=== قاموس قرآن ===
از انبیاء مشهور، نان مبارکش چهار بار در قرآن کریم آمده است. ابتدا به آنچه قرآن مجید درباره وی گفته نظر می کنیم سپس سراغ کلمات دیگر میرویم [انبیاء:83-84] یعنی: ایّوب وقتی پروردگارش را نگاه کرد که به من ناگواری رسید و تو از همه رحیمان رحیمتری، پس اجابتش کردیم و محنتی که داشت بر طرف نمودیم و کسان و نظیر کسانش را با آنها یدو دادیم، رحمتی بود از جانب حضرت ایوب گرفتاری و ناگواری داشت «ازنّی مَسَّنی الضُّرُ» در مفردات گوید: ضرّ (به ضم اول) به معنی بد حالی و محنت است خواه در نفس باشد یا در بدن و یا در خارج مانند کمی مال و مقام. در قاموس گفته: ضرّ به فتح و ضمّ اوّل به معنی ضرر است، یا به فتح اوّل (مصدر) به معنی ضرر رساندن و به ضمّ اوّل به معنی ضرر است. بنابراین ضُرّ بضمّ اوّل شامل محنت بدن و مال و غیره است. بعضی از بزرگان در تفسیر آیه فوق فرموده: ضُرّ به ضمّ اوّل مخصوص به ضرر بدن است مثل مرض و لاغری و نحوهها، و به فتح اول اعمّاست. و در ذیل آیه 41 از سوره ص، ضرّ را شامل مصیبت بدن و کسان دانسته و گوید: این همان است که در سوره انبیاء گذشت. ناگفته نماند: این دو کلام با هم نمیسازند. دیگری اینکه : ایّوب «علیه السلام» هم از جهت بدن محنت داشت و هم از جهت کسان زیرا در بیان قبول دعایش فرموده: محنتی که داشت بر طرف کردیم و کسانش را به دو دادیم و آیات سوره ص درباره محنت بدنی اش روشنتر از این آیه است سوّم اینکه مراد از «آتَیناهُ اَهْلَه» چیست؟ ظاهر آیه آنست که خداوند کسانش را به وی داده است، روایت شده که خداوند کسان او را زنده کرد و گفتهاند: کسان او متفرّق شده بودند به سوی وی بازگشتند واللّه العالم. ولی قرآن در زنده شدن آنها صریح نیست، در سوره ص تفصیل قضیّه چنین است [ص:41-44] یعنی: یاد کن بنده ما ایّوب را چون پروردگارش را ندا کرد که شیطان به من رنج و اذیّت رسانید، (گفتیم) قدم بزن با پایت و برو، این شستشو گاه خنک و آشامیدنی است. کسانش و نظیرشان را بدو دادیم، مرحمتی بود از جانب ما و تذکّری خردمندان را، به دست خویش دسته ترکه (یا علف خشک) بر گیر و با آن بزن و نقص عهد مکن ما او را صبور یافتیم نیکو بندهای بود و بسیار توبه گر. نظری به آیات فوق «وَاذْکُرْ عَلْدِنا اَیُّوبَ» این جمله مقام شامخ او را بیان میکند و خداوند سرگذشت و بردباری وی را به عنوان موعظه و تسلیت و تقویت روحی حضرت رسول «صلی اللّه علیه و آله و سلم» نقل مینماید. «اَنّی مَسَّنِیَ بَنَصْبٍ وَ عَذاب» نصب به معنی رنج است، گویند مراد از این جمله همان است که در روایات آمده، شیطان از خدا خواست تا مال و اولاد او را از بین ببرد و بدنش را بیمار کند. ولی احتمال دارد که مراد وسوسهها و خیالهای شیطانی باشد که در ایّام محنت در سینهاش پیدا میشده نظیر آیه [اعراف:201] در مناجات دوّم از مناجات خسمة عشر هست: «اَلهی اَشْکُو اِلَیکَ...شَیْطاناً یُغْوینی قَدْ مَلَاءَ بِالْوَسْواسِ صَدْری» این احتمال نزدیک به یقین است. «اُرْکُضْ بِرِجْلرکَ هذا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وَ شَراب» گفتهاند یعنی پایت را به زمین بکوب و چنین کرد و چشمهای از زیر پایش جوشید. رَکض به معنی تند رفتن و فرار است مثل [انبیاء:12] یعنی چون عذاب ما را احساس کردند آنگاه از شهر فرار میکردند. از آیه «اُرْکُضْ بِرِجْلِکَ» بدست میآید که ایّوب قدرت پا شدن و قدم زدن و رفتن نداشته، خدا اراده فرموده که صحّت بیابد لذا فرموده: تند برو و یا محکم قدم بزن بنا بر آنکه رکض به معنی قدم زدن هم باشد. «هذا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وَ شَرابٌ» از این جمله فهمیده میشود که در آنجا آبی بود که از آن خورده و شستشو کرده است. «خُذٌ بِیَدِکَ ضَغْثاً فَضْرِبْ بِهِ وَلا تَحْنَثُ ضغث» به معنی یک دستهتر که یا علف خشک یا یک دسته ترکه نرم است در روایات آمده که در ایّام محنت زنش بی صبری و ناراحتی کرد ایّوب قسم خورد که بعد از شفا یافتن او را در مقابل بیصبریش تأدیب نماید خدا در مقام وفا به سوگند فرمود با یک دسته ترکه نرم یک بار بزن و نقض قسم مکن. در پایان این بحث، نکات زیر قابل دقت است. 1- روایت شده: شیطان پس از اجازه خدا در بدن ایّوب دمید، بدنش یکپارچه زخم شد، در زخمها کرمها به وجود آمد چون یکی از آنهابه زمین میافتاد آن را به درون زخم بر میگردانید، بدنش گندیده شد، مردم او را از شهر بیرون کرده و در مزبلهای انداختند. در سند این روایت مردی واقع است به نام عبداللّه بن بحر، ارباب رجال درباره او گفتهاند: ضعیف است، قولش اعتباری ندارد،تقریباً میشود گفت: محال است که خداوند یک نفر هادی و پیامبر را که باید مردم پیش او بیایند و استفاده کنند به این وضع بیاندازد تا میزان صبر او معلوم کند در تورات آمده پس شیطان از حضور خداوند بیرون رفته ایّوب را از کف پا تا کلهاش بدملهای سخت مبتلا ساخت و او سفالی گرفت تا خود را بخراشد و در میان خاکسترنشسته بود. 2- در کتاب قصص قرآن تألیف صدر بلاغی و در کتاب قصص قرآن تألیف محمّد احمد جادالمولی ترجمه آقای سید محمد باقر موسوی در حالات ایّوب داستان شیرینی نقل شده که در آن، شیطان چندین بار به پیشگاه خدا میرود و در هر نوبت رخصت گرفته مال و اولاد و سلامت بدن حضرت ایّوب را از بین میبرد و او را به روز سیاه مینشاند. این همان قضیه است که در بعضی از روایات واقع شده و نیز در تورات کتاب ایّوب باب اوّل و دوّم منقول است آقای موسوی در پاورقی ترجمه خود متذکر شده که این داستان از قرآن نیست و از کتب تفاسیر است که خیلی شباهت به نقل تورات دارد، ولی آقای صدر بلاغی این اشاره را هم ندارد. ناگفنه نماند: نقل اینگونه حکایات در کتابی که نام آنرا قصص قرآن گذاشتهایم مناسب نیست زیرا اینها قصص قرآن نیستند زیرا و اثبات آنها خیلی مشکل است . 3- در خصال صدوق از امام باقر «علیه السلام» نقل است که:... ایّوب به همه محنتهایش، بوی او بد نشد، صورتش ناپسند نگردید، چرک و خونی از بدنش بیرون نیآمد، کسی به هنگام دیدن او از وی متنفّر نگردید و وحشت ننمود، و در هیچ جای بدنش کرم تولید نگردید الخ (بحار ج 12 ص 348 طبع جدید) مجلسی «علیه الرحمه» بعد از نقل این حدیث فرموده: این خبر به مذهب اهل کلام از امامیّه اوفق است که گفتهاند پیامبران از تنفّر آور بودن منزهاند، آنگاه از سید مرتضی علم الهدی نقل میکند که گفته: مرضهائی که انسان از دیدن آنها تنفّر میکند هیچ یک در انبیاء نباید باشد. 4- ایّوب به طور حتم از فرزندان حضرت ابراهیم «علیه السلام» است زیرا در قرآن میخوانیم [انعام:84] و از این که در ردیف انبیاء بنی اسرائیل آمده میتوان گفت که از بنی اسرائیل است ولی یقین نیست، احتمال دارد که فرزندان اسمعیل پسر ابراهیم باشد. 5- این پیامبر عظیم در پیشگاه خدا دارای مقام والائی است، خداوند در سوره انعام او را از جمله انبیاء از فرزندان ابراهیم شمرده و فرموده از نیکوکاران و صلحاء است انعام: 84-85 و در سوره ص صبر او را پسندیده و او را بنده نیکو خوانده است [ص:44]. 6- آنچه قرآن درباره این پیامبر بزرگوار گفته کاملاً طبیعی و دلچسب است و از کلمات ضدّ و نقیض و مضطرب و گیج کننده مبرّا میباشد.
ما به تو وحی فرستادیم؛ همان گونه که به نوح و پیامبران بعد از او وحی فرستادیم؛ و (نیز) به ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و اسباط [= بنی اسرائیل] و عیسی و ایّوب و یونس و هارون و سلیمان وحی نمودیم؛ و به داوود زبور دادیم.
و اسحاق و یعقوب را به او [= ابراهیم] بخشیدیم؛ و هر دو را هدایت کردیم؛ و نوح را (نیز) پیش از آن هدایت نمودیم؛ و از فرزندان او، داوود و سلیمان و ایّوب و یوسف و موسی و هارون را (هدایت کردیم)؛ اینگونه نیکوکاران را پاداش میدهیم!