به فتح همزه و تشدید باء، به معنی گیاهان خودرو و چراگاهی است که آماده چریدن حیوانات و یا جمعآوری گیاهان باشد و در اصل معنی «آمادگی» را میبخشد و از آن جا که این گونه چراگاهها آماده بهرهبرداری است، به آن «ابّ» گفته شده است.
بعضی نیز گفتهاند منظور از «ابّ» میوههایی است که قابل خشک کردن و ذخیره کردن برای زمستان است، به مناسبت این که همیشه آماده بهرهبرداری است.
=== قاموس قرآن ===
(بتشدید یاء) چراگاه. در مفردات و نهایه گوید: چراگاهی که برای چریدن و چیدن آماده است. در اقرب الموارد گفته گیاهان خودرو که چهارپایان خورند. عبس_٣١ کلام مجمع نیز نظیر مفردات و نهایه است. باید دانست مراد ازآن در آیه، علفهای خود رواست زیرا که «ابّ» مفعول «اَنبتنا» است و روئیدن در علفهاست نه در محلّ آنها و آنجا که چراگاه معنی شده محل بالتبع مراد است. این کلمه در کلام اللّه مجید فقط یکبار یافته است و اصل آن چنانکه اهل لغت گفتهاند به معنی تَهیّاءِ و آمادگی است: «اَبّ للسیراباً تَهیّاءَله» در نهایه گفته: در حدیث قُسّ بن ساعده هست: «فجعل برتع اَبّاً». یکی از محققین پس از نقل اقوال علما در معنی «اَبّ» احتمال داده که واو در «وابّا» جزءِ کلمه است و آن بی تشدید میباشد، آیه: «وفاکهة و ابّا» مرکب است از دو لفظ «فاکهة» به معنی میوه و «وأباً» به معنی درشت و شاداب و گوناگون علی هذا بقول ایشان و او عاطفه نیست، و «وأب» بر وزن دهر صفت «فاکهة» است. و آنگاه احتمال خویش را نزدیک به یقین دانسته است. روح سخن ایشان در این احتمال آن است که اهل لغت و تفسیر معنای صریحی و روایت صحیحی درباره این کلمه نگفته و نقل نکردهاند. ولی برای «وأب» معنای روشنی است، ایضاً میگوید: علمای لغت «اَبّ» را دخیل و غیر عربی گفتهاند. (دیوان دین ص 106 - 124). نگارنده پس از تعمق و دقت، تحقیق ایشان را مورد قبول ندانستم زیرا اولا: هیچ یک از قُرّاءِ باءِ «ابّ» را بی تشدید نخوانده است. ثانیا: در آنصورت تناسب و معنی آیات درست نخواهد بود که آیات بدین قرارند: «فَانْبَتْنا فیها حَبَّاً. و عِنَباً وَ قَضَباً. وَ زَیتوُناً وَ نَخْلَاً. وَ حَدائِقَ غُلباً. وَفاکِهَةً وَ اباً. مَتاعاً لَکُمْ وَ لِاَنَعْامکُمْ» در این آیات چنانکه میبینیم فرموده: از زمین برای شما دانه، انگور، تره، زیتون، درخت خرما باغهای انبوه یا درختان بزرگ، میوه و چراگاه رویاندیم. پس از آن میفرماید: اینها متاعند برای شما و چهارپایان شما. معلوم است که انگور، تره و غیره معمولاً خوراک انسان است، اگر «أبّاً» را و أب خوانده و وصف فاکهه بدانیم و درشت معنی کنیم به جمله «متاعاً... لانعامکم» محلّی باقی نخواهد ماند زیرا مذکورات ما قبل، همه «متاعاً لکم» اند و اینکه قضب به معنی یونجه است و در صحاح گوید آن اسفست (اسپست: یونجه) فارسی است مطلبی تمام نمیشود زیرا ظاهراً مراد از آن در آیه تره خوردنی است و به مناسبت آنکه پشت سر هم چیده میشود قضب گفته شده وانگهی اگر یونجه باشد برای اَنعام کافی نیست. اما اگر «اَبّ» را چراگاه بگیریم مطلب تمام خواهد بود. ثالثاً: وصف فاکهه در آیات دیگر مؤنث آمده مثل «فاکهة کثیرة» [زخرف:73]، [واقعة:32]، [ص:51]، لازم بود در آیه ما نحن فیه گفته شود: «فاکهة و أبة» تا صفت با موصوف در تأنیث موافق باشد، و لفظ و أب از صفات مشترک نیست تا مذکر و مؤنث در آن یکسان باشد و در لغت آنگاه که موصوفش مؤنث باشد آمده: «قِدر و أبة» و نیز آمده «اناءِ وَ أبٌ» (اقرب الموارد). وانگهی وَأب بمعنی ضخیم و واسع، وصف میوه استعمال نشده بلکه وصف کاسه، گودال و نظیر آنها آمده است نویسنده فوق الذکر پس از توجّه به این نکته استعمال آن را در میوه درشت معنای مُوَلّد (تازه) گرفته است تا اشکالی وارد نشود. در خاتمه لازم است بدانیم: اَبّ از اوّل پر ماجری است. شیخ مفید رحمةاللّه در ارشاد نقل میکند: از ابوبکر راجع به لفظ اَبّ سئوال شد در جواب گفت: فاکهه را میشناسیم اَمّا اَبّ خدا به آن داناتر است. این سخن به امیرالمؤمنین «علیه السلام» رسید فرمود: سبحان اللّه آیا ندانسته که اَبّ علف و چراگاه است و خدا در «فاکهة وَ اَبّاً» نعمتهای خود را که بر خلق و چهار پایان داده میشمارد؟! ز مخشری در کشاف ذیل آیه فوق قسمتی از روایت را نقل کرده و نظیر آن را از عمر نقل میکند و در مقام اعتذار میگوید: همت آنها مصروف به عمل بود نه بدانستن آنچه مورد عمل نبود. علّامه امینی در الغدیر ج 7 ص 103 و ج 6 ص 100 قول ابن حجر شارح صحیح بخاری را نقل کرده که گفته: بقولی اَبّ دخیل است و عربی نیست. مؤیّد این قول خِفاءِ معنی آن بر شیخین است. آنگاه فرمود: احدی از اهل لغت به دخیل بودن آن اشاره نکردهاند. نگارنده نیز در صحاح و قاموس و اقرب و نظیر آنها، ندیدم که به دخیل بودن آن اشارهای شده باشد.
==منابع==