تفسیر المیزان

المیزان جلد۱۹ بخش۱۷

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۲۰ رواياتى در ذيل آيات مربوط به بهشت و نعمت هاى بهشتى و در الدر المنثور است که ابن ابى الدنيا، در کتاب «صفة الجنّة»، و بزار، ابن مردويه، و بيهقى، در کتاب «البعث»، از عبداللّه بن مسعود روايت کرده اند گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» به من فرمود: همين که در بهشت نگاهت به مرغى بيفتد و هوس بريان شدۀ آن را بکنى، همان مرغ در حالى که بريان شده، پيش رويت مى افتد. مؤلف: در اين معنا روايات بسيارى رسيده و در بعضى از آن ها آمده که هوس هر چيز را بکند، برايش حاضر مى شود، و او از آن چيز مى خورد، و بقيه اش به همان حالت اول بر مى گردد. مثلا اگر مرغ باشد، به سوى محل خود پرواز مى کند، و تازه در بين مرغان افتخار هم مى کند. و در تفسير قمى، در ذيل آيه شريفه «لَا يَسمَعُونَ فِيهَا لَغواً وَ لَا تَأثِيماً»، امام فرموده: «لغو» و «تأثيم»، عبارت است از فحش و دروغ و غنا. مؤلف: شايد مراد از «غنا»، لهو باشد، و ممکن هم هست کلمۀ غنا تصحيف شدۀ «خناء» باشد. يعنى ناقل حديث آن را درست ننوشته باشد و «خناء»، به معناى ناسزاگويى و فحش است. و نيز در همان کتاب، در ذيل آيه «وَ أصحَابُ اليَمِين مَا أصحَابُ اليَمِين» نقل مى کند که امام فرمود: «اصحاب يمين»، عبارتند از: على بن ابى طالب و شيعيان او. مؤلف: اين روايت نظر دارد به رواياتى که در تفسير آيه «يَومَ نَدعُوا کُلّ أُنَاسٍ بِإمَامِهِم فَمَن أوتِىَ کِتَابَهُ بِيَمِينِهِ» وارد شده، که در آن روايات، کلمۀ «يمين»، به امام حق معنا شده. و معناى روايت قمى اين مى شود که: «يمين»، على «عليه السلام» است و «اصحاب يمين»، اصحاب آن جناب و شيعيان او هستند. و به هر حال، روايت از باب نشان دادن مصداق بارز آيه است، نه اين که بخواهد بفرمايد آيه شريفه در خصوص على «عليه السلام» و شيعيانش نازل شده. باز در آن کتاب، در ذيل آيه «فِى سِدرٍ مَخضُود» آمده که: اين سدر درختى است که نه برگ دارد و نه خار، و وقتى امام صادق «عليه السلام»، آيه «وَ طَلحٍ مَنضُود» را تلاوت کرد، در معنايش فرمود: يعنى روی هم چيده شده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۲۱ و در الدر المنثور است که حاکم (وى حديث را صحيح دانسته)، و بيهقى، در کتاب البعث، از ابى امامه روايت کرده اند که گفت: اصحاب رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، همواره مى گفتند: خداى تعالى، هميشه ما را به وسيلۀ دهاتی ها سود مى رساند. دهاتی ها به شهر مى آيند و از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، مسائلى مى پرسند و ما استفاده مى کنيم. همچنان که روزى يک اعرابى نزد رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» شد و عرضه داشت: يا رسول الله! قرآن کريم، نام درختى موذى را برده، و ما انتظار نداشتيم که در بهشت، درختى موذى وجود داشته باشد و صاحبش را اذيت کند. حضرت پرسيد: کدام درخت است؟ اعرابى گفت: درخت سدر، که داراى خار است. رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: مگر قرآن نفرموده: «فِى سِدرٍ مَخضُودٍ»؟ خودش فرموده که خدا آن را خضد مى کند، يعنى خارش را از آن مى گيرد، و به جاى دانه دانه هاى خارش، ميوه به آن مى دهد. آرى، سدر بهشتى ميوه اى مى آورد، وقتى آن را مى شکافند، هفتاد و دو رقم طعام داخل آن است، طعام هايى که هيچ يک، رنگ ديگرى نيست. و در مجمع البيان مى گويد: عامه از على «عليه السلام» روايت کرده اند که: شخصى نزد آن جناب، اين آيه را خواند: «وَ طَلحٍ مَنضُود». حضرت فرمود: طَلح نيست، بلکه آيه شريفه «طَلعٍ مَنضُود» است، همچنان که در جاى ديگر فرموده: «وَ نَخلٍ طَلعُهَا هَضِيم». شخصى عرضه داشت: چرا پس قرآن را تغيير نمى دهيد، تا همه بخوانند «وَ طَلعٍ»؟ فرمود: قرآن امروز به هم خورده نمى شود. اين روايت را فرزند آن جناب، حسن بن على «عليهما السلام» و قيس بن سعد نيز، از آن جناب نقل کرده اند. و در الدر المنثور است که: عبدالرزاق، فاريابى، هناد، عبد بن حميد، و ابن مردويه، از على بن ابى طالب روايت کرده اند که در ذيل آيه «وَ طَلحٍ مَنضُود» فرمود: منظور موز است. و در مجمع البيان گفته: در خبر آمده که در بهشت درختى است که يک نفر سواره اگر بخواهد سايه آن را طى کند، و صد سال راه برود، باز هم آن را طى نخواهد کرد، و شما اگر خواستيد بخوانيد «وَ ظِلّ مَمدُود». و نيز در خبر آمده که هواى بهشت همواره مانند هواى صبحگاهان تابستان، نه سرد است و نه گرم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۲۲ مؤلف: روايت اولى در الدر المنثور، از ابى سعيد و انس و غير آن دو، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» نقل شده. و در روضه کافى، به سندى که به على بن ابراهيم دارد، از او، از ابن محبوب، از محمد بن اسحاق مدنى، از امام ابى جعفر «عليه السلام»، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» روايت کرده که در ضمن حديثى که در آن وصف بهشت و اهل بهشت را توصيف کرده، فرموده: اهل بهشت به زيارت يکديگر مى روند، و در بهشت همگى در زير سايه هاى کشيده شده اى که هوايش و روشنی اش، مانند هوا و روشنى مابين طلوع فجر و طلوع خورشيد، و بلکه پاکيزه تر از آن است، متنعم مى شوند. و در تفسير قمى، در ذيل آيه «إنّا أنشَأنَاهُنّ إنشَاءً» فرموده: منظور حورالعين در بهشت است. «فَجَعَلنَاهُنّ أبکَاراً عُرُباً»، فرمود: يعنى جز به زبان عربى سخن نمى گويند. و در الدر المنثور است که: ابن ابى حاتم، از جعفر بن محمد، از پدرش روايت کرده که فرمود: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، در معناى کلمه «عُرُباً» فرمود: کلام حوريان بهشت عربى است. مؤلف: و در رواياتى ديگر آمده که کلمۀ «عُرُب»، جمع «عروب» است، که به معناى زن با ناز و کرشمه است. و نيز در همان کتاب است که مسدد در مسند خود، و ابن منذر و طبرانى و ابن مردويه، به سند حسن، از ابى بکره، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» روايت کرده اند که در تفسير آيه «ثُلّةٌ مِنَ الأوّلِينَ وَ ثُلّةٌ مِنَ الآخِرِين» فرمود: اين دو گروه، هر دو در اين امت اند و منظور، اولين اين امت و آخرين آنند. مؤلف: اين معنا در روايات بسيارى وارد شده، وليکن ظاهر آيات اين سوره، اين است که تقسيم بندى آن، مربوط به تمام بشر است، نه مخصوص به اين امت. و شايد مراد اين روايات، اين باشد که در اين امت نيز، از هر قسمى مصداقى هست، هرچند که اين احتمال از ظاهر روايات بعيد است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۲۳ و همچنين مراد از رواياتى که وارد شده که «اصحاب يمين»، اصحاب اميرالمؤمنين اند، و رواياتى که دارد «اصحاب شمال»، دشمنان آل محمّدند، خواسته اند بيان مصداق کنند. و در محاسن، به سند خود، از معاوية بن وهب، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که گفت: از آن جناب، از نوشيدن به يک نفس پرسيدم. حضرتش آن را مکروه دانست و فرمود: اين شرب، شرب هيم است. پرسيدم هيم چيست؟ فرمود شتر. و نيز در آن کتاب، به سند خود، از حلبى، از امام صادق «عليه السلام» روايت آورده که گفت: آن جناب کراهت داشت از اين که مردم شبيه به هيم باشند، و آنگاه گفت: پرسيدم: هيم چيست؟ فرمود: ريگ. مؤلف: اين هر دو معنا، در رواياتى ديگر نيز آمده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۲۴ آيات ۵۷ - ۹۶ سوره واقعه نَحْنُ خَلَقْنَاکُمْ فَلَوْ لا تُصدِّقُونَ(۵۷) أَ فَرَءَيْتُم مَّا تُمْنُونَ(۵۸) ءَ أَنتُمْ تخْلُقُونَهُ أَمْ نَحْنُ الخَْالِقُونَ(۵۹) نَحْنُ قَدَّرْنَا بَيْنَکمُ الْمَوْت وَ مَا نحْنُ بِمَسبُوقِينَ(۶۰) عَلى أَن نُّبَدِّلَ أَمْثَالَکُمْ وَ نُنشِئَکُمْ فى مَا لا تَعْلَمُونَ(۶۱) وَ لَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشأَةَ الاُولى فَلَوْ لا تَذَکَّرُونَ(۶۲) أَ فَرَءَيْتُم مَّا تحْرُثُونَ(۶۳) ءَ أَنتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نحْنُ الزَّارِعُونَ(۶۴) لَوْ نَشاءُ لَجَعَلْنَاهُ حُطاماً فَظلْتُمْ تَفَکَّهُونَ(۶۵) إِنَّا لَمُغْرَمُونَ(۶۶) بَلْ نحْنُ محْرُومُونَ(۶۷) أَ فَرَءَيْتُمُ الْمَاءَ الَّذِى تَشرَبُونَ(۶۸) ءَ أَنتُمْ أَنزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ أَمْ نحْنُ الْمُنزِلُونَ(۶۹) لَوْ نَشاءُ جَعَلْنَاهُ أُجَاجاً فَلَوْ لا تَشکُرُونَ(۷۰) أَ فَرَءَيْتُمُ النَّارَ الَّتى تُورُونَ(۷۱) ءَ أَنتُمْ أَنشأْتُمْ شجَرَتهَا أَمْ نحْنُ الْمُنشِئُونَ(۷۲) نَحْنُ جَعَلْنَاهَا تَذْکِرَةً وَ مَتَاعاً لِّلْمُقْوِينَ(۷۳) فَسبِّحْ بِاسمِ رَبِّک الْعَظِيمِ(۷۴) فَلا أُقْسِمُ بِمَوَاقِع النُّجُومِ(۷۵) وَ إِنَّهُ لَقَسمٌ لَّوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ(۷۶) إِنَّهُ لَقُرْءَانٌ کَرِيمٌ(۷۷) فى کِتَبٍ مَّکْنُونٍ(۷۸) لا يَمَسهُ إِلا الْمُطهَّرُونَ(۷۹) تَنزِيلٌ مِّن رَّب الْعَالَمِينَ(۸۰) أَ فَبهَذَا الحَْدِيثِ أَنتُم مُّدْهِنُونَ(۸۱) وَ تجْعَلُونَ رِزْقَکُمْ أَنَّکُمْ تُکَذِّبُونَ(۸۲) فَلَوْ لا إِذَا بَلَغَتِ الحُْلْقُومَ(۸۳) وَ أَنتُمْ حِينَئذٍ تَنظرُونَ(۸۴) وَ نحْنُ أَقْرَب إِلَيْهِ مِنکُمْ وَ لَکِن لا تُبْصِرُونَ(۸۵) فَلَوْ لا إِن کُنتُمْ غَيرَ مَدِينِينَ(۸۶) تَرْجِعُونهَا إِن کُنتُمْ صدِقِينَ(۸۷) فَأَمَّا إِن کانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ(۸۸) فَرَوْحٌ وَ رَيحَانٌ وَ جَنَّت نَعِيمٍ(۸۹) وَ أَمَّا إِن کانَ مِنْ أَصحَابِ الْيَمِينِ(۹۰) فَسلَمٌ لَّک مِنْ أَصحَابِ الْيَمِينِ(۹۱) وَ أَمَّا إِن کانَ مِنَ الْمُکَذِّبِينَ الضالِّينَ(۹۲) فَنزُلٌ مِّنْ حَمِيمٍ(۹۳) وَ تَصلِيَةُ جَحِيمٍ(۹۴) إِنَّ هَذَا لهَُوَ حَقُّ الْيَقِينِ(۹۵) فَسبِّحْ بِاسمِ رَبِّک الْعَظِيمِ(۹۶) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۲۵ «ترجمه آیات» ما شما را آفريده ايم، پس چرا تصديق نمى کنيد (۵۷). به من خبر دهيد آيا نطفه اى که در رحم ها مى ريزيد (۵۸). آيا شما آن را مى آفرينيد و يا ما خالق آنيم؟ (۵۹) اين ماييم که مرگ را بين شما مقرر کرده ايم، و کسى نيست که از تقدير ما سبقت بگيرد (۶۰). ما بر اين اساس مقدر کرده ايم که جماعتى مثل شما جايگزين شما شوند، و شما را به خلقتى ديگر، که از آن خبر نداريد، ايجاد کنيم (۶۱). و شما با اين که نشئۀ نخستين را ديديد، چرا متذکر نمى شويد؟! (۶۲) آيا هيچ درباره آنچه کشت مى کنيد، انديشيده ايد؟ (۶۳) آيا شما آن را مى رويانيد، و يا روياننده اش ماييم؟ (۶۴) و اگر بخواهيم، مى توانيم آن را بوتۀ خشکى کنيم، و شما از شدت حادثه تعجب کنيد (۶۵). (و به يکديگر بگوييد) در خسارت سنگينى قرار گرفتيم (۶۶). بلکه به کلّى از رزق محروم شديم (۶۷). آيا درباره اين آب (تصفيه شده و شيرين آسمانى) که مى نوشيد، انديشيده ايد؟ (۶۸) شما آن را از تصفيه خانۀ ابر نازل کرديد، و يا نازل کننده اش ماييم؟ (۶۹) و اگر مى خواستيم (مانند قبل از تصفيه و همانند آب درياها) تلخ و شورش مى کرديم، پس چرا هنوز هم شکر نمى گزاريد (۷۰). آيا درباره آتشى که مى افروزيد، فکر کرده ايد؟ (۷۱) آيا درختش را که بعدا هيزم شد، شما ايجاد کرديد، و يا پديد آورنده اش ما بوديم؟ (۷۲) ما آن را مايه تذکر و وسيله زندگى شما مردم تهيدست بيکس قرار داديم (۷۳). پس به نام پروردگار عظيمت، تسبيح کن (۷۴). مطلب آن قدر روشن است که حاجت نيست به اين که به سقوط ستارگان سوگند ياد کنيم (۷۵). (ولى ياد مى کنيم) و اين سوگند اگر بدانيد، بسيار عظيم است (۷۶). که اين قرآنى است ارجمند (۷۷). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۲۶ (که قبلا) در کتابى پنهان از بشر بود (۷۸). که جز پاکان، کسى از آن آگاه نيست (۷۹). تنزيلى از ناحيۀ ربّ العالَمين است (۸۰). آيا هنوز هم به اين امر مهم بى اعتنايى و سهل انگارى مى کنيد؟ (۸۱) و بهرۀ خود را، در تکذيب آن قرار مى دهيد (۸۲). پس چرا وقتى جان يکى از شما به حلقوم مى رسد (توانايى بازگرداندن آن را نداريد؟) (۸۳). و در آن هنگام همه تماشا مى کنيد که او دارد از دستتان مى رود (و کارى از دستتان ساخته نيست) (۸۴). در حالى که ما از شما به او نزديک تريم، ولى شما نمى بينيد (۸۵). پس چرا اگر روز جزايى نداريد (۸۶). جان او را بر نمى گردانيد، اگر راست مى گوييد؟ (۸۷) (پس بدانيد که روز جزايى داريد، و شما مردم در آن روز هم، سه طايفه هستيد. مقربين و اصحاب يمين و مکذّبين)، اگر آن که جانش به حلقوم رسيده، از مقربين باشد (۸۸). راحتى و رزق و جنت نعيم دارد (۸۹). و اما اگر از اصحاب يمين باشد (۹۰). اى پيامبر! در آن روز به تو سلام خواهد کرد (۹۱). و اما اگر از تکذيب گران و گمراهان باشد (۹۲). پذيرايى وى از آب جوشان (۹۳). و حرارت آتش خواهد بود (۹۴). به درستى که اين همان حق اليقين است (۹۵). پس به نام پروردگار عظيمت تسبيح گوى (۹۶). «بیان آیات» بعد از آن که رشته کلام خداى سبحان منتهى شد به بيان عاقبت امر طوايف سه گانه، که آخرين ايشان «اصحاب شمال» بود و فرمود: عاملى که ايشان را به چنين سرنوشتى سوق داد، يکى شکستن عهدى بود که در ازل سپرده بودند که به مراسم عبوديت قيام کنند. و ديگرى تکذيب بعث و جزا بود، و نيز بعد از آن که رسول گرامى خود را دستور داد به اين که گفتار آنان را با تقرير بعث و جزا و بيان کيفرها و پاداش هاى قيامت رد کند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۲۷ اينک در اين آيات، ايشان را بر سرِ اين که معاد و جزا را انکار کردند، توبيخ مى کند، به اين که آورندۀ خبر بعث و جزا خدا است، که آفريدگار ايشان و مدبّر امر ايشان و کسى است که مرگ و ايجاد بعد از مرگ را برايشان مقدر کرده. او مى داند که از آغاز خلقتشان تا منتها اليه امرشان، چه حوادثى بر آنان جريان مى يابد. و نيز توبيخ مى کند به اين که آن کتابى که ايشان را از معاد خبر مى دهد، قرآن کريم است، که از بازيچه دست شيطان ها شدن و اولياى گمراه آنان، مصون است. سپس دوباره بر سرِ سخن شده، حال طوايف سه گانه را يک بار ديگر بيان مى کند، و خاطر نشان مى سازد که اختلاف احوالى که اين طوايف دارند، از روز مرگشان شروع مى شود. و در اين جا، سوره خاتمه مى يابد. لازمۀ اعتقاد به آفريدگار، تصديق قيامت و معاد است «نَحْنُ خَلَقْنَاکُمْ فَلَوْ لا تُصدِّقُونَ»: سياق اين آيه، سياق گفتگو درباره قيامت و جزا است. در زمينه اى سخن مى گويد که مشرکان، قيامت و جزا را انکار و تکذيب کرده بودند و در چنين زمينه اى، جملۀ «فَلَولَا تُصَدّقُون»، تحريک و تشويق به تصديق مسأله معاد و ترک تکذيب آن است. و به طورى که از حرف «فاء» که بر سرِ جمله مذکور درآمده استفاده مى شود، جملۀ قبلى تعليل اين جمله است، و خلاصه مى فهماند اين که شما را تشويق مى کنيم به تصديق معاد، و دست برداشتن از تکذيب و انکار آن، علتش اين است که آخر، ما خالق شما هستيم، (ما شما را آفريده ايم، پس چرا گفتۀ ما را درباره معاد تصديق نمى کنيد). خواهيد گفت: به چه جهت خلقت خدا، ايجاب مى کند که مردم جزا و آمدن قيامت و وجود معاد را تصديق کنند؟ جواب مى گوييم به دو جهت: اول اين که: وقتى خداى تعالى، پديد آورندۀ انسان ها از هيچ و پوچ باشد، او مى تواند براى بار دوم هم، ايشان را خلق کند، همچنان که در جاى ديگر، همين مطلب را آورده، مى فرمايد: «قَالَ مَن يُحيِى العِظَامَ وَ هِىَ رَمِيمٌ * قَل يُحيِيهَا الّذِى أنشَأهَا أوّلَ مَرّةٍ وَ هُوَ بِکُلّ خَلقٍ عَلِيمٌ». جهت دوم اين که: وقتى پديد آورندۀ مردم و مدبّر امورشان و کسى که خصوصيات و امرشان را، او تقدير و اندازه گيرى مى کند، خداى تعالى است، پس او به آنچه با آن ها مى کند و حوادثی که برایشان ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۲۸ پيش مى آورد، داناتر است، و چون داناتر است، وقتى به ايشان خبر مى دهد که به زودى مبعوثشان مى کند، و بعد از مُردن، بارِ ديگر زنده شان نموده، جزاى اعمالشان را - چه خير و چه شر - مى دهد، ديگر چاره اى جز تصديقش ندارند. پس هيچ عذرى براى تکذيب کنندگان خبرهايى که او در کتابش داده، باقى نمى ماند. و يکى از آن خبرها، بعث و جزا است، همچنان که خودش فرمود: «ألَا يَعلَمُ مَن خَلَقَ وَ هُوَ اللّطِيفُ الخَبِيرُ». و نيز فرموده: «کَمَا بَدَأنَا أوّلَ خَلقٍ نَعِيدُهُ وَعداً عَلَينَا إنّا کُنّا فَاعِلِينَ». پس حاصل مفاد آيه اين شد که: ما شما را خلق کرده ايم، و مى دانيم که با شما چه مى کنيم، و به زودى آنچه بنا داريم، درباره شما انجام خواهيم داد. و اينک به شما خبر مى دهيم که به زودى زنده تان مى کنيم، و در برابر آنچه مى کرديد، جزايتان خواهيم داد، با اين حال چرا خبرهايى را که در کتابِ نازل بر شما، به شما مى دهيم، تصديق نمى کنيد؟ در اين آيه و آيات بعدی اش، التفاتى از غيبت به خطاب، به کار رفته. چون مردم غايب فرض شده بودند، مى فرمود: «هَذَا نُزُلُهُم يَومَ الدّين - این پذيرايى از ايشان است در روز جزا». ولى در ابتداى آيات مورد بحث، مردم مخاطب قرار گرفته اند، روى سخن به ايشان کرده، مى فرمايد: «نَحنُ خَلَقنَاکُم»، و اين دگرگون کردن سياق، براى اين بوده که در آيات مورد بحث، بناى توبيخ آنان را داشته، و در توبيخ، خطاب مؤکّدتر از غيبت است، و گفتن اين که شما چنين و چنانيد، مؤثرتر از گفتن «ايشان چنين و چنانند»، مى باشد. «أَفَرَءَيْتُم مَّا تُمْنُونَ»: کلمه «تُمنُون»، مضارع جمع حاضر از مصدر «امناء» است و «امناء»، به معناى ريختن نطفه است، که منظور از آن در اين جا، ريختن در رحم زنان است. و معناى آيه اين است که: به من خبر دهيد در خلقت انسان ها، شما پدران و مادران غير از ريختن نطفه، چه نقشى داريد؟ «ءَ أَنتُمْ تَخْلُقُونَهُ أَمْ نَحْنُ الخَْالِقُونَ»: آيا شما آن نطفه را به صورت انسانى مثل خود در مى آوريد، يا خالق آن ماييم، و تبديلش به صورت بشر به دست ما صورت مى گيرد؟ ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۲۹ مرگ از سوی خداوند، برای بشر مقدّر شده است «نَحْنُ قَدَّرْنَا بَيْنَکمُ الْمَوْت وَ مَا نَحْنُ بِمَسبُوقِينَ»: آرى، تدبير امور خلق به جميع شؤون و خصوصياتش، از لوازم خلقت و افاضۀ وجود است. وقتى خداى تعالى به انسان هستى مى دهد، هستى محدود مى دهد، از همان اولين لحظۀ تکوينش تا آخرين لحظۀ زندگى دنيایی اش، و تمامى خصوصياتى که در طول اين مدت به خود مى گيرد و رها مى کند، همه از لوازم آن محدوديت است، و جزو آن حدّ است و به تقدير و اندازه گيرى و تحديد خالق عزّوجلّش است، که يکى از آن خصوصيات هم، مرگ او است. پس مرگ انسان مانند حياتش، به تقديرى از خدا است، نه این که خدا نتوانسته انسان را براى هميشه آفريده باشد، و چون او از چنين خلقتى عاجز بوده و قدرتش همين قدر بوده که آفريده اش، مثلا هفتاد سال دوام داشته باشد، قهرا بعد از هفتاد سال دستخوش مرگ شود (العياذ باللّه). و نه اين که خدا او را براى هميشه زنده ماندن خلق کرده باشد، وليکن اسباب و عوامل مخرّب و ويرانگر بر ارادۀ خداى عزّوجلّ غلبه کرده، و مخلوق او را بميراند. چون لازمۀ اين دو فرض، اين است که: قدرت خداى تعالى، محدود و ناقص باشد. در فرض اول نتوانسته باشد دوام بيشترى به مخلوق زنده اش بدهد، و در فرض دوم، نتوانسته باشد از هجوم عوامل ويرانگر جلوگيرى کند. و اين، در مورد خداى تعالى محال است، براى اين که قدرت او مطلق و اراده اش شکست ناپذير است. از اين بيان روشن شد که منظور از جمله «نَحنُ قَدّرنَا بَينَکُمُ المَوت»، این است که بفهماند اولا مرگ حق است. و در ثانى، مقدّر از ناحيه او است، نه اين که مقتضاى نحوۀ وجود يک موجود زنده باشد، بلکه خداى تعالى آن را براى اين موجود مقدّر کرده. يعنى او را آفريده تا فلان مدت زنده بماند، و در رأس آن مدت بميرد. و نيز روشن گرديد که مراد از جملۀ «وَ مَا نَحنُ بِمَسبُوقِين» - با در نظر گرفتن اين که کلمه «سبق»، به معناى غلبه و «مسبوق»، به معناى مغلوب است - اين است که: ما در عروض مرگ بر يک مخلوق زنده از عوامل ويرانگر شکست نمى خوريم، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۳۰ و چنان نيست که حياتى دائمى به شما افاضه کنيم، ولى آن اسباب بر اراده ما غلبه کنند، و حياتى را که ما خواسته ايم هميشه باشد، باطل سازند. «عَلى أَن نُّبَدِّلَ أَمْثَالَکُمْ وَ نُنشِئَکُمْ فى مَا لا تَعْلَمُونَ»: کلمۀ «عَلى»، متعلق است به جملۀ «قَدّرنَا»، و جملۀ جار «عَلى» و مجرور «أن نُبَدّلَ»، در واقع حال است براى «قَدّرنَا»، و معنايش است که: ما مرگ را بين شما مقدّر کرديم، در حالى که آن مرگ بر این اساس تقدير شد که جا براى امثال شما باز شود، و ديگران جاى شما را بگيرند، و شما را در خلقتى ديگر که نمى دانيد، در آوريم. و کلمۀ «امثال»، جمع مِثل - به کسره ميم و سکون ثاء - است و مِثل هر چيزى، عبارت است از چيزى که در نوعيت با آن يکى باشد. و ساده تر بگويم: فردى ديگر از نوع آن باشد. مانند زيد که مثل عمرو است. يعنى فردى ديگر از نوع انسان است. و مراد از جملۀ «أن نُبَدّلَ أمثَالَکُم»، این است که: شما را با امثالى از بشر تبديل کنيم، و يا امثال شما را به جاى شما تبديل کنيم. و به هر حال معناى آن اين است که: جماعتى از بشر را با جماعتى ديگر، نسلى را با نسلى ديگر، عوض و تبديل کنيم. اخلاف بيايند و جاى اسلاف را بگيرند. کلمه «ما» در جملۀ «وَ نُنشِئَکُم فِيمَا لَا تَعلَمُون»، موصوله است و مراد از آن، خلقت است. و جمله عطف است بر جملۀ «نُبَدّلُ»، و تقدير کلام چنين است: «عَلى أن نُبَدّلَ أمثَالَکُم وَ عَلى أن نُنشِئَکُم»، يعنى ما مرگ را بر اين اساس مقدّر کرديم که نسلى ديگر مثل شما را جايگزين شما کنيم، و بر اين اساس که به شما خلقتى ديگر دهيم که نمى دانيد چگونه است، و آن خلقت ديگر، عبارت است از: هستى آخرتى که از جنس هستى ناپايدار دنيا نيست. و حاصل معناى دو آيه اين است که: مرگ در بين شما به تقديرى از ما مقدّر شده، نه اين که ناشى از نقصى در قدرت ما باشد، به اين معنا که ما نتوانيم وسيله ادامۀ حيات را براى شما فراهم کنيم، و نه اين که اسباب ويرانگر و مرگ و ميرآور بر ارادۀ ما غالب شده، و ما را در حفظ حيات شما عاجز کرده باشد، بلکه خود ما، شما را بر اين اساس آفريديم که پس از اجلى معين بميريد. چون خلقت ما بر اساس «تبديل امثال» است. يعنى طبقه اى بميرند، و جا براى طبقه اى ديگر باز کنند. اسلاف را بميرانيم و اخلاف را به جاى آنان بگذاريم. و نيز بر اين اساس است که بعد از مُردن شما، خلقتى ديگر وراى خلقت ناپايدار دنيوى به شما بدهيم. پس مرگ عبارت است از: انتقال از خانه اى به خانه اى ديگر، و از خلقتى به خلقتى بهتر، نه اين که عبارت باشد از انعدام و فناء. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۳۱ بعضى از مفسران احتمال داده اند کلمۀ «امثال» در آيه شريفه، جمع مَثَل - به دو فتحه - باشد، که به معناى وصف است. و در نتيجه، دو جملۀ «عَلى أن نُبَدّلَ» و «نُنشِئَکُم...»، هر دو يک معنا را افاده کنند و آن، اين است که: ما مرگ را بر اين اساس مقدر کرده ايم که اوصافتان را دگرگون سازيم، و در آخرت به خلقتى شما را مبعوث کنيم که خودتان نمى دانيد. مثلا بعضى از شما را به صفت و شکل سگ محشور کنيم. بعضى ديگر را صورت خوک و يا اشکال و صور ديگر، بعد از آن که در دنيا بر صفت انسان بوديد. ولى معناى قبلى جامع تر و پرفايده تر است. علم به دنيا و ویژگی های آن، مسلتزم اذعان به معاد است «وَ لَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشأَةَ الاُولى فَلَوْلا تَذَکَّرُونَ»: مراد از «نشأۀ اولى»، دنيا است و مراد از «علم به آن»، علم به خصوصيات آن است، که مستلزم اذعان به نشئه اى ديگر و جاودانه است. نشئه اى که در آن به اعمال جزا مى دهند، براى اين که از نظام حيرت انگيز عالَم دنيا، اين معنا به طور يقين به دست مى آيد که لغو و باطلى در عالَم هستى نيست، و قطعا براى اين نشئۀ فانى، غايت و هدفى است باقى. و نيز از ضروريات نظام دنيا اين است مى بينيم هر موجودى به سوى سعادت نوعيه اش هدايت شده، و انسان ها هم، بايد از طريق بعث رُسُل و تشريع شرايع و توجيه امر و نهى به سوى سعادتشان هدايت شوند و اين نيز، صورت نمى گيرد مگر اين که در برابر اعمال نيک پاداشى و در مقابل اعمال زشت کيفرى مقرر شود. و چون دنيا براى پاداش و کيفر تنگ است، ناگزير بايد در عالَمى ديگر - که همان نشئۀ آخرت است - صورت بپذيرد (به آيه ۲۷ و ۲۸ از سوره «ص» مراجعه شود). و اما اين که چگونه ممکن است انسان ها يک بار ديگر زنده شوند، دليل امکان نيز در همين نشئۀ دنيا است. چون در اين نشئه ديدند و فهميدند که آن خدايى که اين عالَم را از کتم عدم به هستى آورد، و چنين قدرتى داشت، او بر ايجاد بار دومش نيز قادر است: «قُل يُحيِيهَا الّذِى أنشَأهَا أوّلَ مَرّةٍ»، و اين خود برهانى است بر امکان معاد، و بر طرف کردن استبعاد منکران آن. و کوتاه سخن اين که: با علم به نشئۀ دنيا براى انسان ها، علمى نيز به مبادى برهان پيدا مى شود. برهانى که امکان بعث را اثبات مى کند، و استبعادى را که منکران نسبت به آن دارند، برطرف مى سازد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۳۲ پس با اثبات امکان، ديگر استبعاد معنايى ندارد. و اين برهان - به طورى که ملاحظه کرديد - برهان بر امکان حشر بدن ها است، و حاصلش اين است که: بدنى که در قيامت زنده مى شود و پاداش يا کيفر مى بيند، مثل بدن دنيوى است. و وقتى جايز باشد بدنى دنيايى خلق شود و زنده گردد، بدنى اخروى نيز ممکن است خلق و زنده گردد. چون اين بدن مثل آن بدن است، و حکم امثال در جواز و عدم جواز، يکى است. و تعجب از زمخشرى است که در تفسير اين آيه، گفته است: اين آيه دلالت دارد بر اين که قياس، عملى است صحيح. براى اين که منکران معاد را توبيخ مى کند که چرا قياس نکرديد، و با مقايسۀ نشئۀ آخرت به نشئۀ دنيا، به امکان آن پى نبرديد؟ و تعجب ما از اين جهت است که وى، ميان «قياس برهانى» و «قياس فقهى» فرق نگذاشته. آنچه در آيه شريفه آمده، قياسى است برهانى و منطقى، و آنچه وى برايش استدلال کرده، قياسى است فقهى که (اولا آيه شريفه هيچ دلالتى بر حجيت و اعتبار آن ندارد، و ثانيا قياس برهانى مفيد علم است، و قياس فقهى) مفيد ظن است، و هيچ ربطى به هم ندارند. در روح المعانى در ذيل آيه شريفه که فرموده: «أفَلَا تَذَکّرُونَ» مى گويد: چرا متوجه نمى شويد، که آن کس که قادر بر خلقت نشئۀ اول است، نسبت به نشئۀ دوم، قادرتر است. براى اين که صنع آن کمتر است و کار کمترى مى برد. زيرا در نشئۀ اول چيزى در دست نبود، ولى در نشئۀ دوم، مواد اصلى در دست است، و هر موجودى فرمولش معين شده و الگويش مشخص گشته. و بنابراين استدلالى که با آيه شريفه کرده اند، براى اعتبار قياس درست مى شود، وليکن بعضى اشکال کرده اند که آيه تنها دلالت دارد بر قياس اولويت، نه بر قياس اصطلاحى. چون آنچه در آيه آمده، قياس اولويت است. ساده تر اين که: آيه تنها مى فرمايد: خدا به طريق اولى، قادر بر بعث است. همان اشکالى که به زمخشرى وارد بود، به وى نيز وارد است، به اضافۀ این اشکال که قياس در آيه، قياس اولويت هم نيست. زيرا جامع بين نشئۀ اولى و نشئۀ آخرت اين است که: اين دو نشئه مثل هم اند، و مبدأ قياس این است که حکم امثال در جواز و عدم جواز يکى است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۳۳ و اما اين که گفت: به پا کردن نشئۀ قيامت کار کمترى مى برد، چون مواد اصلى و فرمول هر موجود در دست است، اين نيز ممنوع است. چون مواد اصلى - همان طور که پديد آمدنش احتياج به افاضۀ وجود دارد - بقايش نيز محتاج به افاضۀ وجود است. و همچنين، فرمول هر موجود، همان طور که اصل پديده اش احتياج به افاضۀ الهى دارد، بقايش نيز محتاج افاضۀ او است. پس براى خداى تعالى، نشئۀ اول و دوم هيچ فرقى ندارد. اين جاست که بطلان قياس اولويت هم روشن مى شود. و اما اين که گفت: نشئۀ اول بدون الگو بود و نشئۀ دوم الگو دارد، اين نيز صحيح نيست. و در حقيقت، ميان مثل و مثال خلط کرده. چون بدن آخرتى از اين نظر که بدن است، مثل بدن دنيوى است، نه مثال آن. وقتى مثال آن مى شود که همۀ آن خصوصيات و اجزا که بدن دنيوى داشت، از سلول ها و گلبول ها و ساير مواد داشته باشد، و در آن صورت، ديگر بدن اخروى نمى شود، بلکه همان بدن دنيوى است، و فرض ما اين است که بدن در آن روز، بدنى است اخروى. چيزى که هست، مثل بدن دنيوى است. حال اگر بگويى : اگر بدن اخروى مثل بدن دنيوى باشد، با در نظر گرفتن این که مثل هر چيزى، غير آن چيز است، بايد انسانِ در آخرت، غير انسانِ در دنيا باشد. چون مثل آن است، نه عين آن. در پاسخ مى گوييم: در مباحث سابق، مکرر گذشت که شخصيت انسان به روح او است، نه به بدنش، و روح هم با مرگ منعدم نمى شود. آنچه با مرگ فاسد مى شود، بدن است، که اجزايش متلاشى مى گردد. پس اگر همين بدن براى نوبت دوم ساخته و پرداخته شد، مثل همان بدنى که در دنيا بود، و روح آدمى بدان متعلق گشت، انسان عين انسانى خواهد شد که در دنيا مى زيست. همچنان که مى بينيم زيد در حال پيرى، عين زيد در حال جوانى است، با اين که از دوره جوانی اش تا دوره پيری اش، چند بار بدنش عوض شده و هر لحظه در حال عوض شدن است، و اين وحدت شخصيت را، همان روح او حفظ کرده است. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه

آیه ۱۱ سوره واقعهآیه ۱۲ سوره واقعهآیه ۱۳ سوره واقعهآیه ۱۴ سوره واقعهآیه ۱۵ سوره واقعهآیه ۱۶ سوره واقعهآیه ۱۷ سوره واقعهآیه ۱۸ سوره واقعهآیه ۱۹ سوره واقعهآیه ۲۰ سوره واقعهآیه ۲۱ سوره واقعهآیه ۲۲ سوره واقعهآیه ۲۳ سوره واقعهآیه ۲۴ سوره واقعهآیه ۲۵ سوره واقعهآیه ۲۶ سوره واقعهآیه ۲۷ سوره واقعهآیه ۲۸ سوره واقعهآیه ۲۹ سوره واقعهآیه ۳۰ سوره واقعهآیه ۳۱ سوره واقعهآیه ۳۲ سوره واقعهآیه ۳۳ سوره واقعهآیه ۳۴ سوره واقعهآیه ۳۵ سوره واقعهآیه ۳۶ سوره واقعهآیه ۳۷ سوره واقعهآیه ۳۸ سوره واقعهآیه ۳۹ سوره واقعهآیه ۴۰ سوره واقعهآیه ۴۱ سوره واقعهآیه ۴۲ سوره واقعهآیه ۴۳ سوره واقعهآیه ۴۴ سوره واقعهآیه ۴۵ سوره واقعهآیه ۴۶ سوره واقعهآیه ۴۷ سوره واقعهآیه ۴۸ سوره واقعهآیه ۴۹ سوره واقعهآیه ۵۰ سوره واقعهآیه ۵۱ سوره واقعهآیه ۵۲ سوره واقعهآیه ۵۳ سوره واقعهآیه ۵۴ سوره واقعهآیه ۵۵ سوره واقعهآیه ۵۶ سوره واقعهآیه ۵۷ سوره واقعهآیه ۵۸ سوره واقعهآیه ۵۹ سوره واقعهآیه ۶۰ سوره واقعهآیه ۶۱ سوره واقعهآیه ۶۲ سوره واقعهآیه ۶۳ سوره واقعهآیه ۶۴ سوره واقعهآیه ۶۵ سوره واقعهآیه ۶۶ سوره واقعهآیه ۶۷ سوره واقعهآیه ۶۸ سوره واقعهآیه ۶۹ سوره واقعهآیه ۷۰ سوره واقعهآیه ۷۱ سوره واقعهآیه ۷۲ سوره واقعهآیه ۷۳ سوره واقعهآیه ۷۴ سوره واقعهآیه ۷۵ سوره واقعهآیه ۷۶ سوره واقعهآیه ۷۷ سوره واقعهآیه ۷۸ سوره واقعهآیه ۷۹ سوره واقعهآیه ۸۰ سوره واقعهآیه ۸۱ سوره واقعهآیه ۸۲ سوره واقعهآیه ۸۳ سوره واقعهآیه ۸۴ سوره واقعهآیه ۸۵ سوره واقعهآیه ۸۶ سوره واقعهآیه ۸۷ سوره واقعهآیه ۸۸ سوره واقعهآیه ۸۹ سوره واقعهآیه ۹۰ سوره واقعهآیه ۹۱ سوره واقعهآیه ۹۲ سوره واقعهآیه ۹۳ سوره واقعهآیه ۹۴ سوره واقعهآیه ۹۵ سوره واقعهآیه ۹۶ سوره واقعه