هاشم رسولی محلاتی, الروضة من الکافی جلد ۱ ترجمه رسولی محلاتی, ۸۴
سلیم بن قیس هلالی گوید: امیر مؤمنان علیه السّلام خطبهای ایراد فرمود بدین ترتیب که پس از حمد و ثنای الهی درود بر پیغمبر (ص) فرستاد سپس فرمود:
آگاه باشید که آنچه بیشتر از آن بر شما بیمناکم دو خصلت است: پیروی از هوای نفس و آرزوی دراز، اما پیروی از هوای نفس شخص را از حق باز دارد، و اما آرزوی دراز آخرت را بدست فراموشی سپارد، آگاه باشید که همانا دنیا پشتکنان کوچ کرده، و آخرت روی کنان (بسوی شما) روی نموده، و برای هر یک از این دو فرزندان (و علاقهمندانی) است، شما از فرزندان (و علاقهمندان) آخرت باشید و از فرزندان دنیا نباشید، زیرا که امروزه روز عمل است و حسابی در کار نیست، و فردای قیامت روز حساب است و عملی در کار نیست، و جز این نیست که آغاز وقوع فتنهها و آشوبها از هواهای نفسانی پیروی شده و احکامی است که بدعتگزاری شده و در آنها با حکم خدا مخالفت شود و مردانی در آنها بجای مردان دیگر سرپرستی آن احکام را بعهده گیرند.
آگاه باشید که اگر حق خالص و پاک (از باطل در میان مردم) بود هیچ اختلافی در کار نبود، و اگر باطل خالص (از حق) نیز میبود بر هیچ خردمندی پوشیده نمیماند، ولی از هر کدام آنها مشتی برگرفته شده و آنها را با هم آمیختهاند، و در اینجاست که شیطان بر دوستان خود استیلا یابد و آنان که از جانب خدا برایشان سرانجام نیک پیش بینی شده نجات یابند، من خود شنیدم از رسول خدا (ص) که میفرمود چگونهاید در آن وقتی که شما را در بر گیرد فتنه (و گمراهی) آنچنانی که کودک خردسال در آن پرورش یابد و مرد بزرگسال در آن پیر شود، مردم بدان طریقه کج بروند و آن را برای خود روش و سنّتی قرار دهند که چون چیزی از آن روش کج بروش حق تبدیل یابد بگویند: سنت تغییر یافته و کار زشتی بنظر مردم بیاید، سپس بلا و گرفتاری سخت شود و ذریّه و نژاد (مسلمانان) باسارت افتند. و فتنه و آشوب آنان را درهم بکوبد چنانچه آتش هیزم را بکوبد و آسیا دانه گندم را.
آنان برای غیر خدا مسأله آموزند، و برای غیر عمل دانش جویند، و با کارهای آخرت دنیا طلبند سپس رو باطرافیان خود که جمعی از خانواده و خاصان آن حضرت و شیعیانش بودند کرد و فرمود:
حکمرانان پیش از من کارهائی انجام دادند که در آنها با رسول خدا (ص) مخالفت کردند و از روی تعمد راه خلاف پیمودند، و پیمانش را شکستند، و سنت و روشش را تغییر دادند، و اگر من بخواهم مردم را بترک آنها وادارم و بجای اصلی آنها بازگردانم و بهمان ترتیب که در زمان رسول خدا (ص) بود مقرر دارم لشکر از دور من پراکنده شوند تا جز خودم تک و تنها بجای نمانم و یا اندکی از شیعیان من که برتری مرا شناخته و وجوب اطاعت و امامت مرا از روی کتاب خدای عز و جل و سنت رسول خدا (ص) دانستهاند بجای مانند.
(در اینجا امیر المؤمنین علیه السّلام برای نمونه بچند موضوع که رسول خدا (ص) آنها را بطوری مقرر فرموده بود و أبو بکر و عمر و دیگران و بخصوص عمر آنها را تغییر داده اشاره میفرماید:) اگر میدیدید که من دستور میدادم تا مقام حضرت ابراهیم علیه السّلام را بجای اصلی آن که رسول خدا (ص) آن را در آنجا نهاده بود (و عمر آن را بجای کنونی آورد) برمیگرداندم.
و فدک را (که ابو بکر بغصب از فاطمه علیها السّلام گرفت) بورثه فاطمه علیها السّلام برمیگرداندم.
و صاع رسول خدا (ص) را بهمان نحو که بود برمیگرداندم (صاع مقدار آبی بود که رسول خدا (ص) با آن غسل میکرد و مقدار آن شش رطل بود و پس از آن حضرت این مقدار را کم دانستند و خود آن حضرت نیز فرمود: مردمی بیایند که آن را کم دانند).
و زمینهائی را که رسول خدا (ص) بمردمی واگذار کرد ولی حکم آن حضرت اجرا نگشت من آنها را بصاحبانش بدهم و حکم آن حضرت را اجرا کنم.
و خانه جعفر را (که داخل در مسجد الحرام کردهاند) بورثهاش بازگردانم و آن قسمت را از مسجد خراب کنم.
و احکامی را که از روی ستم و زور بدانها حکم شده (مانند تحریم متعه حج و متعه نساء و قانون عول و غیر آن از بدعتهای مشهور عمر و جواز سه طلاق در یک مجلس) بازگردانم.
و زنانی را که بناحق در تحت اختیار مردانی هستند بسوی شوهران (مشروع و حقیقی) خود باز میگرداندم (مانند زنانی را که بدون حضور عدلین یا در غیر حال طهر طلاق میدادند و پس از انقضاء عده بزنی میگرفتند) و در باره آنها با حکم خدا در باره فروج و احکام روبرو میشدم.
و فرزندان بنی ثعلب را باسارت میگرفتم (که عمر بدون جهت جزیه را از آنان برداشت و بجای آن دو برابر زکاة بر آنها مقرر داشت، چنانچه در تواریخ است).
و آنچه از سرزمین خیبر (میان متنفذین زمان عمر) تقسیم شده بود برمیگرداندم.
(مترجم گوید: جریان تقسیم اراضی خیبر که حضرت بدان اشاره فرماید بدین نحو بود که در زمان عمر عبد اللَّه پسرش که سهمی در خیبر داشت هنگامی برای سرکشی اموال خود بخیبر رفت و شبانه مورد حمله یهود خیبر- که بدستور رسول خدا (ص) در آنجا سکونت داشتند- قرار گرفت، این جریان که بگوش عمر بن خطاب رسید یهود مزبور را- با اینکه رسول خدا (ص) آنها را در آنجا مسکن داده بود و زمینهای خیبر را بآنها واگذار کرده و در مقابل سهمی از محصولات از آنها میگرفت- یکسره از خیبر بیرون کرد و املاک آنجا را میان جمعی خاص تقسیم نمود که از آن جمله پسرش عبد اللَّه بن عمر و عثمان و زبیر و عبد الرحمن و غیره بودند- و برای اطلاع از تفصیل داستان بسیره ابن هشام ج ۲ ص ۳۵۶ به بعد مراجعه فرمائید-).
و دفاتر حقوق و عطایا را (که بدستور عمر روی سوابق اشخاص و نفوذ و سایر جهات باختلاف تعیین شده بود) از بین میبردم، و مانند رسول خدا (ص) آن را بالسویة تقسیم میکردم و آن را در دست (جمع مخصوصی از) توانگران قرار نمیدادم.
و مساحت را در گرفتن خراج ملغی میکردم (چنانچه عمر این کار را کرد و بر خلاف دستور رسول خدا (ص) که در مانند سرزمینهای شام و عراق مالیات را از روی درآمد زراعت معین فرموده بود او روی مساحت زمین قرار داد).
و در موضوع ازدواج بطور برابری و مساوات رفتار میکردم (چون عمر بر خلاف دستور رسول خدا (ص) که فرموده بود هر مرد مسلمانی کفو زن مسلمان است و سیاهی و سفیدی و عرب و عجم و قرشی و غیر قرشی را ملغی کرده بود او دستور داد غیر قرشی نباید از قرشی زن بگیرد و غیر عرب نباید از عرب زن بگیرد).
و خمس پیغمبر (ص) را بهمان نحو که خدای عز و جل نازل فرمود و واجب کرده بود مقرر میداشتم (اشاره بخلافی است که عمر در باره خمس مرتکب شد و آن را از خاندان رسول خدا (ص) منع کرده و میان عموم مسلمانان تقسیم میکرد چنانچه بیان آن در پایان خطبه آمده).
و مسجد رسول خدا (ص) را بهمان وضعی که بود برمیگرداندم و درهائی را که در آن گشودهاند میبستم و آنها را که بستهاند باز میکردم.
و مسح بر روی کفش را (که عمر در مواردی اجازه داده بود) حرام میکردم.
و بر نوشیدن نبیذ (شراب خرما که پس از رسول خدا (ص) حلالش کردند) حدّ میزدم.
و دستور بحلال بودن متعه حج و صیغه زنان میدادم (که طبق روایتی که میان شیعه و سنی معروف است عمر خود گفت: این دو در زمان رسول خدا (ص) حلال بود و من آن دو را حرام کردم).
و برای نماز میت گفتن پنج تکبیر را دستور میدادم (که عمر روی سلیقه خود یکی از پنج تکبیر را کسر کرد و چهار تکبیر مقرر داشت).
و مردم را مجبور میکردم تا «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ» را در نماز بلند بگویند (چنانچه مخالفین یا آن را نمیخوانند یا در تمام نمازها آهسته میخوانند).
و بیرون میآوردم کسانی را که بهمراه رسول خدا (ص) در مسجد درآوردند با اینکه رسول خدا (ص) آنها را بیرون کرد، و در میآوردم در مسجد رسول خدا (ص) آنکه را اینان بیرون کردند و رسول خدا (ص) او را وارد کرد.
(فیض (ره) گوید: محتمل است مراد از جمله اولی ابو بکر و عمر باشند که بدون اجازه آن دو را در مسجد رسول خدا (ص) دفن کردند با اینکه رسول خدا (ص) حتی اجازه نداد آن دو در بمسجد باز کنند، و مراد از جمله دوم خود آن حضرت باشد که رسول خدا (ص) دستور فرمود همه درهائی که اصحاب بمسجد باز کردهاند ببندند جز دری که بخانه علی علیه السّلام باز میشد و اینان پس از آن حضرت بر خلاف آن رفتار کردند).
و مردم را بحکم قرآن وامیداشتم. و طلاق را روی سنت قرآن قرار میدادم (چون قرآن دستور میدهد در مورد طلاق که باید در حضور دو شاهد عدل باشد و در نکاح وجود شاهد را شرط نمیکند و اینان بعکس رفتار کردند).
و زکاة را (فقط) از اصناف (نهگانه) آن طبق مقررات و حدودش میگرفتم (نه مانند اینها که بر چیزهای دیگری نیز زکاة بستهاند).
و باز میگرداندم وضو و غسل و نماز را به اوقات و قوانین و جاهای خودشان. (چون در تمام اینها دست بردند و بدعت یا بدعتهائی گذاردند مانند مسح بر گوشها و شستن پاها و امثال آن در وضوء و وجوب وضوء با غسل، و اسقاط غسل در مورد التقاء ختانین بدون انزال، و برداشتن جمله «حی علی خیر العمل» از اذان و نهادن جمله «الصلاة خیر من النوم» بجای آن، و تکتف و آمین و خواندن نماز نافله را بجماعت و امثال اینها که در کتب تواریخ و غیره مانند کتاب شافی سید مرتضی رحمه اللَّه مضبوط است).
و اهل نجران را بجاهای خودشان برمیگرداندم (که عمر آنها را از یمن که سرزمین آنها بود بسرزمین عراق کوچ داد بتفصیلی که در فتوح البلدان بلاذری ص ۷۲- ۷۳ ط مصر مذکور است).
و اسیران فارس و ملتهای دیگر را از روی کتاب خدا و سنت پیامبرش (ص) باز میگرداندم.
در این صورت (و با اجرای این کارها و بازگرداندن آنها از مسیر منحرفی که اکنون در آن است بمسیر حقیقی آن) مردم از دورم پراکنده میشدند.
بخدا سوگند اگر بمردم دستور میدادم که در ماه رمضان جز نماز فریضه را بجماعت نخوانند (و از خواندن نوافل شبهای ماه رمضان بجماعت که عمر دستور داده جلوگیری میکردم) و بآنها اعلام میکردم که نوافل بجماعت خواندن بدعت است، برخی از همین لشکریانم که اکنون بهمراه من جنگ میکنند فریاد میزدند: ای مسلمانان سنت عمر دگرگون شد، علی ما را از نماز نافله در ماه رمضان باز میدارد، و ترس آن را دارم که از یک سوی لشکر (بر من) شورش کنند.
من چه کشیدم از دست این امت! از اختلافشان، و از پیروی کردنشان از پیشوایان گمراه و خوانندگان بسوی دوزخ. (در اینجا دوباره سخن امام علیه السّلام بدنبال سخنان پیشین باز گردد و فرماید):
و اگر از خمس بهره خویشاوندان را میپرداختم که خدای عز و جل (در باره آن) فرماید: «اگر بخدا و آنچه روز تمیز حق و باطل روزی که دو گروه تلاقی کردند ایمان آوردهاید»، (سوره انفال آیه ۴۱، و این قسمت که امام علیه السّلام استشهاد فرموده دنباله آیه خمس است، و برخی گفتهاند ذکر قسمت اخیر برای این است که عقیده بخمس آل پیغمبر (ص) شرط ایمان بخدا و قرآنست).
پس مائیم بخدا سوگند مقصود از خویشاوندان که خدا ما را بخود و رسول خود (ص) مقرون ساخته و فرموده: «از آن خدا و رسول و خویشاوندان و یتیمان و مسکینان و در راه ماندگان» (در باره ما بالخصوص است) تا دستگردان میان توانگران شما نباشد، و آنچه را پیغمبر برای شما آورد بگیرید و آنچه را از آن نهی فرمود خودداری کنید و از خدا بترسید (در ستم کردن بخاندان محمد) که براستی خدا سخت کیفر است» نسبت بکسی که بدانها ستم کند.
و این گفتار را خدای تعالی از روی مهری که بما داشته فرموده و ثروتی است که خدا ما را بدان بینیاز کرده و پیامبرش (ص) را بدان سفارش فرموده، و در سهم صدقه برای ما بهرهای مقرر نفرموده، و خدا گرامی داشته رسولش (ص) و ما خاندان را از اینکه از چرکی دست مردم بما خوراک بدهد، و اینان خدا را تکذیب کرده و رسولش را نیز تکذیب کردند، و کتاب خدا را که گویای بحق ما است انکار کردند، و آن فرضی را که خدا برای ما فرض کرده بود از ما بازداشتند، هیچ خانواده پیغمبری از امت پیغمبرش ندید آنچه را ما پس از پیغمبر (ص) دیدیم، و خدا کمککار ما است بر هر کس که بما ستم کرده و جنبش و نیروئی نیست جز بخدای والای بزرگ.
حمیدرضا آژیر, بهشت کافی - ترجمه روضه کافی, ۹۲
سلیم بن قیس هلالی میگوید: امیر المؤمنین علیه السّلام خطبه خواند و خدا را سپاس و ستایش نمود، و سپس بر پیامبر صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم درود فرستاد و فرمود: همانا از دو خصلت بر شما هراسانم؛ پیروی از هوای نفس و آرزوی طولانی. اما پیروی از هوای نفس از حق باز میدارد، و اما آرزوی دراز آخرت را در طاق نسیان مینهد. همانا دنیا، پشت کنان، کوچ کرده و میرود و آخرت، کوچ کرده و به سوی ما میآید، و هر کدام را فرزندانی است، پس شما از فرزندان آخرت باشید و از فرزندان دنیا نباشید، چه، امروز کار هست و محاسبه نیست و فردا محاسبه هست و کار نیست، و همان فتنهها و آشوبها از هواپرستی آغاز میشود و از احکام بدعت و خود پرداخته، شروع میگردد. در این احکام خود پرداخته با خدا مخالفت میشود و مردانی در عهده دار شدن آنها، به جای مردانی دیگر مینشینند.
اگر حق خالص در میان بود، اختلاف به چشم نمیخورد، و اگر باطل محض در میان بود، بر هیچ خردمندی پوشیده نمیماند، لیکن مشتی از حق و مشتی از باطل برگرفته شده و با هم آمیخته گردیده، و اینجاست که شیطان به اطرافیان خود چیره میگردد، و کسانی رهایی مییابند که از طرف خداوند عاقبت نیکی برای آنها رقم خورده باشد.
همانا من از رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم شنیدم که میفرمود: چگونه خواهید بود زمانی که
__________________________________________________
(۱) «و در زمین پس از اصلاح آن فساد مکنید» (سوره اعراف/ آیه ۵۶).
فتنهای شما را در برگیرد که در آن کودکان بیش از آن به نظر میرسند که هستند [سن و سالشان بیشتر به نظر میرسد]، و جوانان به پیری میرسند. مردم به کژراهه میروند و آن را چونان سنّت خویش میگزینند، و هر گاه بخشی از آن به روش درست تبدیل گردد، گفته میشود سنّت دگرگون شده است، و این در نظر مردم کاری زشت آید و در پی آن، بلایا شدّت یابند و نسل به اسارت برده شود. سپس فتنه و آشوب آنان را بکوبد، چنان که آتش هیزم را میکوبد و آسیاب طعمه خود را. آنها دین میآموزند اما نه برای خدا، و دانش میجویند امّا نه برای عمل؛ و به وسیله کار آخرت، دنیا را میطلبند.
سپس روی به حاضران کرد در حالی که پیرامون ایشان گروهی بود از اهل بیت و خواص و شیعیانش و فرمود: والیان پیش از من عمدا با پیامبر اکرم صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم به مخالفت برخاستند و پیمان او را شکستند و روش او را دگرگون ساختند، و اگر من بخواهم مردم را به ترک این کردارهای مخالف پیامبر صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم وادار کنم و آنان را بسوی حق بازگردانم و به همان روش که در زمان پیامبر اکرم صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم بود تغییرشان دهم، همه لشکریانم از پیرامونم بپراکنند، تا آنکه من میمانم با گروه اندکی از شیعیانم که فضل مرا شناختهاند و از روی قرآن و سنّت رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم مرا واجب الطاعه میدانند.
شما بگویید که اگر من در باره مقام ابراهیم فرمانی صادر کنم که آن را به همان جایی برگردانم که پیامبر اکرم صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم در آنجایش نهاد، و فدک را به وارثان فاطمه پس دهم، و صاع پیامبر صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم را به میزانی برگردانم که در دوران آن حضرت بود، و زمینهایی که پیامبر اکرم صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم به مردمی واگذارد که حکم ایشان در باره آنها اجرا نشده است و من آن را اجرا کنم، و خانه جعفر را که از او ستاندند و جزء مسجد کردند به وارثان او برگردانم و آن را از مسجد خراب کنم، و احکام و قوانین خلاف حق را، که طبق آنها حکم شده به حق برگردانم و آن احکام خلاف را لغو کنم، و زنانی را از زیر دست مردانی که بناحق خود را شوهر آنان میدانند بر بگیرم و آنها را به شوهرهای شرعیشان بازگردانم و با آنها بنا به حکم خدا در باره فروج و مقرّرات مقابله کنم، و زن و بچّه بنی تغلب را به اسارت گیرم، و آنچه را از زمینهای خیبر تقسیم شده برگردانم، و دفتر هدایا و حقوق و مستمری را ازمیان ببرم، و درآمد اسلامی را مانند پیامبر اکرم صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم میان مسلمانان، برابر و برادروار تقسیم کنم، و بیت المال را دست گردان توانگران نسازم، و خراج و مالیات از روی مساحت زمین را لغو کنم، و امر نکاح را بر پایه برابری و برادری مسلمانان استوار کنم، و خمس پیامبر صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم را چنان که خداوند سبحان فرو فرستاده و مقرّر داشته اجرا کنم، و مسجد رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم را به همان وضعی برگردانم که بود و هر دری را از آن گشودند ببندم و هر دری را که بستند باز کنم، و مسح وضو را از روی کفش ممنوع کنم، و برای نوشیدن شراب حد اجرا کنم، و فرمان دهم که متعه حج و متعه زنان حلالند، و فرمان میدادم بر جنازهها پنج بار اللَّه اکبر بگویند، و مردم را وادارم تا بسم اللَّه الرحمن الرحیم را در حمد و سوره نماز بلند بخوانند، و هر کس را به همراه رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم در مسجدش درآوردند بیرون بیندازم و آن کسی را که از مسجد رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم بیرون انداختهاند وارد آن سازم، و مردم را به حکم قرآن و اجراء طلاق، طبق قانون قرآن و موافق سنّت اسلام وادارم، و زکات را از همه گونههایش، طبق مقررات دریافت میکنم، و وضو و غسل و نماز را به هنگام و بنا به شریعت و در محل خودش برگردانم، و اهل نجران را به مکان خود بازگردانم، و اسیران فارس و ملّتهای دیگر را به مقررات کتاب خدا و سنّت رسولش برگردانم، در این صورت همه از گرد من پراکنده میشدند.
بخدا سوگند که من به مردم فرمان دادم در ماه رمضان همان نماز فریضه را به جماعت بخوانند، و به آنها اعلان داشتم که جماعت در نماز نافله، بدعت است و دستور خدا نیست ولی فریاد گروهی از سربازانم که همراه من با دشمن میجنگیدند بلند شد. آنها فریاد میزدند که: ای مسلمانان سنّت عمر دگرگون شد، علی ما را از نماز نافله ماه رمضان باز میدارد. و من ترسیدم که مبادا در بخشی از سپاهم جنجالی بپا شود.
من از دست این امّت، از نظر تفرقه اندازی و پیروی آنها، از پیشوایان گمراهی و از دعوتگران بسوی دوزخ چهها که نکشیدم! من از این خمس، بهره ذی القربی را که خداوند فرموده است: إِنْ کُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَ ما أَنْزَلْنا عَلی عَبْدِنا یَوْمَ الْفُرْقانِ یَوْمَ الْتَقَی
الْجَمْعانِ «۱» عطا میکنم. بخدا سوگند مقصود از ذی القربی ما هستیم که خداوند ما را با خود و رسول خود قرین ساخته است و فرموده از آن خداست و از آن رسول خدا و از آن ذی القربی و یتیمان و مساکین و ابن سبیل تا اینکه دست گردان توانگران شما نگردد، و آنچه را رسول به شما داد بگیرید و آنچه که شما را از آن باز داشت وانهید و از خدا بپرهیزید، زیرا خدا سخت کیفر است برای کسانی که به ایشان ستم کنند [خاندان محمد صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم]. این مهری است که خدا به ما داده و ما را با آن بینیاز ساخته است، و در باره آن به پیغمبرش سفارش کرده و از زکات و صدقه به ما بهرهای نداده. خداوند رسول خویش و ما اهل بیت را گرامی داشته از اینکه چرک مال مردم را به ما بخوراند. پس این مردم خدا را تکذیب کردند و رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم را هم تکذیب نمودند و کتاب خدا را که به حق ما گویاست، انکار کردند و از مقرّری که خدا برای ما مقرّر کرده است، از ما دریغ ورزیدند. خاندان هیچ پیغمبری از امّت خود آن ندید که ما پس از پیامبر دیدیم، و خداوند علیه کسی که به ما ستم روا داشته یاور ماست و از او کمک میخواهیم، و لا حول و لا قوة إلّا باللَّه العلی العظیم.