ المُؤمِنُونَ وَ خَسِرَ الکَافِرُونَ - چون قيامت به پا شود، مؤمنان رستگار و کفار زيانکار مى شوند» مى باشد.
«لَيْس لِوَقْعَتهَا کاذِبَةٌ»:
در مجمع البيان مى گويد: کلمۀ «کاذبة»، مانند کلمۀ «عافية» و کلمۀ «عاقبة»، مصدر است.
و بنا به گفته وى، معناى آيه چنين مى شود: «در وقوع و تحقيق قيامت، هيچ دروغى نيست».
ولى بعضى ديگر گفته اند: کلمۀ مذکور، همان اسم فاعل است. چيزى که هست، در اين جا صفتى است براى موصوفى که حذف شده، و تقدير کلام: «لَيسَ لِوَقعَتِهَا قَضِيّةٌ کَاذِبَةٌ» مى باشد. يعنى براى وقوع قيامت، هيچ عامل که اقتضاى دروغ شدنش را داشته باشد و آن را دروغ کند، وجود ندارد.
معناى اين که در وصف قيامت فرمود: «خَافِضةٌ رَافِعةٌ»
«خَافِضةٌ رَّافِعَةٌ»:
اين دو کلمه، دو خبر است براى ضميرى که به «واقعة» بر مى گردد، و تقدير کلام: «هِىَ خَافِضَةٌ وَ هِىَ رَافِعَةٌ» است. يعنى قيامت «خافض» و «رافع» است. و «خفض»، درست معناى خلاف «رفع» را مى دهد.
و اما اين که به چه حساب، قيامت، «پايين آورنده» و «بالا برنده» است، بايد گفت که: اين تعبير، کنايه است از اين که قيامت، نظام عالَم را زير و رو مى کند. مثلا باطن دل ها را که در دنيا پنهان بود، ظاهر مى کند، و آثار اسباب - که در دنيا ظاهر بود، همه مى دانستند آب چه اثرى و آتش چه اثرى دارد - در قيامت پنهان مى شود. يعنى اسباب، به کلّى از اثر مى افتد، و روابط جارى ميان اسباب و مسبّبات به کلّى قطع مى گردد. در دنيا جمعى داراى عزت بودند، و آنان اهل کفر و فسق بودند، که عزتشان همه جا ظاهر بود، و همچنين جمعى ديگر، يعنى اهل تقوا، ذلّتشان هويدا بود،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۱۹۷
ولى در قيامت، اثری از عزّت کفّار و فسّاق و نشانه اى از ذلت متقين نمى ماند.
«إِذَا رُجَّتِ الأرْضُ رَجًّا»:
کلمۀ «رجّ» - که از مادۀ «راء، جيم، جيم» است - به معناى تکان دادن به شدّت چيزى است. و در اين آيه، منظور از آن، زلزلۀ قيامت است، که خداى سبحان، در آيه «إنّ زَلزَلَةَ السّاعَةِ شَئٌ عَظِيمٌ»، آن را بس عظيم توصيف کرده، در خود آيه مورد بحث نيز، با آوردن کلمۀ «رَجّاً»، همين عظمت را فهمانده. چون معمولا آوردن مفعول مطلق براى افادۀ اين گونه نکته هاست. (وقتى مى گويى: من فلان کس را زدم و چه زدنى، معنايش این است که نحوۀ زدنم، طورى بود که ديگر قابل بيان نيست).
در آيه مورد بحث نيز مى فرمايد: چون زمين زلزله مى شود، زلزله اى که شدّتش قابل وصف نيست، و جمله مورد بحث، بَدَل از جمله «إذَا وَقَعَتِ الوَاقِعَةُ»، و يا عطف بيان براى آن است، به هرحال، در مقام توضيح آن است.
«وَ بُسّتِ الْجِبَالُ بَسًّا * فَکانَت هَبَاءً مُّنبَثًّا»:
اين آيه، عطف است بر کلمۀ «رُجَّت»، و کلمۀ «بَسّ» - با تشديد سين - به معناى خرد کردن است. يعنى جسمى را که داراى حجمى بوده، آن قدر بکوبى تا مانند آرد به صورت ذراتى در آيد.
بعضى هم گفته اند: کلمۀ «بَسّ»، به معناى به راه انداختن چيزى است. در حقيقت «بَسّ جبال»، همان معنايى را مى رساند که آيه شريفه «وَ سُيّرَتِ الجِبَالُ» مى رساند.
و کلمه «هَباء»، به معناى غبار است.
بعضى هم گفته اند: به معناى يک دانۀ ذرّه از غبار است، که وقتى نور آفتاب از پنجره به درون خانه مى تابد، اين دانه ها در شعاع آن نور ديده مى شوند. و کلمۀ «مُنبَثّ»، اسم فاعل و يا مفعول از مصدر باب انفعال، يعنى «إنبثاث» است، و انبثاث، به معناى متفرق شدن، و متلاشى شدن چيزى است. و معناى آيه روشن است.
«وَ کُنتُمْ أَزْوَاجاً ثَلَاثَةً»:
کلمه «زوج»، به معناى صنف است. پس ازواج سه گانه، يعنى اصناف سه گانه، و خطاب در اين جمله که مى فرمايد: «در آن روز، شما اصنافى سه گانه خواهيد بود»، به عموم بشر است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۱۹۸
«فَأَصحَابُ الْمَيْمَنَةِ * مَا أَصحَابُ الْمَيْمَنَةِ»:
اين جمله به خاطر اين که حرف «فاء» بر سر دارد، فرع و نتيجه جملات قبل است. فرعيتى که «بيان» بر «مبيّن» دارد. پس اين آيه و دو آيه بعدش، بيانگر اصناف سه گانه مذکور است.
مقصود از اصحاب ميمنة و اصحاب مشئمة
و کلمۀ «ميمنة»، از ماده «يمن» است که مقابل شوم است و معنايى بر خلاف آن دارد. پس «اصحاب ميمنه»، اصحاب و دارندگان يُمن و سعادت اند. و در مقابل آنان، «اصحاب مشئمه» هستند، که اصحاب و دارندگان شقاوت و شئامت اند.
و اين که بعضى از مفسران، «ميمنه» را به يمين، يعنى دست راست معنا کرده و گفته اند: «اصحاب ميمنة»، نامۀ اعمالشان به دست راستشان داده مى شود، به خلاف ديگران، تفسير صحيحى نيست. براى اين که در اين آيه، در مقابل «اصحاب ميمنة»، «اصحاب مشئمه» قرار گرفته، و اگر «ميمنه» به معناى دست راست بود، بايد در مقابلش، اصحاب «ميسره»، يعنى طرف دست چپ قرار گيرد، همچنان که در آيات بعدى، در مقابل اصحاب يمين، اصحاب شمال آمده، و نادرستى اين تفسير روشن است.
کلمۀ «ما»، در جملۀ «مَا أصحَابُ المَيمَنَة»، استفهامى است و مبتدايى است که خبرش، جملۀ «أصحَابُ المَيمَنَة» است و مجموع جمله، خبر است براى جملۀ «فَأصحَابُ المَيمَنَة»، و منظور از این استفهام، بزرگداشت و تعظيم شأن ايشان است.
«وَ أَصحَابُ المَْشئَمَةِ مَا أَصحَابُ المَْشئَمَةِ»:
کلمۀ «مَشئَمه»، مانند کلمۀ «شُوم» - ضمّه شين و سکون همزه - مصدر است، همان طور که «ميمنه»، مانند کلمۀ «يمن» مصدر است، و «ميمنه» و «مشئمه»، به معناى سعادت و شقاوت است.
معناى «السّابقونَ السّابقون»
«وَ السّابِقُونََ السّابِقُونَ »:
در قرآن کريم، آيه اى که صلاحيت تفسير «سابقون اول» را داشته باشد، آيه شريفه «فَمِنهُم ظَالِمٌ لِنَفسِهِ وَ مِنهُم مُقتَصِدٌ وَ مِنهُم سَابِقٌ بِالخَيرَاتِ بِإذنِ اللّه»؛ و آيه شريفه «وَ لِکُلّ وِجهَةٌ هُوَ مُوَلّيهَا فَاستَبِقُوا الخَيرَاتِ»؛ و آيه شريفه «أولئِکَ يُسَارِعُونَ فِى الخَيرَاتِ وَ هُم لَهَا سَابِقُونَ» است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۱۹۹
از اين آيات به دست مى آيد که مراد از «سابقون»، کسانى هستند که در خيرات سبقت مى گيرند، و قهرا وقتى به اعمال خير سبقت مى گيرند، به مغفرت و رحمتى هم که در ازاى آن اعمال هست، سبقت گرفته اند. و لذا در آيه «سَابِقُوا إلى مَغفِرَةٍ مِن رَبّکُم وَ جَنّةٍ»، به جاى امر به سبقت در اعمال خير، دستور فرموده: به مغفرت و جنت سبقت گيرند. پس سابقون به خيرات، سابقون به رحمت و مغفرت اند.
در آيه مورد بحث هم که مى فرمايد: «السّابِقُونَ السّابِقُون»، مراد از سابقون اول، سابقين به خيرات، و مراد از سابقون دوم، سابقين به اثر خيرات، يعنى مغفرت و رحمت است. اين نظريه ما بود.
ولى بعضى از مفسران گفته اند: مراد از «سابقون دوم» هم، همان سابقون اول است و اين تعبير، نظير تعبير شاعر است که مى گويد: «أنا أبُوالنّجم وَ شِعرِى شِعرِى - من ابوالنجم هستم که شعر من، شعر من است».
و جملۀ «السّابِقُونَ السّابِقُون»، بنا به گفته ما که هر يک سبقت در چيزى ديگر است، مبتدا و خبرند. اولى مبتدا و دومى خبر است، و معنايش اين که: سبقت گيرندگان به اعمال خير، سبقت گيرندگان به مغفرت اند. و بنا به گفتۀ مفسّرانى که هر دو را يکى دانسته اند، دومى تأکيد اولى مى شود، و جملۀ «أولئِکَ المُقَرّبُونَ»، خبر مبتدا واقع مى شود.
و مفسران در تفسير «سابقين» اقوال ديگرى دارند:
بعضى گفته اند: منظور، سبقت گيرندگان به هر عمل و اعتقادى است، که خدا بدان دعوت کرده.
بعضى ديگر گفته اند: منظور کسانى هستند که به ايمان و اطاعت سبقتى خستگى ناپذير دارند، و در آن کاهلى ندارند.
بعضى ديگر گفته اند: منظور انبياء «عليهم السلام» هستند، که پيشگامان اهل هر دين هستند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۰۰
بعضى ديگر گفته اند: مراد مؤمن آل فرعون و حبيب نجّار است، که داستانش در سوره «يس» آمده، و نيز على «عليه السلام» است که در ايمان به رسول خدا از ديگران سبقت داشت، و از آنان افضل بود.
بعضى ديگر گفته اند: منظور از سابقين، کسانى هستند که در مکّه مسلمان شدند، و بعد از هجرت رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، هجرت کردند.
بعضى ديگر گفته اند: منظور سبقت گيرندگان در نمازهاى پنجگانه اند.
و بعضى گفته اند: کسانى که به دو قبله نماز گزاردند. (يعنى قبل از سال اول هجرت، به اسلام در آمدند).
بعضى ديگر گفته اند سبقت گيرندگان به جهادند. و بعضى ديگر حرف هايى ديگر دارند.
و دو قول اول (که يکى مى گفت: سبقت گيرندگان به هر عمل و اعتقادى است که خدا بدان دعوت کرده؛ و ديگرى مى گفت کسانى هستند که به ايمان و اطاعت سبقتى خستگى ناپذير دارند)، به همان معنايى که ما گفتيم بر مى گردد. و سوم و چهارم را بايد به تمثيل حمل کرد (و گفت: نمى خواسته اند بگويند: سابقون اولون، فقط افرادى مانند انبياء و مؤمن آل فرعون و حبيب نجّار و على بن ابى طالب «عليه السلام» هستند)، و بقيه وجوه، اصلا ربطى به آيه ندارد، مگر اين که آن ها را هم به نحوى حمل بر تمثيل کنيم.
بحث روايتى
در کتاب خصال، از زهرى روايت آورده که گفت: از على بن الحسين «عليهما السلام» شنيدم مى فرمود: کسى که بين خود و خدا نسبت و رابطه اى برقرار نکرده باشد، در دنيا عمرش به حسرت مى گذرد، و دلش از حسرت پاره پاره مى شود. به خدا سوگند، دنيا و آخرت وضعى دارند که تنها مى توان به دو کفّۀ ترازو تشبيهش کرد، هر يک از دو کفّه به هر مقدار سنگين شود، کفّۀ ديگر به همان مقدار ناديده گرفته مى شود.
آنگاه اين کلام خداى عزّوجلّ را تلاوت کرد که مى فرمايد: «إذَا وَقَعَتِ الوَاقِعَةُ»، منظور از «واقعه» قيامت است. «لَيسَ لِوَقعَتِهَا کَاذِبَةٌ خَافِضَةٌ» قسم به پروردگار: قيامت پايين مى برد دشمنان خدا را در آتش، «رَافِعَةٌ»، قسم به پروردگار: قيامت بلند مى کند دوستان خدا را به سوى بهشت.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۰۱
و در تفسير قمى است که راجع به آيه «إذَا وَقَعَتِ الوَاقِعَة * لَيسَ لِوَقعَتِهَا کَاذِبَةٌ» فرمود:
در وقوع قيامت کذبى نيست، بلکه حق است، و «خافضه» دشمنان خدا را پايين مى آورد و «رافعة» اولياى خدا را بلند مى کند. «إذَا رُجّتِ الأرضُ رَجّاً»، فرمود: يعنى ابعاض زمين به يکديگر کوفته مى شود. «وَ بُسّتِ الجِبَالُ بَسّاً»، يعنى کوه ها از ريشه کنده مى شوند، «فَکَانَت هَبَاءً مُنبَثّاً» فرمود: «هباء»، آن ذرّه هايى است که هنگام تابش نور خورشيد از پنجره به درون خانه، ستون نورش ديده مى شود، «وَ کُنتُم أزوَاجاً ثَلاثَة»، يعنى در روز قيامت، شما مردم سه دسته خواهيد بود. اول: اصحاب ميمنه، و چه اصحاب ميمنه اى؛ و دوم: اصحاب مشئمه، و چه اصحاب مشئمه اى؛ و سابقين (در عمل خير که سابقين در مغفرت و رحمت اند، و) جلوتر از هر کس ديگر، به بهشت در مى آيند.
مؤلف: اين که فرمود: «جلوتر از هر کس ديگر به بهشت در مى آيند»، تفسير سابقين دوم است.
و در الدر المنثور است که: عبد بن حميد و ابن جرير و ابن منذر، از على بن ابى طالب «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: «هباء منبث»، عبارت است از ذرّات سرگردان در فضا و «هباء منثور»، به معناى غبارى است که در ستون شعاع خورشيد تابيده از پنجره ديده مى شود.
و نيز در همان کتاب آمده که ابن مردويه، از ابن عبّاس روايت کرده که در تفسير جملۀ «وَ السّابِقُونَ السّابِقُون» گفته: اين آيه درباره حزقيل، مؤمن آل فرعون، و حبيب نجّار، که داستانش در سوره «يس» آمده، و على بن ابى طالب «عليه السلام» نازل شده، که هر يک از آنان پيشگام امّت خود بوده، و على از همه آنان افضل است.
و در مجمع البيان، از ابى جعفر «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: سابقين چهار کس هستند: اول پسر آدم، که به دست برادرش کشته شد. و دوم پيشگام امّت موسى بود، که همان مؤمن آل فرعون است. سوم پيشگام امّت عيسى، يعنى حبيب نجّار است. و چهارم پيشگام امّت اسلام، يعنى على بن ابى طالب «عليه السلام» است.
مؤلف: اين معنا در روضة الواعظين، از امام صادق «عليه السلام» نيز روايت شده.
و شيخ طوسى، در امالى خود، به سندى که از ابن عباس دارد، از او روايت کرده که گفت:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۰۲
از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، معناى آيه شريفه «وَ السّابِقُونَ السّابِقُونَ * أولئِکَ المُقَرّبُونَ * فِى جَنّاتِ النّعِيم» را پرسيدم. فرمود: جبرئيل به من گفت: اينان، عبارتند از: على و شيعيان او. آرى على و شيعيانش جلوتر از هر کس ديگر به بهشت در مى آيند و کرامت و احترامى که نزد خدا دارند، مقرّب درگاه خدايند.
و در کمال الدين، به سند خود، از خيثمه جعفى، از امام ابى جعفر «عليه السلام» روايت کرده که در ضمن حديثى فرمود: «السّابِقُونَ السّابِقُون» ماييم، و «آخرون» هم که درباره اش فرموده: «وَ قَلِيلٌ مِنَ الآخَرِين»، ما هستيم.
و در عيون، در باب «ما جاء عن الرضا «عليه السلام»، من الاخبار المجموعة»، به سند خود، از على «عليه السلام» روايت آورده که فرمود: آيه شريفه «وَ السّابِقُون السّابِقُونَ * أولئِکَ المُقَرّبُون» درباره من نازل شده است.
و در مجمع البيان، در ذيل همين آيه، از على «عليه السلام» نقل کرده که فرمود: منظور سبقت گرفتن به انجام نمازهاى پنجگانه است.
مؤلف: همان طور که در سابق هم گفتيم، بايد اين احاديث را حمل بر تمثيل کرد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۰۳
آيات ۱۱ - ۵۶ سوره واقعه
أُولَئکَ الْمُقَرَّبُونَ(۱۱)
فى جَنَّاتِ النَّعِيمِ(۱۲)
ثُلَّةٌ مِّنَ الأوَّلِينَ(۱۳)
وَ قَلِيلٌ مِّنَ الآخِرِينَ(۱۴)
عَلى سُرُرٍ مَّوْضونَةٍ(۱۵)
مُّتَّکِئِينَ عَلَيهَا مُتَقَابِلِينَ(۱۶)
يَطُوفُ عَلَيهِمْ وِلْدَانٌ مُخَلَّدُونَ(۱۷)
بِأَکْوَابٍ وَ أَبَارِيقَ وَ کَأْسٍ مِّن مَّعِينٍ(۱۸)
لا يُصَدَّعُونَ عَنهَا وَ لا يُنزِفُونَ(۱۹)
وَ فَاکِهَةٍ مِّمَّا يَتَخَيرُونَ(۲۰)
وَ لحَْمِ طيرٍ مِّمَّا يَشتهُونَ(۲۱)
وَ حُورٌ عِينٌ(۲۲)
کَأَمْثَالِ اللُّؤْلُو الْمَکْنُونِ(۲۳)
جَزَاءَ بِمَا کانُوا يَعْمَلُونَ(۲۴)
لا يَسمَعُونَ فِيهَا لَغْواً وَ لا تَأْثِيماً(۲۵)
إِلّا قِيلاً سَلَاماً سَلَاماً(۲۶)
وَ أَصحَابُ الْيَمِينِ مَا أَصاحَبُ الْيَمِينِ(۲۷)
فى سِدْرٍ مَخْضودٍ(۲۸)
وَ طلْحٍ مَّنضودٍ(۲۹)
وَ ظِّلٍّ مَمْدُودٍ(۳۰)
وَ مَاءٍ مَّسکُوبٍ(۳۱)
وَ فَاکِهَةٍ کَثِيرَةٍ(۳۲)
لا مَقْطوعَةٍ وَ لا مَمْنُوعَةٍ(۳۳)
وَ فُرُشٍ مَّرْفُوعَةٍ(۳۴)
إِنَّا أَنشأْنَاهُنَّ إِنشاءً(۳۵)
فجَعَلْنَاهُنَّ أَبْکاراً(۳۶)
عُرُباً أَتْرَاباً(۳۷)
لأصحَابِ الْيَمِينِ(۳۸)
ثُلَّةٌ مِّنَ الاَوَّلِينَ(۳۹)
وَ ثُلَّةٌ مِّنَ الآخِرِينَ(۴۰)
وَ أَصحَابُ الشّمَالِ مَا أَصحَابُ الشّمَالِ(۴۱)
فى سَمُومٍ وَ حَمِيمٍ(۴۲)
وَ ظِلٍّ مِّن يَحْمُومٍ(۴۳)
لا بَارِدٍ وَ لا کَرِيمٍ(۴۴)
إِنّهُمْ کانُوا قَبْلَ ذَلِک مُترَفِينَ(۴۵)
وَ کانُوا يُصِرُّونَ عَلى الحِْنثِ الْعَظِيمِ(۴۶)
وَ کانُوا يَقُولُونَ أَئذَا مِتْنَا وَ کُنَّا تُرَاباً وَ عِظاماً أَ ءِنَّا لَمَبْعُوثُونَ(۴۷)
أَوَ ءَابَاؤُنَا الاَوَّلُونَ(۴۸)
قُلْ إِنَّ الاَوَّلِينَ وَ الآخِرِينَ(۴۹)
لَمَجْمُوعُونَ إِلى مِيقَاتِ يَوْمٍ مَّعْلُومٍ(۵۰)
ثمَّ إِنَّکُمْ أَيُّهَا الضّالُّونَ الْمُکَذِّبُونَ(۵۱)
لآکلُونَ مِن شَجَرٍ مِّن زَقُّومٍ(۵۲)
فَمَالِئُونَ مِنهَا الْبُطُونَ(۵۳)
فَشارِبُونَ عَلَيْهِ مِنَ الحَْمِيمِ(۵۴)
فَشارِبُونَ شُرْبَ الهِْيمِ(۵۵)
هَذَا نُزُلهُُمْ يَوْمَ الدِّينِ(۵۶)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۰۴
«ترجمه آيات»
سابقين، همان مقربين درگاه خدايند (۱۱).
در باغ هاى پر نعمت بهشت جاى دارند (۱۲).
اين طايفه، در گذشتگان بيشتر هستند (۱۳).
و در آيندگان کمتر (۱۴).
اينان، بر تخت هايى به هم پيوسته قرار دارند (۱۵).
رو به روى هم تکيه مى زنند (۱۶).
و غلامانى بهشتى، پروانه وار به خدمتشان مى پردازند (۱۷).
با ظرف هايى چون تنگ و آفتابه و قدح، شراب معين مى آورند (۱۸).
شرابى که نه سر درد مى آورد و نه عقلشان را زايل مى سازد (۱۹).
و از ميوه ها، هرچه اختيار کنند (۲۰).
و از گوشت مرغ، از هر نوع که اشتها کنند (۲۱).
و حور العين هايى (دارند) (۲۲).
که از شدّت صفا، چون لؤلؤ دست نخورده اند (۲۳).
همه اين ها، پاداش کارهايى است که همواره مى کردند (۲۴).
در بهشت، نه سخن بيهوده مى شنوند، و نه تهمت و گناه (۲۵).
هرچه هست، سلام است و سخن سالم (۲۶).
اما اصحاب يمين، نامۀ اعمالشان به دست راستشان داده مى شود و وصفى ناگفتنى دارند (۲۷).
در سايه سدرى بی خار (۲۸).
و موزى که ميوه هايش روی هم چيده شده (۲۹).
و سايه اى گسترده و هميشگى (۳۰).
و آبشارى لا ينقطع (۳۱).
و ميوه هايى بسيار (۳۲).
که در هيچ فصلى قطع و در هيچ حالى ممنوع نمى شود (۳۳).
و جايگاهى بلند (و يا در جوار همسرانى بلند مرتبه) قرار دارند (۳۴).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۰۵
ما آنان را به وصفى ناگفتنى ايجاد کرديم (۳۵).
و هميشه بکر قرارشان داديم (۳۶).
و نيز شوهر دوست و هم سن شوهران (۳۷).
اين سرنوشت، مخصوص اصحاب يمين است (۳۸).
که هم، در گذشتگان بسيارند (۳۹).
و هم، در آيندگان (۴۰).
و اما اصحاب شمال، چه اصحاب شمالى؟ (نامه اعمالشان به نشانۀ جرم، به دست چپشان داده مى شود)(۴۱).
که در آتشى نافذ و آبى جوشان (۴۲).
و در سايه اى از دود سياه قرار دارند (۴۳).
که نه خُنَکى دارد، و نه سودى مى بخشد (۴۴).
چون ايشان قبل از اين، در دنيا، عيّاش و طاغى بودند (۴۵).
و بر شکستن سوگند محکم و عظيم، اصرار مى ورزيدند (۴۶).
و بارها مى گفتند: آيا اگر بميريم و خاک و استخوان شويم، دوباره زنده و مبعوث مى گرديم؟ (۴۷).
آيا پدران گذشته ما نيز مبعوث مى شوند (۴۸).
بگو انسان هاى اولين و آخرين (۴۹).
به طور قطع، براى اجتماع در ميقات روزى معلوم جمع خواهند شد (۵۰).
آنگاه شما اى گمراهان تکذيب گر! (۵۱).
از درختى از زقّوم خواهيد خورد (۵۲).
و شکم ها را از آن پُر خواهيد ساخت (۵۳).
و آنگاه از آب جوشان متعفّن، روى آن خواهيد نوشيد (۵۴).
پس از آن باز هم خواهيد نوشيد، آن چنان که شتر هيماء و دچار بيمارى استسقاء مى نوشد، و رفع عطش مى کند (۵۵).
تازه همه اين ها، پذيرايى ابتدايى ورودشان به قيامت است (۵۶).
«بیان آيات»
اين آيات، حال و وضعى که هر يک از آن سه طايفه در قيامت دارند، شرح مى دهد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۰۶
«أُولَئک الْمُقَرَّبُونَ * فى جَنَّاتِ النَّعِيمِ»:
اشاره با کلمۀ «أولئِکَ» به سابقين است، و جملۀ «أولئِکَ المُقَرّبُونَ»، مبتدا و خبر، و جمله اى استينافى و ابتدايى است و ربطى به ما قبل ندارد.
ولى بعضى از مفسران گفته اند: جمله مذکور - که مرکب از مبتدا و خبر است - خود، خبرى است براى کلمۀ سابقون.
بعضى ديگر گفته اند: «أولئِکَ» مبتدا، و مقرّبون صفت آن، و خبرش جمله «فِى جَنّاتِ النّعِيم» است.
(بنابراين که مبتدا و خبر باشد، معنايش اين مى شود که: اينان، مقرّبان درگاه خدايند، و در جنّات نعيم هستند. و بنابر وجه دوم، معنايش اين مى شود که: سابقون، همين مقرّبين هستند که در جنّات نعيم اند. و بنابر وجه سوم، معنايش اين مى شود که: اين مقربين، در جنّات نعيم اند).
ولى از اين سه احتمال، اولين وجه از نظر سياق - که نخست مردم را سه قسم مى کند، و سپس مآل کار هر يک را به تفصيل شرح مى دهد - سازگارتر و موجّه تر است.
== موارد استعمال کلمۀ «قرب»، در امور مادی و معنوی ==
و مسأله «قرب» و «بُعد»، دو معناى نسبى هستند که اجسام، به حَسَب نسبت مکانى به آن دو متصف مى شوند. (مى گوييم: فلان چيز به ما نزديک و آن ديگرى از ما دور است)، ولى در استعمال آن توسعه اى داده، در زمان و غير زمان هم استعمال کرده اند. مثلا مى گويند فردا به امروز نزديک تر است تا پس فردا، و يا مى گويند: عدد چهار به عدد سه نزديک تر است تا عدد پنج، و يا رنگ سبز به رنگ سياه نزديک تر از رنگ قرمز است.
و باز توسعۀ بيشترى به استعمال آن داده، از اجسام و جسمانيات تجاوز کرده، معانى و حقايق را هم با آن دو توصيف کرده اند. (مثلا فرموده اند: مسلمان بخيل، دورتر از کافر سخى است به نجات و به عکس، کافر سخى، نزديک تر به نجات است، از مسلمان بخيل).
حتى کلمۀ «قرب» در مورد خداى تعالى، به خاطر احاطه اى که به هر چيز دارد، استعمال شده، خود خداى تعالى فرموده: «وَ إذَا سَألَکَ عِبَادِى عَنّى فَإنّى قَرِيبٌ». و يا فرموده:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۰۷
«وَ نَحنُ أقرَبُ إلَيهِ مِنکُم». و نيز فرموده: «وَ نَحنُ أقرَبُ إلَيهِ مِن حَبلِ الوَرِيد».
و اين معنا، يعنى «نزديک تر بودن خداى تعالى» به من از خود من، و به هر چيزى از خود آن چيز، عجيب ترين معنايى است که از مفهوم «قرب» تصور مى شود، و ما، در تفسير آيه ۱۶ از سوره «ق»، به تصوير آن اشاره کرديم.
و نيز از مواردى که کلمۀ «قرب» در امور معنوى استعمال شده، مورد بندگان در مرحلۀ بندگى و عبوديت است، و چون نزديک شدن بنده به خداى تعالى، امرى است اکتسابى، که از راه عبادت و انجام مراسم عبوديت به دست مى آيد، کلمه را در اين مورد در صيغۀ «تقرّب» استعمال مى کنند. چون «تقرّب»، به معناى آن است که کسى بخواهد به چيزى و يا کسى نزديک شود. بندۀ خدا با اعمال صالح خود، مى خواهد به خدا نزديک گردد، و این نزديکى عبارت است از اين که در معرض شمول رحمت الهی واقع شود، و در آن معرض، شرّ اسباب و عوامل شقاوت و محروميت را از او دور کنند.
و نيز اين که مى گوييم: خداى تعالى، بندۀ خود را به خود نزديک مى کند، معنايش اين است که: او را در منزلتى نازل مى کند که از خصايص وقوع در آن منزلت، رسيدن به سعادت هايى است که در غير آن منزلت به آن نمى رسد، و آن سعادت ها، عبارت است از اکرام خدا، و مغفرت و رحمت او، همچنان که فرمود: «کِتَابٌ مَرقُومٌ * يَشهَدُهُ المُقَرّبُونَ». و نيز فرموده: «وَ مِزَاجُهُ مِن تَسنِيمٍ * عَيناً يَشرَبُ بِهَا المُقَرّبُونَ».
پس «مقرّبون»، بلند مرتبه ترين طبقات اهل سعادت اند، همچنان که آيه شريفه «وَ السّابِقُونَ السّابِقُونَ * أولئِکَ المُقَرّبُونَ» نيز، به اين معنا اشاره دارد. و معلوم است که چنين مرتبه اى براى کسى حاصل نمى شود، مگر از راه عبوديت و رسيدن به حدّ کمال آن، همچنان که فرمود: «لَن يَستَنکِفَ المَسِيحَ أن يَکُونَ عَبداً للهِ وَ لَا المَلائِکَةُ المُقَرّبُونَ»، و عبوديت تکميل نمى شود، مگر وقتى که عبد تابع محض باشد، و اراده و عملش را تابع اراده مولايش کند. هيچ چيزى نخواهد، و هيچ عملى نکند، مگر بر وفق ارادۀ
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۰۸
مولايش، و اين، همان داخل شدن در تحت ولايت خدا است. پس چنين کسانى «اولياء اللّه» نيز هستند، و «اولياء اللّه»، تنها همين طايفه اند.
«فِى جَنّاتٍ النّعِيم » - يعنى هر يک نفر از اين مقربين در يک جنت نعيم خواهد بود. در نتيجه، همۀ آنان در جنات النعيم هستند.
آوردن «جنّات» به صيغۀ جمع، به اين اعتبار بوده. ممکن هم هست به این اعتبار باشد که هر يک نفر از مقرّبين در جنّت هاى نعيم باشد، وليکن اين احتمال از اين نظر بعيد است که در آخر سوره صريحا مى فرمايد: مقرّبين، هر يک در يک جنت اند: «فَأمّا إن کَانَ مِنَ المُقَرّبِينَ * فَرَوحٌ وَ رَيحَانٌ وَ جَنّةُ نَعِيمٍ».
در سابق هم، مکرر گفتيم که «نعيم» عبارت است از: «ولايت»، و «جنّت نعيم»، عبارت است از: «جنّت ولايت»، و اين نکته با مطلب چند سطر قبل ما هم تناسب دارد که گفتيم: «و اين، همان داخل شدن به ولايت خدا است».
رده:تفسیر المیزان
آیات این صفحه
آیه ۱ سوره واقعهآیه ۲ سوره واقعهآیه ۳ سوره واقعهآیه ۴ سوره واقعهآیه ۵ سوره واقعهآیه ۶ سوره واقعهآیه ۷ سوره واقعهآیه ۸ سوره واقعهآیه ۹ سوره واقعهآیه ۱۰ سوره واقعهآیه ۱۱ سوره واقعهآیه ۱۲ سوره واقعهآیه ۱۳ سوره واقعهآیه ۱۴ سوره واقعهآیه ۱۵ سوره واقعهآیه ۱۶ سوره واقعهآیه ۱۷ سوره واقعهآیه ۱۸ سوره واقعهآیه ۱۹ سوره واقعهآیه ۲۰ سوره واقعهآیه ۲۱ سوره واقعهآیه ۲۲ سوره واقعهآیه ۲۳ سوره واقعهآیه ۲۴ سوره واقعهآیه ۲۵ سوره واقعهآیه ۲۶ سوره واقعهآیه ۲۷ سوره واقعهآیه ۲۸ سوره واقعهآیه ۲۹ سوره واقعهآیه ۳۰ سوره واقعهآیه ۳۱ سوره واقعهآیه ۳۲ سوره واقعهآیه ۳۳ سوره واقعهآیه ۳۴ سوره واقعهآیه ۳۵ سوره واقعهآیه ۳۶ سوره واقعهآیه ۳۷ سوره واقعهآیه ۳۸ سوره واقعهآیه ۳۹ سوره واقعهآیه ۴۰ سوره واقعهآیه ۴۱ سوره واقعهآیه ۴۲ سوره واقعهآیه ۴۳ سوره واقعهآیه ۴۴ سوره واقعهآیه ۴۵ سوره واقعهآیه ۴۶ سوره واقعهآیه ۴۷ سوره واقعهآیه ۴۸ سوره واقعهآیه ۴۹ سوره واقعهآیه ۵۰ سوره واقعهآیه ۵۱ سوره واقعهآیه ۵۲ سوره واقعهآیه ۵۳ سوره واقعهآیه ۵۴ سوره واقعهآیه ۵۵ سوره واقعهآیه ۵۶ سوره واقعه