المیزان جلد۱۹ بخش۳۶
مؤلّف: در اين معنا روايات ديگرى نيز هست.
باز، در آن کتاب است که عُمَر بن يزيد، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۶۶
درست مى بينيد که براى برآوردن حوائج سوار مى شوم، با اين که خداى تعالى قضاى حوائج را تکفّل فرموده، نه براى اين است که در تکفّل خداى تعالى شک دارم، بلکه دوست دارم خداى تعالى مرا در حال طلب رزق حلال ببيند. مگر نشنيده اى که خداى تعالى مى فرمايد: «فَإذَا قُضِيَتِ الصَّلوةُ فَانتَشِرُوا فِى الإرضِ وَ ابتَغُوا مِن فَضلِ اللّه». تو گمان مى کنى اگر مردى داخل خانه اى شود، و درِ آن را به روى خود گِل بگيرد و پيش خود بگويد: رزق من برايم از بالا فرو مى آيد، آيا اين منطق درست است؟ هرگز درست نيست، و چنين شخصى يکى از آن سه نفرى است که دعايشان مستجاب نمى شود.
راوى مى گويد عرضه داشتم: آن سه طائفه چه کسانى هستند؟
فرمود: مردى که زنى دارد و مرگ او را از خدا مى خواهد. چنين دعايى مستجاب نيست، براى اين که عصمت آن زن به دست اوست. مى تواند طلاقش داده، آزادش کند.
دوم: مردى که با کسى معامله اى کرده و يا حقى بر او دارد، و در هنگام حقدار شدن، شاهدى نگرفته و آن شخص، منکر حق او شده، و عليه او نفرين مى کند. چنين کسى هم دعايش مستجاب نيست، براى اين که به وظيفه خود عمل نکرده.
سوم: مردى که با سرمايه اى که دارد مى تواند رزق خود را در آورد، ولى در خانه مى نشيند و به طلب رزق بيرون نمى رود، و از خدا رزق نمى خواهد، تا همه سرمايه را بخورد. آن وقت دست به دعا بر مى دارد، دعاى او هم مستجاب نيست.
و نيز، در همان کتاب آمده که جابر بن عبداللّه گفت: کاروانى وارد مدينه شد، در حالى که ما با رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» مشغول نماز بوديم. مردم (نماز را رها کرده)، به سوى آن کاروان رفتند، و به جز دوازده نفر - که يکى از ايشان من بودم - کسى باقى نماند. و در اين جريان بود که آيه شريفه: «وَ إذَا رَأوا تِجَارَةً أو لَهواً انفَضُّوا إلَيهَا...» نازل گرديد.
و از کتاب عوالى اللئالى حکايت شده که مقاتل بن سليمان گفته: در بينى که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلّم» در روز جمعه خطبه مى خواند، دحيه کلبى با مال التجاره از شام آمد، و او هر وقت مى آمد، در مدينه هيچ کس باقى نمى ماند. همه به سوى او مى آمدند. چون هر وقت مال التجاره مى آورد، تمامى آنچه مردم بدان نيازمند بودند، مى آورد. از آرد و گندم و غير آن، و نيز هر وقت مى آمد، طبل مى زد تا مردم از آمدنش مطلع شوند و از او جنس بخرند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۶۷
آن روز که رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» در خطبه نماز جمعه بود، دحيه کلبى وارد شهر مدينه شد و در آن ايام، هنوز اسلام نياورده بود. مردم آن جناب را بالاى منبر تنها گذاشتند و رفتند و در مسجد، به جز دوازده نفر کسى نماند. حضرت فرمود: اگر اين دوازده نفر هم مى رفتند، خداى تعالى از آسمان سنگ بر آنان مى باريد. اين جا بود که سوره جمعه بر آن حضرت نازل شد.
مؤلّف: اين داستان به طرق بسيارى، هم از طرق شيعه و هم از طرق اهل سنت روايت شده، و اخبار در عدد باقى ماندگان در مسجد، از هفت تا چهل نفر اختلاف دارد.
و نيز در مجمع البيان است که جملۀ «انفَضُّوا» به معناى اين است که مردم متفرق شدند. و از امام صادق «عليه السلام» روايت شده که فرمود: به معناى «منصرف شدند» است. يعنى مردم به سوى تجارت منصرف شده، و تو را سرپا، بالاى منبر تنها گذاشتند.
جابر بن سمره مى گويد: من هيچ گاه رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» را نديدم که نشسته خطبه بخواند. پس اگر کسى برايت حديث کرد که آن جناب نشسته خطبه خوانده، دروغ گفته است.
مؤلّف: اين معنا در رواياتى ديگر نيز آمده.
و در الدرّ المنثور است که ابن ابى شيبه، از طاووس روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» و ابوبکر و عُمَر و عثمان، همگى ايستاده خطبه مى خواندند، و اولين کسى که بالاى منبر نشست، معاوية بن ابى سفيان بود.
* * *
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۶۸
«سوره منافقون»
آيات ۱ - ۸ سوره منافقون
* سوره «منافقون»، مدنى است و يازده آيه دارد.
بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ *
إِذَا جَاءَک الْمُنَافِقُونَ قَالُوا نَشهَدُ إِنَّک لَرَسولُ اللَّهِ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّک لَرَسولُهُ وَ اللَّهُ يَشهَدُ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ لَکَاذِبُونَ(۱)
اتخَذُوا أَيْمانهمْ جُنَّةً فَصدُّوا عَن سبِيلِ اللَّهِ إِنهُمْ ساءَ مَا کانُوا يَعْمَلُونَ(۲)
ذَلِک بِأَنهُمْ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا فَطبِعَ عَلى قُلُوبهِمْ فَهُمْ لا يَفْقَهُونَ(۳)
وَ إِذَا رَأَيْتَهُمْ تُعْجِبُک أَجْسامُهُمْ وَ إِن يَقُولُوا تَسمَعْ لِقَوْلهِِمْ کَأَنهُمْ خُشبٌ مُّسنَّدَةٌ يحْسبُونَ کلَّ صيْحَةٍ عَلَيهِمْ هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ قَاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنى يُؤْفَکُونَ(۴)
وَ إِذَا قِيلَ لهَُمْ تَعَالَوْا يَستَغْفِرْ لَکُمْ رَسولُ اللَّهِ لَوَّوْا رُءُوسَهُمْ وَ رَأَيْتَهُمْ يَصُدُّونَ وَ هُم مُّستَکْبرُونَ(۵)
سوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَستَغْفَرْت لَهُمْ أَمْ لَمْ تَستَغْفِرْ لهَُمْ لَن يَغْفِرَ اللَّهُ لهَُمْ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِى الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ(۶)
هُمُ الَّذِينَ يَقُولُونَ لا تُنفِقُوا عَلى مَنْ عِندَ رَسولِ اللَّهِ حَتى يَنفَضوا وَ للَّهِ خَزَائنُ السمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ وَ لَکِنَّ الْمُنَافِقِينَ لا يَفْقَهُونَ(۷)
يَقُولُونَ لَئن رَّجَعْنَا إِلى الْمَدِينَةِ لَيُخْرِجَنَّ الاَعَزُّ مِنهَا الاَذَلَّ وَ للَّهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِينَ وَ لَکِنَّ الْمُنَافِقِينَ لا يَعْلَمُونَ(۸)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۶۹
«ترجمه آیات»
به نام خداوند بخشنده مهربان.
اى رسول ما! چون منافقان (رياکار) نزد تو آمده، گفتند که ما به يقين و حقيقت گواهى مى دهيم که تو رسول خدايى (فريب مخور)، خدا مى داند که تو رسول اويى. و خدا گواهى مى دهد که منافقان (سخن به مکر و خدعه و) دروغ مى گويند (۱).
قسم هاى (دروغ) خود را سپر جان خويش (و مايه فريب مردم) قرار داده اند، تا بدين وسيله راه خدا را (به روى خلق) ببندند، (بدانيد اى اهل ايمان) که آنچه مى کنند، بسيار بد مى کنند (۲).
براى آن (نفاق و دروغ) که آن ها (بر زبان) ايمان آوردند و سپس (به دل) کافر شدند، خدا هم مُهر (قهر و ظلمت) بر دل هايشان نهاد، تا هيچ (از حقايق ايمان) درک نکنند (۳).
اى رسول! تو چون (از برون) کالبد جسمانى آن منافقان را مشاهده کنى (به آراستگى ظاهر) تو را به شگفت آرند و اگر سخن گويند (بس چرب زبانند)، به سخن هايشان گوش فرا خواهى داد (ولى از درون)، گويى که چوبى خشک بر ديوارند (و هيچ ايمان و معرفت ندارند و چون در باطن نادرست و بدانديشند)، هر صدایى بشنوند، بر زبان خويش پندارند. اى رسول! (بدان که) دشمنان (دين و ايمان) به حقيقت اينان هستند، از ايشان بر حذر باش، خدايشان بکشد، چقدر (به مکر و دروغ) از حق باز مى گردند (۴).
و هرگاه به آن ها گويند: بياييد تا رسول خدا، براى شما از حق آمرزش طلبد، سر بپيچند و بنگرى که با تکبر و نخوت روى مى گردانند(۵).
اى رسول! تو از خدا براى آنان آمرزش بخواهى يا نخواهى، به حالشان يکسان است، خدا هرگز آن ها را نمى بخشد، که همانا قوم نابکار فاسق را، خدا هيچ وقت (به راه سعادت) هدايت نخواهد کرد (۶).
اين ها همان مردم بدخواهند که مى گويند بر اصحاب رسول انفاق مال مکنيد، تا از گردش پراکنده شوند، در صورتى که خدا را گنج هاى زمين و آسمان ها است، لکن منافقان درک آن نمى کنند (۷).
آن ها (پنهانى) مى گويند اگر به مدينه مراجعت کرديم، البته بايد (يهوديان) اربابان عزت و ثروت، مسلمانان ذليل را از شهر بيرون کنند، و حال آن که عزت مخصوص خدا و رسول و اهل ايمان است، وليکن منافقان از اين معنى آگاه نيستند (۸).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۷۰
«بیان آیات»
اين سوره، وضع منافقان را توصيف مى کند، و آنان را به شدت عداوت با مسلمين متهم ساخته، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را دستور مى دهد، تا از خطر آنان بر حذر باشد، و مؤمنان را نصيحت مى کند به این که از کارهايى که سرانجامش نفاق است، بپرهيزند، تا به هلاکت نفاق دچار نگردند، و کارشان به آتش دوزخ منجر نشود.
اين سوره، در مدينه نازل شده است.
«إِذَا جَاءَک الْمُنَافِقُونَ قَالُوا نَشهَدُ إِنَّک لَرَسولُ اللَّهِ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّک لَرَسولُهُ وَ اللَّهُ يَشهَدُ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ لَکَذِبُونَ»:
کلمه «منافق»، اسم فاعل از باب مفاعله، از مادۀ «نفاق» است، که در عرف قرآن، به معناى اظهار ايمان و پنهان داشتن کفر باطنى است.
معنای کاذب بودن شهادت منافقان به رسالت پيامبر«ص»
و کلمه «کذب» به معناى دروغ است که ضد راستى است. و حقيقتش عبارت است از اين که خبرى که گوينده مى دهد، با خارج مطابقت نداشته باشد. پس «صدق» و «کذب»، وصف خبر است. ولى چه بسا مطابقت در «صدق» و مخالفت در «کذب» به حسب اعتقاد خبر دهنده را هم، صدق و کذب مى نامند. در نتيجه، خبرى که بر حسب اعتقاد خبر دهنده مطابق با واقع باشد، صدق مى نامند، هرچند که در واقع مطابق نباشد، و مخالفت خبر به حسب اعتقاد خبر دهنده را دروغ مى نامند، هرچند که در واقع مخالف نباشد. نوع اول را صدق و کذب خبرى، و نوع دوم را صدق و کذب مخبرى مى گويند.
پس اين که فرمود: «إذَا جَاءَکَ المُنَافِقُونَ قَالُوا نَشهَدُ إنّکَ لَرَسُولُ اللّه»، حکايت اظهار ايمان منافقان است که گفتند شهادت مى دهيم که تو حتما رسول خدايى. چون اين گفتار ايمان به حقانيت دين است که وقتى باز شود، ايمان به حقانيت هر دستورى است که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» آورده، و ايمان به وحدانيت خداى تعالى و به معاد است، و اين، همان ايمان کامل است.
و اين که فرمود: «وَ اللّه يَعلَمُ إنّکَ لَرَسُولُهُ» تثبيتى است از خداى تعالى، نسبت به رسالت رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم». و اين که با وجود وحى قرآن و مخاطبت قرآن با رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» که کافى در تثبيت رسالت آن جناب بود و مع ذلک به اين تثبيت تصريح کرد، براى اين است که: قرينه اى صريح بر کاذب بودن منافقان باشد، از اين جهت که بدانچه مى گويند، معتقد نيستند، هرچند که گفتارشان، يعنى رسالت آن جناب صادق است. پس منافقان در گفتارشان کاذبند به کذب مخبرى، نه به کذب خبرى. پس جمله «وَ اللّه يَشهَدُ إنّ المُنَافِقِينَ لَکَاذِبُون»، منظورش کذب مخبرى است، نه کذب خبرى.
«اتّخَذُوا أَيْمَانهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَن سبِيلِ اللَّهِ ...»:
کلمه «أيمان» - به فتح همزه - جمع «يمين» است و به معناى سوگند مى باشد. و کلمۀ «جُنّه» - به ضمّه جيم - به معناى سپر است، و منظور از سپر، معناى مجازى آن است. يعنى هر چيزى که انسان با آن حفظ شود. و کلمۀ «صدّ» - به تشديد دال - هم به معناى جلوگيرى مى آيد، و هم به معناى اعراض. و بنابر معناى دوم، مراد اين است که منافقان از راه خدا - که همان دين باشد - اعراض نمودند. و گاهى هم به معناى برگرداندن مى آيد. و بنابراين، مراد از جمله مورد
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۷۱
بحث این مى شود که: منافقان عامه مردم را از راه دين برگرداندند، در حالى که خود را در پشت سپر سوگندهاى دروغين شان، حفظ کردند.
و معناى آيه این مى شود که: منافقان، سوگندهاى دروغين خود را وقايه و سپر خود قرار داده، از راه خدا و دين او اعراض نمودند، و يا به مقدارى که توانستند امور را فاسد و وارونه ساختند، و بدين وسيله، مردم را از دين خدا برگرداندند.
و جمله «إنّهُم سَاءَ مَا کَانُوا يَعمَلُون»، تقبيح اعمال منافقان است. اعمالى که به طور استمرار -از روزى که دچار نفاق شدند تا روز نزول سوره - مرتکب شده بودند.
== معناى اين که خداوند بر دل هاى منافقان، مُهر زده==
«ذَلِک بِأَنهُمْ ءَامَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا فَطُبِعَ عَلى قُلُوبهِمْ فَهُمْ لا يَفْقَهُونَ»:
اشاره با کلمۀ «ذَلِکَ» - به طورى که گفته اند - به زشتى اعمال ايشان است. بعضى هم گفته اند اشاره به همه مطالب قبل است. يعنى دروغگويى، و سپر قرار دادن سوگند دروغ، و برگرداندن مردم از راه خدا، و اعمال زشت منافقان.
و منظور از اين که فرمود: «ايمان آوردند»، همان شهادت زبانى به يگانگى خدا و رسالت رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» است، که سپس در باطن دل از ايمان به خدا کافر شدند. همچنان که در جاى ديگر فرموده: «وَ إذَا لَقُوا الّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنّا وَ إذَا خَلَوا إلى شَيَاطِينِهم قَالُوا إنّا مَعَکُم إنّمَا نَحنُ مُستَهزِؤُن».
البته بعيد هم نيست که در بين منافقان کسانى بوده باشند که ايمان اولشان حقيقى و جدى بوده، ولى بعدا از دين برگشته باشند، و اين ارتداد خود را از مؤمنان پنهان نموده، در باطن به منافقان پيوسته باشند، و مثل آنان منتظر گرفتارى رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» و مؤمنان شده باشند، همچنان که از آيات سوره «توبه» نظير آيه زير، همين معنا به نظر مى رسد: «فَأعقَبَهُم نِفَاقاً فِى قُلُوبِهِم إلى يَومِ يَلقَونَهُ بِمَا أخلَفُوا اللّه مَا وَعَدُوهُ». و نيز در آيه زير از منافقانى که از همان آغاز، ايمان در دل هايشان داخل نشده تعبير کرده به اين که «وَ کَفَرُوا بَعدَ إسلَامِهِم».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۷۲
بنابراين، پس ظاهر چنين به نظر مى رسد که منظور از جمله «آمَنُوا ثُمّ کَفَرُوا»، اظهار شهادتين باشد، اعم از این که از صميم قلب و ايمان درونى باشد، و يا تنها گفتار بدون ايمان درونى. و کافر شدنشان بدين جهت بوده باشد که اعمالى نظير استهزاء به دين خدا، و يا ردّ بعضى از احکام آن مرتکب شده باشند و نتيجه اش، خروج ايمان - اگر واقعا ايمان داشته اند - از دل هايشان بوده.
و جملۀ «فَطُبِعَ عَلى قُلُوبِهِم فَهُم لَا يَفقَهُون» نتيجه گيرى عدم فهم منافقان است از مُهرى که به دل هايشان خورده، و اين نتيجه گيرى بر آن دلالت دارد که طبع و مُهر به دل خوردن باعث مى شود ديگر دلِ آدمى، حق را نپذيرد. پس چنين دلى براى هميشه مأيوس از ايمان و محروم از حق است.
حال ببينيم مُهر به دل خوردن يعنى چه؟ يعنى همين که دل به حالتى در آيد که ديگر پذيراى حق نباشد، و حق را پيروى نکند. پس چنين دلى، قهرا تابع هواى نفس مى شود، همچنان که در جاى ديگر فرموده: «طَبَعَ اللّهُ عَلى قُلُوبِهِم وَ اتّبَعُوا أهوَاءَهُم». و نيز، نتيجه ديگرش اين است که حق را نفهمد و نشنود، و به آن علم و يقين پيدا نکند. همچنان که فرموده: «وَ طُبِعَ عَلى قُلُوبِهِم فَهُم لَا يَفقَهُون». و نيز فرموده: «وَ نَطبَعُ عَلى قُلُوبِهِم فَهُم لَا يَسمَعُون». و نيز فرموده: «وَ طَبَعَ اللّهُ عَلى قُلُوبِهِم فَهُم لَا يَعلَمُون».
و به هر حال، بايد دانست که خداى تعالى، ابتداء بر دل کسى مُهر نمى زند، بلکه اگر چنين مى کند به عنوان مجازات است. چون مُهر بر دل زدن، گمراه کردن است، و اضلال جز بر اساس مجازات، به خداى تعالى منسوب نمى شود، که اين معنا مکرر در این تفسير بيان شد.
«وَ إِذَا رَأَيْتَهُمْ تُعْجِبُک أَجْسامُهُمْ وَ إِن يَقُولُوا تَسمَعْ لِقَوْلهِِمْ ...»:
ظاهرا خطاب: «و چون ايشان را ببينى» و «سخنان ايشان را مى شنوى»، خطاب به شخص معينى نيست، بلکه خطابى است عمومى به هر کس که ايشان را ببيند، و سخنان ايشان را بشنود. چون منافقان همواره سعى دارند ظاهر خود را بيارايند، و فصيح و بليغ سخن بگويند.
پس تنها رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» مورد خطاب نيست. و منظور اين است که بفهماند منافقان چنين وضعى به خود مى گيرند: ظاهرى فريبنده، و بدنى آراسته دارند به طورى که هر کس به آنان برخورد کند، از ظاهرشان خوشش مى آيد، و از سخنان شمرده و فصيح و به جاى آنان، لذت مى برد، و دوست مى دارد به آن گوش فرا دهد. از بس که شيرين سخن مى گويند و گفتارشان نظمى فريبنده دارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۷۳
توصيف منافقان به «چوب ها و اشباح بی روح»
«کَأنّهُم خُشُبٌ مَسُنّدَة » - در این جمله، منافقان را به حسب باطنى که دارند، مذمت مى کند. و کلمۀ «خُشُب» - به ضمّه خاء و شين - جمع کلمه «خشبه» است، که به معناى چوب است. و مصدر «تسنيد» - که کلمۀ «مُسَنّدَة»، اسم مفعول آن مصدر است - به معناى آن است که چيزى را طورى نصب کنى که بر چيز ديگرى، نظير ديوار و مثل آن، تکيه داشته باشد.
جمله مورد بحث در مقام مذمت منافقان، و متمم جمله سابق است. مى خواهد بفرمايد: منافقانى که اجسامى زيبا و فريبنده و سخنانى جاذب و شيرين دارند، به خاطر نداشتن باطنى مطابق ظاهر، در مَثَل، مانند چوبى مى مانند که به چيزى تکيه داشته باشد و اشباحى بدون روح اند، همان طور که آن چوب نه خيرى دارد، و نه فایده ای بر آن مترتب مى شود، اينان نيز همين طورند، چون فهم ندارند.
«يَحسَبُونَ کُلّ صَيحَةٍ عَلَيهِم » - اين جمله، مذمت ديگرى است از ايشان. مى فرمايد: منافقان از آن جا که در ضمير خود کفر، پنهان دارند و آن را از مؤمنان پوشيده مى دارند، عمرى را با ترس و دلهره و وحشت به سر مى برند، که مبادا مردم بر باطنشان پى ببرند. به همين جهت هر صيحه اى که مى شنوند، خيال مى کنند عليه ايشان است، و مقصود صاحب صيحه ايشان است.
«هُمُ العَدُوّ فَاحذَرهُم » - يعنى ايشان در عداوت با شما مسلمانان به حد کامل اند، براى اين که بدترين دشمن انسان، آن کسى است که واقعا دشمن باشد، و آدمى او را دوست خود بپندارد.
«قَاتَلَهُمُ اللّهُ أنّى يُؤفَکُون » - اين جمله، نفرينى است بر منافقان به قتل، که شديدترين شداید دنيا است. و اى بسا اگر نفرمود «قَتَلَهُمُ اللهُ - خدا آنان را بکشد»، و باب مفاعله را به کار برد، براى همين افادۀ شدت بوده است.
ولى بعضى از مفسران گفته اند: منظور از «مقاتله» در اين آيه، طرد و دور کردن از رحمت است. بعضى ديگر گفته اند: عبارت مورد بحث نفرين نيست، بلکه جمله اى است خبرى. مى خواهد بفرمايد: منافقان مشمول لعنت و طرد هستند و اين مشموليت، براى آنان مقرر و ثابت است. بعضى ديگر گفته اند: اين کلمه به منظور برانگيختن تعجب در شنونده به کار مى رود. مثلا مى گويند: «قَاتَلَهُ اللّهُ مَا أشعَرَهُ - فلانى، چه شاعر زبردستى است». ولى آنچه از سياق به دست مى آيد، همان وجهى است که ما بيان کرديم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۷۴
«أنّى يُؤفَکُون » - اين جمله، براى برانگيختن تعجب شنونده است. مى فرمايد: چگونه از حق روى بر مى گردانند؟ بعضى هم گفته اند: صرف توبيخ و سرکوب کردن است، و جنبه استفهام ندارد.
اوصاف و احوالى ديگر از منافقان
«وَ إِذَا قِيلَ لهَُمْ تَعَالَوْا يَستَغْفِرْ لَکُمْ رَسولُ اللَّهِ لَوَّوْا رُءُوسَهُمْ ...»:
کلمه «تلويه» که مصدر فعل «لَوَّوا» مى باشد، مصدر باب تفعيل از مادۀ «لوى»، و مصدر ثلاثى مجردش «لى» است، که به معناى ميل و انحراف است.
و معناى عبارت اين است که: وقتى به منافقان گفته مى شود بياييد تا رسول اللّه براى شما از خدا طلب آمرزش کند - اين پيشنهاد وقتى به آنان داده مى شده که فسقى يا خيانتى مرتکب مى شدند و مردم از آن با خبر مى گشتند - از روى اعراض و استکبار، سرهاى خود را بر مى گردانند، و تو آنان را مى بينى که از پيشنهاد کننده روى گردانيده، از اجابت او استکبار مى ورزند.
«سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَستَغْفَرْت لَهُمْ أَمْ لَمْ تَستَغْفِرْ لهَُمْ لَن يَغْفِرَ اللَّهُ لهَُمْ ...»:
يعنى: چه براى ايشان استغفار بکنى و چه نکنى، برايشان يکسان است. و يکسانى، کنايه از اين است که فایده اى بر اين کار مترتب نمى شود. پس معناى آيه اين است که: استغفار تو سودى به حالشان ندارد.
«إنّ اللّه لَا يَهدِى القَومَ الفَاسِقِين » - اين جمله مضمون آيه را تعليل نموده، مى فهماند: اگر گفتيم خدا هرگز ايشان را نمى آمرزد، علتش اين است که آمرزش، خود نوعى هدايت به سوى سعادت و بهشت است، و منافقان فاسق اند، و از زىّ عبوديت خدا خارجند. چون در نهان خود کفر پنهان کرده اند، و خدا بر دل هايشان مُهر زده، و هرگز مردم فاسق را هدايت نمى کند.
«هُمُ الَّذِينَ يَقُولُونَ لا تُنفِقُوا عَلى مَنْ عِندَ رَسولِ اللَّهِ حَتى يَنفَضُّوا ...»:
کلمه «يَنفَضُّوا»، مضارعى است که از مصدر «انفضاض» گرفته شده، و انفضاض به معناى متفرق شدن است. و معناى آيه اين است که: منافقان، همان کسانى هستند که مى گويند مال خودتان را بر مؤمنان فقير که همواره دور رسول اللّه را گرفته اند، انفاق نکنيد. چون آن ها دور او را گرفته اند تا ياريش کنند و اوامرش را انفاذ، و هدف هايش را به کرسى بنشانند. و وقتى شما به آن ها کمک نکرديد، از دور او متفرق مى شوند و او ديگر نمى تواند بر ما حکومت کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۷۵
«وَ لله خَزَائِنُ السّمَاوَاتِ وَ الأرضِ » - اين جمله پاسخ از گفته هاى منافقان است که گفتند «لا تُنفِقُوا». مى فرمايد: دين، دين خدا است و خدا، براى پيشبرد دين خود به کمک منافقان احتیاج ندارد. او، کسى است که تمامى خزينه هاى آسمان و زمين را مالک است، از آن هرچه را بخواهد و به هر کس بخواهد، انفاق مى کند. پس اگر بخواهد مى تواند مؤمنان فقير را غنى کند، اما او همواره براى مؤمنان، آن سرنوشتى را مى خواهد که صالح باشد. مثلا آنان را با فقر امتحان مى کند و يا با صبر به عبادت خود وا مى دارد، تا پاداشى کريمشان داده، به سوى صراط مستقيم هدايتشان کند، ولى منافقان اين را نمى فهمند.
اين است معناى «وليکن منافقان نمى فهمند». يعنى وجه حکمت اين را نمى دانند. ولى بعضى احتمال داده اند که معناى آيه اين باشد که: منافقان نمى دانند خزائن عالَم به دست خداست و او، رازق همه است، و غير او رازقى نيست. پس اگر بخواهد، مى تواند فقراء را غنى سازد، ليکن منافقان پنداشته اند غنا و فقر به دست اسباب است. در نتيجه، اگر به مؤمنان فقير انفاق نکنند، مؤمنان، رزقى پيدا نخواهند کرد.
«يَقُولُونَ لَئن رَّجَعْنَا إِلى الْمَدِينَةِ لَيُخْرِجَنَّ الاَعَزُّ مِنهَا الاَذَلَّ وَ للَّهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِينَ وَ لَکِنَّ الْمُنَافِقِينَ لا يَعْلَمُونَ»:
گوينده اين سخن و همچنين سخنى که آيه قبل حکايتش کرد، عبداللّه بن اُبَىّ بن سلول بود. و اگر نگفت من وقتى به مدينه برگشتم، چنين و چنان مى کنم و گفت ما چنين و چنان مى کنيم، براى اين بوده که همفکران خود را که مى داند از گفته او خوشحال مى شوند، با خود شريک سازد.
و منظورش از «آن که عزيزتر است»، خودش است، و از «آن که ذليل تر است»، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم». مى خواسته با اين سخن خود، رسول خدا را تهديد کند به اين که بعد از مراجعت به مدينه، آن جناب را از مدينه خارج خواهد کرد. ولى منافقان نمى دانند که عزّت، تنها خاصّ خدا و رسولش و مؤمنان است. در نتيجه، براى غير نامبردگان چيزى به جز ذلّت نمى ماند، و يک چيز ديگر هم بار منافقين کرد، و آن نادانى است. پس منافقان به جز ذلت و جهل، چيزى ندارند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۷۶
بحث روایتی: (رواياتى درباره داستان عبدالله ابن اُبَىّ)
در مجمع البيان مى گويد: اين آيات درباره «عبداللّه بن اُبَى»، منافق و همفکرانش نازل شده. و جريان از اين قرار بود که: به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» خبر دادند قبيلۀ بنى المصطلق، براى جنگ با آن جناب لشکر جمع مى کنند، و رهبرشان، حارث بن ابى ضرار، پدر زن خود آن حضرت، يعنى پدر جُوَيريه است.
رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، چون اين را بشنيد، با لشکر به طرفشان حرکت کرد، و در يکى از مزرعه هاى بنى المصطلق - که به آن مُرَيسيع مى گفتند، و بين درياى سرخ و سرزمين قديد قرار داشت - با آنان برخورد نمود. دو لشکر به هم افتادند و به قتال پرداختند. لشکر بنى المصطلق شکست خورد، و پا به فرار گذاشت، و جمعى از ايشان کشته شدند. رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، اموال و زن و فرزندشان را به مدينه آورد.
در همين بينى که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» بر کنار آن آب لشکرگاه کرده بود، ناگهان آبرسان انصار از يک طرف، و اجير عُمَر بن خطّاب - که نگهبان اسب او و مردى از بنى غفار بود - از طرف ديگر، کنار چاه آمدند تا آب بکشند. سنان جُهَنى، آبرسان انصار و جهجاه بن سعيد، غلام عُمَر (به خاطر اين که دلوشان به هم پيچيد)، به جان هم افتادند. جُهَنى فرياد زد: اى گروه انصار، و جهجاه غفارى، فرياد برآورد: اى گروه مهاجر (کمک کمک)!
مردى از مهاجران به نام جعال - که بسيار تهیدست بود - به کمک جهجاه شتافت (و آن دو را از هم جدا کرد). جريان به گوش عبداللّه بن اُبَى رسيد، به جعال گفت: اى بى حياى هتاک! چرا چنين کردى؟ او گفت: چرا بايد نمى کردم. سر و صدا بالا گرفت، تا کار به خشونت کشيد. عبداللّه گفت: آن کسى که بايد به احترام او سوگند خورد، چنان گرفتارت بکنم که ديگر، هوس چنين هتاکى را نکنى.
عبداللّه بن اُبَى در حالى که خشم کرده بود، به خويشاوندانى که نزدش بودند - که از آن جمله زيد بن ارقم بود - گفت: مهاجران، از ديارى ديگر به شهر ما آمده اند، حالا مى خواهند ما را از شهرمان بيرون نموده، با ما در شهر خودمان زورآزمايى مى کنند. به خدا سوگند، مَثَل ما و ايشان، همان مَثَلى است که آن شخص گفت:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۷۷
«سمن کلبک، يأکلک - سگت را چاق کن، تا خودت را هم بخورد». آگاه باشيد! به خدا اگر به مدينه برگشتيم، تکليف مان را يکسره خواهيم کرد. آن کس که «عزيزتر» است، ذليل تر را بيرون خواهد نمود. و منظورش از کلمۀ «عزيزتر» خودش، و از کلمه «ذليل تر»، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» بود.
سپس رو به حاضران کرد و گفت: اين کارى است که شما خود بر سر خود آورديد. مهاجران را در شهر خود جاى داديد، و اموالتان را با ايشان تقسيم کرديد، امروز مزدش را به شما مى دهند. به خدا اگر پس ماندۀ غذايتان را به جعّال ها نمى داديد، امروز سوار گردنتان نمى شدند، و گرسنگى مجبورشان مى کرد از شهر شما خارج گشته به عشاير و دوستان خود ملحق شوند.
در ميان حاضران از قبيله عبداللّه، جوان نورسى بود به نام «زيد بن ارقم». وقتى او اين سخنان را شنيد، گفت: به خدا سوگند، ذليل و بى کس و کار تويى که حتى قومت هم دل خوشى از تو ندارند، و محمّد، هم از ناحيه خداى رحمان عزيز است، و هم همۀ مسلمانان دوستش دارند. به خدا بعد از اين سخنان که از تو شنيدم، تو را دوست نخواهم داشت.
عبداللّه گفت: ساکت شو، کودکى که از همه کودکان بازيگوش تر بودى!
زيد بن ارقم، بعد از خاتمه جنگ، نزد رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» رفت و جريان را براى آن جناب نقل کرد. رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، در حال کوچ کردن بود. شخصى را فرستاد تا عبداللّه را حاضر کرد. فرمود: اى عبدالله! اين خبرها چيست که از ناحيه تو به من مى رسد؟ گفت: به خدايى که کتاب بر تو نازل کرده، هيچ يک از اين حرف ها را من نزده ام، و زيد به شما دروغ گفته.
حاضران از انصار عرضه داشتند: يا رسول اللّه! او، ريش سفيد ما و بزرگ ما است، شما سخنان يک جوان از جوانان انصار را درباره او نپذير. ممکن است اين جوان اشتباه ملتفت شده باشد، و سخنان عبداللّه را نفهميده باشد.
رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، عبداللّه را معذور داشت، و زيد، از هر طرف، از ناحيه انصار مورد ملامت قرار گرفت.
رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، قبل از ظهر مختصرى قيلوله و استراحت کرد و سپس دستور حرکت داد. اسيد بن حضير، به خدمتش آمد و آن جناب را به نبوت تحيت داد. (يعنى گفت: السلام عليک يا نبى اللّه)! سپس گفت: يا رسول اللّه! شما در ساعتى حرکت کردى که هيچ وقت در آن ساعت حرکت نمى کردى؟ فرمود: مگر نشنيدى رفيقتان چه گفته؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۷۸
او پنداشته اگر به مدينه برگردد، عزيزتر، ذليل تر را بيرون خواهد کرد. اسيد عرضه داشت: يا رسول اللّه! تو اگر بخواهى او را بيرون خواهى کرد، براى اين که او به خدا سوگند، ذليل است و تو عزيزى. آنگاه اضافه کرد: يا رسول اللّه! با او مدارا کن، چون به خدا سوگند، خدا تو را وقتى گسيل داشت که قوم و قبيله اين مرد، داشتند مقدمات پادشاهى او را فراهم مى کردند، تا تاج سلطنت بر سرش بگذارند و او، امروز مُلک و سلطنت خود را در دست تو مى بيند.
پسر عبداللّه بن اُبَى - که او نيز نامش عبداللّه بود - از ماجراى پدرش با خبر شد. نزد رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» آمد و عرضه داشت: يا رسول اللّه! شنيده ام مى خواهى پدرم را به قتل برسانى. اگر چنين تصميمى دارى، دستور بده من سرِ او را برايت بياورم. چون به خدا سوگند، خزرج اطلاع دارد که من تا چه اندازه نسبت به پدرم احسان مى کنم، و در خزرج، هيچ کس به قدر من احترام پدر را رعايت نمى کند، و من ترس اين را دارم که غير مرا مأمور اين کار بکنى، و بعد از کشته شدن پدرم، نفسم کينه توزى کند، و اجازه ندهد قاتل پدرم را زنده ببينم که در بين مردم رفت و آمد کند، و در آخر، وادارم کند او را که يک مرد مسلمان با ايمان است، به انتقام پدرم که مردى کافر است، بکشم، و در نتيجه اهل دوزخ شوم.
حضرت فرمود: نه، برو و همچنان با پدرت مدارا کن، و مادام که با ما است، با او نيکو معامله نما.
مى گويند: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، در آن روز تا غروب و شب را هم تا صبح لشکر را به پيش راند، تا آفتاب طلوع کرد، و حتى تا گرماى آفتاب استراحت نداد. آنگاه مردم را پياده کرد، و مردم آن قدر خسته بودند که روى خاک افتادند، و به خواب رفتند، و آن جناب، اين کار را نکرد مگر براى اين که مردم مجال گفتگو درباره عبداللّه بن ابى را نداشته باشند.
آنگاه مردم را حرکت داد تا به چاهى در حجاز رسيد. چاهى که کمى بالاتر از بقيع قرار داشت، و نامش «بقعاء» بود. در آن جا بادى سخت وزيد، و مردم بسيار ناراحت و حتى دچار وحشت شدند، و ناقۀ رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» در آن شب گُم شد. حضرت فرمود: منافقى عظيم، امروز در مدينه مُرد.
بعضى از حضار پرسيدند: منافق عظيم چه کسى بوده؟ فرمود: رفاعه. مردى از منافقان گفت: چگونه دعوى مى کند که من علم غيب دارم، آن وقت نمى داند شترش کجا است؟ آن کسى که به وحى برايش خبر مى آورد، چرا به او نمى گويد شتر کجا است؟ در همان موقع، جبرئيل نزد آن جناب آمد، و گفتار آن منافق را و نيز محل شتر را به وى اطلاع داد.
رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، هر دو خبر را به اصحابش اطلاع داد و فرمود: من ادعا نمى کنم که علم به غيب دارم. من غيب نمى دانم، وليکن خداى تعالى، به من خبر داد که آن منافق چه گفت، و شترم کجا است. شتر من در درّه است. اصحاب رفتند و شتر را در همان جا که فرموده بود، يافته با خود آوردند، و آن منافق هم ايمان آورد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۷۹
و همين که لشگر به مدينه برگشت، ديدند رفاعة بن زيد، در تابوت است، و او فردى از قبيله بنى قينقاع، و از بزرگان يهود بود که در همان روز مُرده بود.
زيد بن ارقم مى گويد: بعد از آن که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» به مدينه رسيد، من از شدت اندوه و شرم، خانه نشين شدم، تا آن که سوره «منافقون» در تصديق زيد، و تکذيب عبداللّه بن اُبَى نازل شد. آنگاه رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» گوش زيد را گرفته، او را از خانه اش بيرون آورد و فرمود: اى پسر! زبانت راست گفت، و گوشت درست شنيده بود، و دلت درست فهميده بود، و خداى تعالى، در تصديق آنچه گفتى، قرآنى نازل کرد.
عبداللّه بن اُبَى در آن موقع در نزديکى هاى مدينه بود، و هنوز داخل مدينه نشده بود. همين که خواست وارد شود، پسرش عبداللّه بن عبداللّه بن اُبَى، سرِ راه پدر آمد، و شتر خود را در وسط جاده خوابانيد، و از ورود پدرش جلوگيرى کرد، و به پدر گفت: واى بر تو، اين چه کارى بود که کردى؟ و به پدر خود گفت: به خدا سوگند، جز با اذن رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، نمى توانى و نمى گذارم داخل مدينه شوى، تا بفهمى عزيزتر کيست، و ذليل تر چه کسى است.
عبداللّه شکايت خود از پسرش را به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» پيام داد. رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، شخصى را فرستاد تا به پسر او بگويد مزاحم پدرش نشود. پسر گفت: حالا که دستور رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» رسيده، کارى به کارت ندارم. عبداللّه بن اُبَى داخل مدينه شد و چند روزى بيش نگذشت که بيمار شد و مُرد.
وقتى سوره منافقون نازل شد، و دروغ عبداللّه برملا گشت، مردم به اطلاعش رساندند که چند آيه شديد اللحن درباره ات نازل شده. مقتضى است نزد رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» روى تا آن جناب برايت استغفار کند.
عبداللّه در پاسخ سرى تکان داد و گفت: به من گفتيد به او ايمان آورم، آوردم. تکليف کرديد زکات مالم را بدهم، دادم. ديگر چيزى نمانده که بگوييد برايش سجده هم بکنم. و در همين سر تکان دادنش، اين آيه نازل شد که: «وَ إذَا قِيلَ لَهُم تَعَالَوا يَستَغفِر لَکُم رَسُولُ اللّه لَوَّوا رُؤُسَهُم ... لَا يَعلَمُون».
مؤلف: جزئيات داستان که در اين حديث آمده، از چند روايت مختلف گرفته شده که از زيد بن ارقم و ابن عباس و عکرمه، و محمد بن سيرين، و ابن اسحاق، و ديگران نقل شده، و مضمون آن ها در يکديگر داخل شده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۸۰
رده:تفسیر المیزان