تفسیر المیزان

المیزان جلد۲۰ بخش۱۸

بحث روایتی: (رواياتى در ذيل برخى آيات گذشته) در الدرّ المنثور آمده که عبد بن حميد، ابن جرير و ابن ابى حاتم، از قتاده روايت کرده اند که در باره آيه «وَ لا تُطِع مِنهُم آثِماً أو کَفُوراً» گفته است: براى ما حديث کرده اند که اين آيه، در باره دشمن خدا، يعنى ابوجهل نازل شده است. مؤلف: ليکن اين روايت به تطبيق شباهت بيشترى دارد، تا تفسير. و در مجمع البيان، در ذيل جمله «وَ سَبّحهُ لَيلاً طَوِيلاً» گفته: از حضرت رضا «عليه السلام» روايت شده که احمد بن محمد، از آن جناب، از اين آيه پرسيد که: منظور از اين تسبيح چيست؟ فرمود: منظور نماز شب است. و در کتاب خرائج و جرائح، از امام قائم «عليه السلام» روايت آورده که در حديثى، به کامل بن ابراهيم مدنى فرمود: آمده اى تا از اعتقاد مفوّضه سؤال کنى. آنان دروغ گفته اند، بلکه قلوب ما ظرف هايى است براى مشيّت خداى عزّوجلّ. وقتى او بخواهد، ما مى خواهيم، و خود خداى تعالى فرموده: «وَ مَا تَشَاؤُنَ إلّا أن يَشَاءَ الله». و در الدرّ المنثور است که ابن مردويه، از طريق ابن شهاب، از سالم، از ابوهريره روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» بارها در خطبه خود مى فرمود: آنچه آمدنى است، نزديک است. چيزى که بناست بيايد، دور نيست، و خداى تعالى، به خاطر عجله کسى، عجله نمى کند. آرى آنچه خدا بخواهد، مى شود، نه آنچه مردم بخواهند. مردم چيزى را مى خواهند و خداى تعالى چيزى ديگر را، آنچه خدا خواسته، مى شود، هرچند که مردم کراهت داشته باشند، و احدى نيست که آنچه خدا نزديک کرده دور، و آنچه او دور کرده، نزديک سازد. هيچ حادثه اى رُخ نمى دهد، مگر به اذن خدا. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۳۱ مؤلّف: در بعضى از روايات از طرق اهلبيت «عليهم السلام»، حکم در آيه «فَاصبِر لِحُکمِ رَبّک» و نيز رحمت در جمله «يُدخِلُ مَن يَشَاءُ فِى رَحمَتِهِ» بر ولايت امامان «عليهم السلام» تطبيق شده. و اين همان تطبيق آيات بر مصاديق روشن است، و يا از باب بيان باطن قرآن است، و به هيچ وجه نمى تواند تفسير باشد. * * * ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۳۲ «سوره مرسلات» آيات ۱ - ۱۵ سوره مرسلات * سوره «مرسلات»، مکّى است و پنجاه آيه دارد. بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * وَ الْمُرْسلَاتِ عُرْفاً(۱) فَالْعَاصِفَتِ عَصفاً(۲) وَ النَّاشِرَاتِ نَشراً(۳) فَالْفَارِقَاتِ فَرْقاً(۴) فَالْمُلْقِيَاتِ ذِکْراً(۵) عُذْراً أَوْ نُذْراً(۶) إِنَّمَا تُوعَدُونَ لَوَاقِعٌ(۷) فَإِذَا النُّجُومُ طُمِست (۸) وَ إِذَا السمَاءُ فُرِجَت (۹) وَ إِذَا الجِْبَالُ نُسِفَت (۱۰) وَ إِذَا الرُّسُلُ أُقِّتَت (۱۱) لاَىِّ يَوْمٍ أُجِّلَت (۱۲) لِيَوْمِ الْفَصلِ(۱۳) وَ مَا أَدْرَاک مَا يَوْمُ الْفَصلِ(۱۴) وَيْلٌ يَوْمَئذٍ لِّلْمُکَذِّبِينَ(۱۵) «ترجمه آیات» به نام خداى رحمان و رحيم. قسم به رسولانى که از پى هم (بر خير و سعادت خلق) فرستاده شدند (۱). قسم به فرشتگانى که به سرعت تندباد به انجام حکم حق مى شتابند(۲). قسم به آنان که (وحى حق و شرع الهى را) نيکو نشر مى دهند (۳). و به آنان که (بين حق و باطل را) کاملا جدا مى کنند (۴). و به آنان که ذکر (خدا و کتاب الهى) را به انبيا وحى مى کنند (۵). تا عذر نيکان و بيم و تهديد کافران بدان شود (۶). قسم به همه اينان که آنچه (از ثواب و عقاب آخرت) به شما وعده دادند، البته واقع خواهد شد (۷). وقتى که ستارگان همه بى نور و محو شوند (۸). و آسمان شکافته شود (۹). ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۳۳ و کوه ها (چون خاک بر دم باد)، پراکنده شوند (۱۰). و در آن هنگام که براى پيامبران (به منظور اداى شهادت)، تعيين وقت شود (۱۱). براى چه وقت معين مى شود؟ (۱۲) براى روز قيامت، که بين حق و باطل و سعيد و شقى، جدايى افتد (۱۳). و تو چگونه توانى عظمت آن روز جدايى را تصور کنى؟ (۱۴) واى در آن روز (به حال منکران خدا و قيامت) و تکذيب کنندگان (کتاب و رسالت) (۱۵). «بیان آیات» اين سوره «يومُ الفصل» را - که همان روز قيامت است - خاطر نشان ساخته ، خبر از وقوع آن را تأکيد مى کند، و اين تأکيد خود را با تهديد شديدى به منکران آن و انذار و تبشير به ديگران توأم نموده، جانب تهديد را بيش از ساير مطالب تأکيد مى کند. براى اين که مى بينيم ده مرتبه مى فرمايد: «وَيلٌ يَومَئِذٍ لِلمُکَذِّبِين: واى در آن روز، بر تکذيب گران». و اين سوره به شهادت سياق آياتش، در مکه نازل شده است . مراد از سوگندهاى آغازین سوره مرسلات «وَ الْمُرْسلَاتِ عُرْفاً»: اين آيه و آيات بعدش تا شش آيه سوگندهايى است از خداى تعالى، به امورى که از آن امور تعبير کرده به «مُرسَلات»، «عَاصِفَات»، «نَاشِرَات»، «فَارِقَات»، «مُلقِيَات ذِکراً» و «عُذراً أو نُذراً». و دو تعبير اول، يعنى «المُرسَلات عُرفاً» و «العَاصِفَات عَصفاً» اگر از سياق صرفنظر کنيم و خود آن دو را در نظر بگيريم، خالى از مختصر ظهورى در بادهاى سخت و تند و پشت سر هم نيست، وليکن تعبير آخر، يعنى «المُلقِياتِ ذِکراً * عُذراً أو نُذراً»، تقريبا صريح در اين است که مراد از آن، ملائکه اى است که حامل وحى خداى تعالى بودند و بر انبيا و رسل نازل مى شدند، و به منظور اتمام حجت و انذار و ساير اغراض، وحى الهى را بر آنان القا مى کردند؛ و بقيه صفات پنجگانه هم آن طور نيست که قابل حمل بر معنايى مناسب با اين معنا نباشند. و ما نمى توانيم تمامى صفات پنجگانه را حمل کنيم بر بادهاى تند که دو جمله اول - به بيانى که گذشت - ظهور در آن دارد، مگر اين که خود را به سختى دچار زحمت نموده، سه صفت ديگر و مخصوصا صفت آخرى را به زحمت حمل بر آن نماييم. اين کار را هم نمى توانيم بکنيم که دو جملۀ اول را حمل کنيم بر بادهاى تند، و سه جمله بقيه را و يا تنها دو جمله آخر و يا حداقل جمله اخير را حمل بر ملائکه وحى کنيم. براى اين که ظاهرا هيچ تناسبى ميان بادهاى متعاقب و ملائکه وحى نيست، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۳۴ تا در يک سياق - که سياق سوگند است - بين آن دو جمع شود، و هر دو نوع سوگند در سلک واحدى قرار گيرند. و توجيهات مختلفى که در اين باب کرده اند، معانى بعيدى است از ذهن، به طورى که هيچ شنونده اى بدون توجه قبلى، به آن معانى منتقل نمى شود. پس وجه صحيح همان است که از اين سخنان - که بسيار هم زياد است - صرف نظر کنيم. چون به هيچ وجه تحت ضابطه در نمى آيند، و بايد بگوييم در همه صفات پنجگانه، ملائکه وحى منظورند. نظير ساير سوگندهايى که در ابتداى سوره صافات آمده، مى فرمايد: «وَ الصّافَاتِ صَفّاً * فَالزّاجِرَاتِ زَجراً * فَالتّالِياتِ ذِکراً»، و در معناى آن است آيه شريفه زير که مى فرمايد: «عَالِمُ الغَيبِ فَلا يُظهِرُ عَلى غَيبِهِ أحَداً إلّا مَنِ ارتَضى مِن رَسُولٍ فَإنّهُ يَسلُکُ مِن بَينِ يَدَيهِ وَ مِن خَلفِهِ رَصَداً لِيَعلَمَ أن قَد أبلَغُوا رِسَالَاتِ رَبّهِم»، که ترجمه اش در اوائل کتاب، در تفسير سوره «جن» گذشت. پس جمله «وَ المُرسَلات عُرفاً»، سوگندى است از خداى تعالى به مرسلات. و کلمۀ «عُرف» - به ضمّه عين و سکون راء - به معناى دسته مويى است که در گردن اسب مى باشد. و هر امرى را که به طور تعاقب و پشت سرِ هم واقع بشود، به يال اسب تشبيه مى کنند. مثلا به عنوان استعاره گفته مى شود: فلانى ها، مثل يال اسب آمدند. يعنى پشت سرِ هم. و يا گفته مى شود: «جَاؤُا إلَيهِ عُرفاً وَاحِداً - به يک يال نزدش ‍ آمدند»، يعنى زنجيروار و متصل به هم آمدند. کلمه «عُرف» به معناى معروف از هر کار نيز مى آيد. چه کار نيک و چه کار زشت. و اين کلمه در آيه مورد بحث، اگر به معناى اول گرفته شود، «حال»؛ و معنايش ‍ چنين خواهد بود: «سوگند به فرشتگان روانه شده، در حالى که پشت سرِ هم مى آيند». و اگر به معناى دوم گرفته شود «مفعولٌ لَه» خواهد بود، و چنين معنا مى دهد: «سوگند به فرشتگان که به خاطر کارى خير و معروف روانه شده اند». و کلمۀ «إرسال» در مقابل کلمۀ «إمساک» است. اولى به معناى رها کردن و دومى، به معناى نگه داشتن است. و اگر مُرسَل ها را مؤنث آورد و نفرمود: «وَ المُرسَلِين عُرفاً»، براى اين اعتبار بوده که فرشتگان جماعتى بودند، و يا به اعتبار آن روحى است که ملائکه نازلش مى کنند. همچنان که در قرآن کريم فرموده: «يُنَزّلُ المَلائِکَةَ بِالرّوحِ مِن أمرِهِ عَلى مَن يَشَاءُ مِن عِبَادِهِ»، و نيز فرموده: «يُلقِى الرُّوح مِن أمرِهِ عَلى مَن يَشَاءُ مِن عِبَادِهِ ...». ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۳۵ و معناى جمله اين است که: سوگند مى خورم به جماعات ملائکه وحى، که روانه مى شوند. بعضى گفته اند: مراد از اين جمله، بادهاى پى در پى است، که در سابق به ضعف اين نظريه اشاره کرديم. و نظير اين قول در ضعف، سخن آن مفسّرى است که گفته: منظور از مُرسَلات، انبيایند. دليل ضعف اين قول، اين است که با آيات بعد سازگار نيست. «فَالْعَاصِفَاتِ عَصفاً»: اين جمله، عطف است به جمله قبلى، و مراد از «عَصف»، سرعت سير است. باد تند را عاصف مى گويند، و سرعت سير ملائکه در رساندن وحى را به عنوان استعاره «عَصف» خوانده، و معنايش اين است که: سوگند مى خورم به ملائکه اى که پشت سرِ هم روانه مى شوند، و ايشان با سرعت سيرى که دارند، مانند بادهاى تند مأموريت خود را انجام مى دهند. «وَ النَّاشِرَاتِ نَشراً»: اين جمله، سوگندى ديگر است، و نشر صحيفه و کتاب و جامه و امثال آن، به معناى گشودن آن است. و مراد از «نَشر» گشودن صحف وحى است. همچنان که آيه «کَلّا إنّهَا تَذکِرَة * فَمَن شَاءَ ذَکَرَهُ * فِى صُحُفٍ مُکَرّمَة * مَرفُوعَةٍ مُطَهّرَة * بِأيدِى سَفَرَة * کِرَامٍ بَرَرَة»، به اين معنا اشاره مى کند. و معناى آيه اين است که: سوگند مى خورم به ملائکه اى که صحيفه هاى آسمانى را باز مى کنند، صحيفه هايى که وحى الهى بر آن نوشته شده، تا پيغمبر آن را تلقى کند. بعضى از مفسّران گفته اند: مراد از اين جمله، بادهايى است که خداوند قبل از نزول باران و رحمت خدا مى پراکند. بعضى ديگر گفته اند: مراد بادهايى است که ابرها را مى گسترند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۳۶ بعضى ديگر گفته اند: مراد ملائکه اى است که نامه هاى اعمال را مى گسترند. و بعضى ديگر گفته اند: ملائکه اى است که در هنگام نزول، بال خود را مى گسترند. و بعضى ديگر، حرف هاى ديگرى زده اند. «فَالْفَارِقَاتِ فَرْقاً»: مراد از «فَارِقَات»، فرق هايى است که بين حق و باطل، و حلال و حرام است و فرق در اين آيه، صفتى است که بر نشر ياد شده متفرّع مى شود. مقصود از وصف فرشتگان به «فَالمُلقِيَاتِ ذِکراً...» «فَالْمُلْقِيَاتِ ذِکْراً * عُذْراً أَوْ نُذْراً»: مراد از «ذِکر»، قرآن است که او را به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» مى خواندند. و ممکن هم هست وحى نازل بر انبيا باشد، که بر آنان خوانده مى شد. و صفات سه گانه اى که اخيرا ذکر شده، يعنى «نَشر»، «فَرق» و «إلقاء»، سه صفت است که مترتب بر يکديگرند. يعنى اول بايد صحف آسمانى نشر بشود، تا فرق ميان حق و باطل و حلال و حرام روشن شود. پس با «نشر» است که «فرق» تحقق خود را آغاز مى کند، و با «القاء» تحققش تمام مى شود. پس فرق مرتبه اى از وجود نشر است، که بر آن مترتب مى شود، و القاء، مرتبه ديگرى است که بر وجود آن مترتب مى شود و وجود نشر را تمام مى کند. و در کلمۀ «عُذراً» و «نُذراً» مفعولٌ له هستند، و اگر با حرف «واو» عطف شده اند، براى افاده تنويع است. بعضى گفته اند: اين دو کلمه مصدر و به معناى اعذار و انذار است، و «إعذار» به معناى آوردن بهانه اى است که به وسيله آن انسان معذور شود، و معناى آيه اين است که: فرشتگان ذکر را تلاوت مى کنند، تا عذر باشد براى بندگان مؤمن که به ذکر ايمان دارند، و تهديد باشد براى سايرين. بعضى ديگر گفته اند: معنايش اين است که: فرشتگان ذکر را تلاوت مى کنند، تا خداى تعالى، عذرش در برابر بندگان و عقاب ايشان تمام باشد، و معلوم شود که عقاب بندگان، جز به وجه حکمت نبوده. برگشت اين معنا هم، به همان اتمام حجت است. پس بنابراين، حاصل معناى آيه اين است که: فرشتگان ذکر را القاء مى کنند تا حجّت بر تکذيب گران تمام شود، و تهديدى براى غير ايشان باشد و اين معنا، معناى خوبى است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۳۷ «إِنَّمَا تُوعَدُونَ لَوَاقِعٌ»: اين جمله، جواب از آن چند سوگند است. و کلمۀ «مَا» موصوله و خطاب در «تُوعَدُونَ» به عموم بشر است. و مراد از «مَا تُوعَدُونَ»، وعده هاى قيامت و ثواب و عقاب است. و اگر فرمود: «لَوَاقِعٌ» و نفرمود: «لَکَائِنٌ»، براى اين بود که کلمه «وَاقِع» رساتر است. چون در آن شائبه اى از استقرار نيز هست. و معناى آيه اين است که: آن چيزى که خدا شما را به آن وعده داده، يعنى مسأله بعث و عقاب و ثواب، خواه ناخواه، واقع خواهد شد. گفتارى پيرامون سوگند ياد کردن خداى تعالى در قرآن يکى از لطائف فن بيان در اين آيات شش گانه، اين است که علاوه بر اين که سوگند در آن خبرى را که در جواب است، تأکيد مى کند، متضمن حجت بر مضمون جواب نيز هست، و مى فهماند به چه دليل جزاى موعود واقع شدنى است. به اين دليل که تدبير ربوبى که سوگندها بدان اشاره دارد، يعنى ارسال مرسلات و عاصفات، نشر صحف، فرق و جداسازى حق از باطل، و إلقاء مرسلات ذکر را بر پيامبر، تدبيرى است که جز با وجود تکليف الهى تصور صحيح ندارد. و تکليف هم، جز با حتمى بودن روز جزا. روزى که مکلفين عاصى و مطيع به جزاى خود برسند، تمام نمى شود. پس سوگندى که خداى تعالى ياد کرده، سوگند تدبير او است، تا هم وقوع جزاى موعود را تأکيد کند، و هم حجتى باشد بر وقوع آن جزا، گويا فرموده: من به اين حجت سوگند مى خورم که مدلولش واقع خواهد شد. و خواننده عزيز اگر در آياتى که خداى تعالى در آن ها سوگند ياد کرده دقت بفرمايد، خواهد ديد که خود آن سوگندها، حجّت و برهانى است که بر حقانيت جواب قسم دلالت مى کند. نظير سوگندى که در مورد رزق خورده و فرموده: «فَوَ رَبّ السّمَاءِ وَ الأرض إنّهُ لَحَقٌ»، که در عين اين که سوگند خورده بر حقيت رزق، دليل آن را هم بيان کرده و آن، اين است که خداى تعالى، ربّ و مدبّر آسمان و زمين است، و مبدأ رزق مرزوقين هم، همان تدبير الهى است. و سوگندى که در مورد مستى کفار ياد کرده مى فرمايد: «لَعَمرُکَ إنّهُم لَفِى سَکرَتِهِم يَعمَهُون»، در عين سوگند بر گمراهى و کورى آنان، دليل آن را هم بيان کرده، و آن جان پيامبر است، که جانى طاهر و به عصمت خدايى مصون از هر نقص است. و معلوم است که مخالف چنين پيامبرى معصوم، در مستى و سرگردانى به سر مى برد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۳۸ و سوگندى که در رستگارى نفوس الهى و خسران نفوس آلوده ياد کرده، مى فرمايد: «وَ الشّمسِ وَ ضُحَيهَا...* وَ نَفسٍ وَ مَا سَوّيهَا * فَألهَمَهَا فُجُورَهاَ وَ تَقوَيهَا * قَد أفلَحَ مَن زَکّيهَا * وَ قَد خَابَ مَن دَسّيهَا»، که در عين اين که سوگند ياد کرده، دليلش را هم آورده، مى فرمايد: نظامى که در خورشيد و ماه و شب و روز جريان دارد، و منتهى شده به پيدايش ‍نفسى که فجور و تقوايش به او الهام شده، خود دليل است بر رستگارى کسى که نفس را تزکيه کند و خسران کسى که آن را آلوده سازد. اين چند آيه را به عنوان نمونه آورديم. ساير سوگندها هم که در کلام خداى تعالى آمده، همين حال را دارد، هرچند که همه آن ها به روشنى اين چند سوگند نيست، و نيازمند دقت نظر بيشترى است. نظير اين سوگند که مى فرمايد: «وَ التّينِ وَ الزّيتُونِ وَ طُورِ سِينِينَ»، که خواننده بايد در آن تدبّر کند. «فَإِذَا النُّجُومُ طُمِِسَت ... أُقِّتَت»: اين آيات بيانگر روز موعودى است که از وقوع آن خبر داده و فرموده بود: «إنّمَا تُوعَدُونَ لَواقِعٌ»، و جواب کلمۀ «إذَا» حذف شده. چون جملات «لِأىّ يَومٍ أُجّلَت ... لِلمُکَذّبِين» بر آن دلالت مى کرد. حوادث قيامت، بیانگر تغاير نظام اخروى و نظام دنيوى است خداى سبحان روز موعود را با ذکر حوادثى که در آن واقع مى شود، و مستلزم انقراض عالَم انسانى و انقطاع نظام دنيوى است، معرفى مى کند. نظير تيره شدن ستارگان، شکافتن زمين، متلاشى شدن کوه ها، و تحول نظام دنيا به نظامى ديگر. و اين نشانی ها در بسيارى از سوره هاى قرآنى و مخصوصا سوره هاى کوچک قرآن از قبيل سوره نبأ، نازعات، تکوير، انفطار، انشقاق، فجر، زلزال، قارعه و غير آن مکرر آمده است، و در رواياتى هم که در مورد مقدمات قيامت و نشانی هاى آن وارد شده، اين امور ذکر شده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۳۹ و اين معنا از بيانات کتاب و سنت به طور بديهى معلوم است که نظام حيات در همه شؤونش در آخرت، غير نظامى است که در دنيا دارد. چون خانه آخرت، خانه ابدى است، و از ساکنان آن خانه کسانى که اهل سعادتند، سعادتشان خالص؛ و آن ها که اهل شقاوتند، شقاوتشان خالص است. طبقه اول آنچه را بخواهند و دوست داشته باشند، در اختيار دارند و طبقه دوم، به غير از مکروه سهمى ندارند، هرچه دارند ناخوشايند است، ولى دار دنيا، دار فنا و زوال است. در دنيا جز عوامل و اسباب خارجى و ظاهرى، که آميخته اى از مرگ و حيات، و فقدان و وجدان، و کام و ناکامى، و تعب و راحت، و اندوه و مسرت است، حاکم نيست. به خلاف خانه آخرت که دار جزا است، و در آن عملى نيست و دنيا، دار عمل است و جزايى در آن نيست. و کوتاه سخن اين که نشئۀ آخرت، غير نشئۀ دنيا است. پس اين که خداى تعالى، نشئۀ قيامت و جزا را به وسيله مقدمات آن تعريف مى کند، و خاطر نشان مى سازد که نشانى آن برچيده شدن بساط دنيا و خراب شدن بنيان زمين آن، و متلاشى شدن کوه هاى آن، و پاره پاره شدن آسمان آن، و محو و بى نور شدن ستارگان آن و غير اين ها، در حقيقت از قبيل تحديد حدود يک نشئه به سقوط نظام حاکم بر نشئه اى ديگر است: «وَ لَقَد عَلِمتُم النّشأةَ الأولى فَلَولا تَذَکّرُون». پس معناى اين که فرمود: «فَإذَا النّجُومُ طُمِسَت» اين است که در آن روز اثر ستارگان، نور و ساير آثار آن محو مى شود. چون کلمۀ «طَمس» به معناى زايل کردن اثر و محو آن است. همچنان که در جاى ديگر اين طمس را معنا کرده، فرموده: «وَ إذَا النّجُومُ انکَدَرَت». «وَ إذَا السّمَاءُ فُرِجَت» - يعنى روزى که آسمان پاره مى شود. چون کلمه «فرج، فرجه»، به معناى پيدا شدن شکاف بين دو چيز است، و در جاى ديگر اين «فَرج» را معنا کرده فرموده: «إذَا السّمَاءُ انشَقَّت». «وَ إذَا الجِبَالُ نُسِفَت» - يعنى روزى که کوه ها از ريشه کنَده مى شوند و از بين مى روند. وقتى گفته مى شود: «نُسِفَت الرِيحُ الکِلَاءَ»، معنايش اين است که باد، علف را از ريشه در آورد و از بين برد. همچنان که در جاى ديگر فرموده: «وَ يَسئَلُونَکَ عَن الجِبَالِ فَقُل يَنسِفُهَا رَبّى نَسفاً». ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۴۰ «وَ إذَا الرُّسُلُ أُقّتَت» - يعنى و روزى که زمان حضور انبيا براى شهادت عليه امت ها معين مى شود، و يا آن زمانى که منتظر رسيدنش هستيم تا رسولان عليه امت ها شهادت دهند، فرا مى رسد. و کلمه «أُقّتت»، فعل ماضى مجهول از باب تفعيل از مصدر تاقيت است، که به معناى توقيت و تعيين وقت است. و در باره شهادت انبيا در جاى ديگر فرموده: «فَلَنَسئَلَنّ الّذِينَ أُرسِلَ إلَيهِم وَ لَنَسئَلَنّ المُرسَلِين»، و نيز فرموده: «يَومَ يَجمَعُ اللّه الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَا ذَا أُجِبتُم». «لِأىّ يَوْمٍ أُجِّلَت ... لِّلْمُکَذِّبِينَ»: کلمه «أجل» به معناى مدتى است که براى چيزى معين شده باشد و «تأجيل» به معناى اجل قرار دادن براى چيزى است، که البته در لازمه آن که همان تأخير باشد، نيز استعمال مى شود. مثلا وقتى مى گويند: «قرض مؤجّل»، معنايش قرض مدت دار است، به خلاف «قرض حال» که به معناى قرض فورى است. و اين معنا با آيه مناسب تر است، تا معناى لغوى کلمه. و ضمير در «أُجّلَت» به امور مذکور، يعنى طمس نجوم، شکافتن آسمان، ريشه کن شدن کوه ها، و تعيين وقت شهادت رسولان بر مى گردد. و معناى آيه اين است که: اين امور براى چه روزى تأخير داده شده، و خلاصه چه روزى صورت مى گيرد. اين احتمال هم داده شده که: کلمۀ «أُجّلَت» به معناى مدت قرار دادن براى چيزى باشد، و ضمير مقدّر در آن، به رُسُل و يا به آنچه که کلام بدان اشعار دارد، و مربوط به اخبارى است که رسولان از احوال آخرت داده اند، برگردد و معنا چنين باشد: چند سال و يا چند قرن به رسولان مهلت داده اند تا بعد از آن مهلت براى شهادت حاضر شوند؛ و يا چند قرن معين کرده اند تا بعد از آن آنچه انبيا خبر داده اند، واقع شود و صحنه هول انگيز قيامت و تعذيب کفار و تنعيم مؤمنين محقق گردد. وليکن اين احتمال خالى از خفا و ابهام نيست. اين آيه شريفه و آيه بعدش، يعنى مجموع «لِأىّ يَومٍ أجّلَت لِيَومِ الفَصل» به صورت سؤال و جواب آمده تا عظمت و هول انگيزى آن روز را رسانيده، تعجب شنونده را برانگيزد. و اصل معنا، اين است که اين امور تأخير انداخته شده براى روز فصل. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۴۱ و اين نوع جمله هاى استفهامى در معناى تقدير قول است، و معناى آن اين است که: دليل بر عظمت اين روز و هول انگيزى و عجيب بودنش، اين است که مى پرسند: براى چه روزى اين امور عظيم و هائل و عجيب تأخير انداخته شده اند. پس جواب داده مى شود براى روز فصل. و منظور از «روز فصل»، روز جزا است که در آن خداى تعالى بين خلائق فصل قضا مى کند. همچنان که فرمود: «إنّ اللّه يَفصِلُ بَينَهُم يَومَ القِيامَة». و جمله «وَ مَا أدرَاکَ مَا يَومُ الفَصل»، تعظيمى است از آن روز، و از وقايع آن روز. «وَيلٌ يَومَئذٍ لِلمُکَذّبِين» - کلمه «وَيل» به معناى هلاکت است، و مراد از «مُکَذّبين»، تکذيب گران روز فصل است، که وعده اش را به ايشان داده اند. چون سياق آيات، سياق رساندن اين معناست که آن روز واقع شدنى است، و به همين منظور هم سوگند ياد شده. و در اين جمله، نفرينى به تکذيب گران شده، و به همين نفرين اکتفا شده، ديگر جواب کلمۀ «إذَا» را نياورده، و نفرموده: «إذَا النّجُومُ طَمِسَت... - وقتى ستارگان تيره مى شود چه مى شود...». و تقدير کلام اين است که: وقتى چنين و چنان مى شود، «آنچه وعده اش به شما داده شده، واقع مى شود». و يا اين است که: وقتى چنين و چنان مى شود، «روز فصل واقع گشته» و تکذيب گران هلاک مى شوند، (که جمله هايى که بين گيومه است، حذف شده و آن نفرين به جايش نشسته است). بحث روایتی: (رواياتى در ذيل برخى آيات گذشته) در کتاب خصال از ابن عباس روايت آورده که گفت: روزى ابوبکر به حضور رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» عرضه داشت: يا رسول اللّه محاسنت زود سفيد شد؟ فرمود: سوره «هود»، «واقعه»، «مُرسَلات»، و «عَمّ يتسائلون» مرا پير کرد. و در درالدر المنثور است که بخارى، مسلم، نسائى و ابن مردويه از ابن مسعود روايت کرده اند که گفت: روزى در حالى که ما با رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» در غار ِمنا جاى گرفته بوديم، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۴۲ ناگهان سوره «وَ المُرسَلات عُرفاً» نازل گرديد. رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» در همان حال آن را مى خواند و من از دهانش مى گرفتم. هنوز دهان رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» از خواندن اين سوره باز نايستاده بود که ناگهان مارى بر آن جناب حمله کرد. رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: او را بکشيد، دويديم که مار را بکشيم، ليکن دست ما به آن نرسيد و فرار کرد. رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: من از شرّ شما حفظ شده ام، همان طور که شما از شرّ اين مار حفظ شديد. مؤلّف: صاحب الدر المنثور، اين روايت را به دو طريق ديگر نيز نقل کرده. و در تفسير قمى، در ذيل جمله «وَ المُرسَلات عُرفاً» گفته: اين آيات تابع يکديگر و مترتب بر هم اند. و در مجمع، در ذيل همين آيه گفته: بعضى معتقدند که «مُرسلات»، ملائکه اى هستند که براى ابلاغ اوامر و نواهى خداى تعالى ارسال شده اند. (نقل از روايت هروى، از ابن مسعود و نقل از ابى حمزه ثمالى، يکى از اصحاب على «عليه السلام» از آن جناب). و در تفسير قمى، در ذيل جمله «فَإذَا النّجُومُ طُمِسَت» گفته است: يعنى نور ستارگان از بين مى رود، و خود آنان فرو مى ريزند. و در همان کتاب، در روايت ابى الجارود، از امام ابى جعفر «عليه السلام» آمده که در تفسير جمله مذکور، فرمود: «طَمس نُجُوم» از بين رفتن روشنى آن هاست، و در تفسير آيه «وَ إذَا السّمَاءُ فُرِجَت» فرمود: يعنى آسمان منشق مى شود. «وَ إذَا الرّسُلُ أقّتَت»، يعنى رسولان در اوقاتى مختلف مبعوث مى شوند. و در مجمع البيان است که امام صادق «عليه السلام»، در معناى جمله «أقّتَت» فرمود: يعنى در اوقات مختلف مبعوث شدند. و در تفسىر قمى، در ذيل جمله «لِأىّ يَومٍ أُجّلَت» فرموده: يعنى تأخير انداخته شده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۴۳ آيات ۱۶ - ۵۰ سوره مرسلات أَلَمْ نُهْلِکِ الاَوَّلِينَ(۱۶) ثمَّ نُتْبِعُهُمُ الآخِرِينَ(۱۷) کَذَلِک نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمِينَ(۱۸) وَيْلٌ يَوْمَئذٍ لِّلْمُکَذِّبِينَ(۱۹) أَ لَمْ نخْلُقکُم مِّن مَّاءٍ مَّهِينٍ(۲۰) فَجَعَلْنَاهُ فى قَرَارٍ مَّکِينٍ(۲۱) إِلى قَدَرٍ مَّعْلُومٍ(۲۲) فَقَدَرْنَا فَنِعْمَ الْقَادِرُونَ(۲۳) وَيْلٌ يَوْمَئذٍ لِّلْمُکَذِّبِينَ(۲۴) أَ لَمْ نجْعَلِ الاَرْض کِفَاتاً(۲۵) أَحْيَاءً وَ أَمْوَاتاً(۲۶) وَ جَعَلْنَا فِيهَا رَوَاسىَ شامِخَاتٍ وَ أَسقَيْنَاکم مَّاءً فُرَاتاً(۲۷) وَيْلٌ يَوْمَئذٍ لِّلْمُکَذِّبِينَ(۲۸) انطلِقُوا إِلى مَا کُنتُم بِهِ تُکَذِّبُونَ(۲۹) انطلِقُوا إِلى ظِلٍّ ذِى ثَلَاثِ شعَبٍ(۳۰) لا ظلِيلٍ وَ لا يُغْنى مِنَ اللَّهَبِ(۳۱) إِنّهَا تَرْمِى بِشرَرٍ کالْقَصرِ(۳۲) کَأَنَّهُ جِمَالَتٌ صفْرٌ(۳۳) وَيْلٌ يَوْمَئذٍ لِّلْمُکَذِّبِينَ(۳۴) هَذَا يَوْمُ لا يَنطِقُونَ(۳۵) وَ لا يُؤْذَنُ لهَُمْ فَيَعْتَذِرُونَ(۳۶) وَيْلٌ يَوْمَئذٍ لِّلْمُکَذِّبِينَ(۳۷) هَذَا يَوْمُ الْفَصلِ جَمَعْنَاکمْ وَ الاَوَّلِينَ(۳۸) فَإِن کانَ لَکُمْ کَيْدٌ فَکِيدُونِ(۳۹) وَيْلٌ يَوْمَئذٍ لِّلْمُکَذِّبِينَ(۴۰) إِنَّ الْمُتَّقِينَ فى ظِلَالٍ وَ عُيُونٍ(۴۱) وَ فَوَاکِهَ مِمَّا يَشتهُونَ(۴۲) کُلُوا وَ اشرَبُوا هَنِيئَا بِمَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ(۴۳) إِنَّا کَذَلِک نجْزِى المُْحْسِنِينَ(۴۴) وَيْلٌ يَوْمَئذٍ لِّلْمُکَذِّبِينَ(۴۵) کُلُوا وَ تَمَتَّعُوا قَلِيلاً إِنَّکُم مجْرِمُونَ(۴۶) وَيْلٌ يَوْمَئذٍ لِّلْمُکَذِّبِينَ(۴۷) وَ إِذَا قِيلَ لَهُمُ ارْکَعُوا لا يَرْکَعُونَ(۴۸) وَيْلٌ يَوْمَئذٍ لِّلْمُکَذِّبِينَ(۴۹) فَبِأَى حَدِيثِ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ(۵۰) ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۴۴ «ترجمه آیات» آيا ما پيشينيان را (به کيفر کفر) هلاک نکرديم؟(۱۶) از پى آنان هم، قومى ديگر را (که منکران قرآن باشند) نيز هلاک مى کنيم(۱۷). ما بدکاران عالَم را همين گونه هلاک مى سازيم(۱۸). واى در آن روز به حال آنان که آيات خدا را تکذيب کردند!(۱۹) آيا ما شما آدميان را از آبى پَست و ناچيز، بدين زيبايى نيافريديم؟ (۲۰) سپس آن را (از صُلب پدر) به قرارگاه رحم منتقل ساختيم(۲۱). تا مدتى معين و معلوم (در رحم بماند)(۲۲). و ما تقدير مدّت رحم (و تعيين سرنوشت او تا ابد) را کرديم، که نيکو مقدر حکيمى هستيم(۲۳). واى در آن روز به حال آنان که آيات خدا را تکذيب کردند(۲۴). آيا ما زمين را محل اجتماع بشر قرار نداديم؟ (۲۵) تا زندگان روى زمين تعيش کنند و مُردگان درونش پنهان شوند(۲۶). و در زمين کوه هاى بلند برافراشتيم و از ابر و باران به شما آب زلال گوارا نوشانديم(۲۷). واى در آن روز به حال آنان که آيات خدا را تکذيب کردند(۲۸). خطاب رسد اى منکران! شما امروز به سوى آن دوزخى که تکذيب کرديد، برويد(۲۹). برويد زير سايه دودهاى آتش دوزخ، که داراى سه شعبه است(۳۰). نه آن جا سايه اى خواهد بود و نه از شرار آتش هيچ نجاتى دارند(۳۱). آن آتش هر شرارى بيفکند، مانند قصرى است(۳۲). گويى آن شراره (در سرعت و کثرت)، همچون شتران زرد موى است(۳۳). واى در آن روز به حال آنان که آيات خدا را تکذيب کردند(۳۴). اين روزى است که کافران (براى نجات خود) سخنى نتوانند گفت(۳۵). و به آن ها رخصت عذرخواهى نيز نخواهند داد (۳۶). واى در آن روز به حال آنان که آيات خدا را تکذيب کردند(۳۷). اين روز فصل (حکم و جدايى نيک و بد) است، که شما را با همه در گذشتگان پيشين، به عرصۀ محشر جمع گردانيم(۳۸). پس اگر چاره اى بر نجات خود مى توانيد انجام دهيد، کنيد(۳۹). ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۴۵ واى در آن روز به حال آنان که آيات خدا را تکذيب کردند(۴۰). آن روز سخت، بندگان با تقوا در سايه درختان بهشت و کنار نهرهاى جارى متنعّم اند(۴۱). و از هر نوع ميوه که مايل باشند، فراهم است(۴۲). به آن ها خطاب شود که از هر طعام و شراب بخواهيد، بخوريد و بياشاميد، که شما را گوارا باد، پاداش اعمال نيکى که در دنيا بجا آورديد(۴۳). ما البته نيکوکاران عالَم را چنين پاداش مى دهيم(۴۴). واى در آن روز به حال آنان که آيات خدا را تکذيب کردند(۴۵). اى کافران شما هم بخوريد و تمتع بريد به عمر کوتاه دنيا، که شما بسيار بدکاريد(۴۶). واى در آن روز به حال آنان که آيات خدا را تکذيب کردند(۴۷). و هرگاه به آن ها گفته شد که نماز و طاعت خدا را به جاى آريد، اطاعت نکردند(۴۸). واى در آن روز به حال آنان که آيات خدا را تکذيب کردند(۴۹). شما پس از آيات خدا (که آن را تکذيب کرديد)، باز به کدامين حديث ايمان مى آوريد؟!(۵۰) رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه

آیه ۲۳ سوره انسانآیه ۲۴ سوره انسانآیه ۲۵ سوره انسانآیه ۲۶ سوره انسانآیه ۲۷ سوره انسانآیه ۲۸ سوره انسانآیه ۲۹ سوره انسانآیه ۳۰ سوره انسانآیه ۳۱ سوره انسانآیه ۱ سوره مرسلاتآیه ۲ سوره مرسلاتآیه ۳ سوره مرسلاتآیه ۴ سوره مرسلاتآیه ۵ سوره مرسلاتآیه ۶ سوره مرسلاتآیه ۷ سوره مرسلاتآیه ۸ سوره مرسلاتآیه ۹ سوره مرسلاتآیه ۱۰ سوره مرسلاتآیه ۱۱ سوره مرسلاتآیه ۱۲ سوره مرسلاتآیه ۱۳ سوره مرسلاتآیه ۱۴ سوره مرسلاتآیه ۱۵ سوره مرسلاتآیه ۱۶ سوره مرسلاتآیه ۱۷ سوره مرسلاتآیه ۱۸ سوره مرسلاتآیه ۱۹ سوره مرسلاتآیه ۲۰ سوره مرسلاتآیه ۲۱ سوره مرسلاتآیه ۲۲ سوره مرسلاتآیه ۲۳ سوره مرسلاتآیه ۲۴ سوره مرسلاتآیه ۲۵ سوره مرسلاتآیه ۲۶ سوره مرسلاتآیه ۲۷ سوره مرسلاتآیه ۲۸ سوره مرسلاتآیه ۲۹ سوره مرسلاتآیه ۳۰ سوره مرسلاتآیه ۳۱ سوره مرسلاتآیه ۳۲ سوره مرسلاتآیه ۳۳ سوره مرسلاتآیه ۳۴ سوره مرسلاتآیه ۳۵ سوره مرسلاتآیه ۳۶ سوره مرسلاتآیه ۳۷ سوره مرسلاتآیه ۳۸ سوره مرسلاتآیه ۳۹ سوره مرسلاتآیه ۴۰ سوره مرسلاتآیه ۴۱ سوره مرسلاتآیه ۴۲ سوره مرسلاتآیه ۴۳ سوره مرسلاتآیه ۴۴ سوره مرسلاتآیه ۴۵ سوره مرسلاتآیه ۴۶ سوره مرسلاتآیه ۴۷ سوره مرسلاتآیه ۴۸ سوره مرسلاتآیه ۴۹ سوره مرسلاتآیه ۵۰ سوره مرسلات