من لايحضره الفقيه - جلد ۴، حدیث ۶۳۳

و روي الفضل بن شاذان عن محمد بن يحيي عن علي بن عبد الله عن يعقوب بن ابراهيم بن سعد عن ابيه قال حدثني ابي عن محمد بن اسحاق قال حدثني الزهري عن عبيد الله بن عبد الله بن عتبه قال :

‏محمد جواد غفاری, من لا یحضره الفقیه - جلد ۶ - ترجمه علی اکبر و محمد جواد غفاری و صدر بلاغی, ۱۲۳ و فضل بن شاذان، از محمّد بن یحیی، از علیّ بن عبد اللَّه، از یعقوب بن- ابراهیم بن سعد، از پدرش روایت کرده و گفته است: پدرم از محمّد بن اسحاق برای من حکایت کرد که گفت: زهری از عبید اللَّه بن عبد اللَّه بن عتبه برای من حکایت‏ کرد و گفت: که من در درس ابن عبّاس نشستم، پس او سخن در باره سهام مواریث را بر من عرضه کرد، و بر این گونه سخن آغاز نمود که: سبحان اللَّه العظیم! آیا می‏پندارید که کسی که شماره ریگهای توده درهم فشرده را به احصاء درآورده، در یک مال نصف و نصف و ثلث قرار داده و این دو نصف همگی آن مال را فرا میگیرد؟! پس موضع ثلث کجا است؟! در این هنگام زفر بن اوس بصری گفت: ای پسر عبّاس، پس نخستین کسی که عول را در سهام ارث بکاربست که بود؟ ابن عبّاس گفت: «رمع» وقتی سهام پیش او درهم شد، و بعضی از آن با بعض دیگر تزاحم داشت، گفت: بخدا قسم نمیدانم خدا کدام یک از شما را مقدّم داشته، و کدام یک را واپس نهاده، و من راهی سهلتر از آن نمی‏بینم که این مال را بصورت حصّه‏ها بر شما قسمت کنم، چنان که بر هر صاحب حقّی همان عول و زیادی فریضه را که بر او داخل شده است داخل سازم. و بخدا قسم است که اگر او کسی را که خدا مقدّم داشته است مقدّم میداشت، و کسی را که خدا واپس نهاده است واپس مینهاد، هیچ سهمی عول نمیشد. پس زفر بن اوس گفت: کدام یک را خدا مقدّم داشته، و کدامین را واپس نهاده است؟ ابن عبّاس گفت: هر فریضه‏ای که خدا بهنگام فرودآوردنش آن را بسوی فریضه‏ای دیگر فرود آورده همانست که خدا آن را مقدّم داشته، و هر فریضه‏ای که چون از فرض خود زایل شود چیزی بجز باقیمانده سهام نصیبش نمیشود همانست که خدا آن را واپس نهاده است. از جمله فرائضی که خدا آن را مقدّم داشته فریضه زوج است که نصف ترکه زوجه را به ارث میبرد، ولی چون عاملی بر آن داخل شود که آن را از نصف زایل سازد، به ربع باز میگردد، و هیچ چیز آن را از ربع زایل نمیسازد، و دیگر از این موارد فریضه زوجه است که ربع ترکه متعلّق به او است، ولی چون عاملی بر آن داخل شود که آن را از ربع زایل سازد، بثمن باز میگردد، و هیچ چیز آن را از ثمن زایل نمیسازد، و همچنین سهمیّه مادر ثلث است، ولی‏ چون عاملی بر آن داخل شود که آن را از ثلث زایل سازد به سدس مبدّل می‏شود، و هیچ چیز آن را از سدس زایل نمیسازد، پس اینها همان فرائضی هستند که خدا آنها را مقدّم داشته است. امّا آنچه خدا آن را واپس نهاده پس فریضه متعلّق بدختران و خواهرانست که اگر وارث در این دو طبقه یکی باشد سهمش نصف ترکه است، و اگر دو نفر یا بیشتر باشند سهمشان دو ثلث است، ولی در صورتی که فرائض‏ آنان را زایل کنند چیزی جز آنچه باقی مانده است بهره ایشان نمیشود و این همان فریضه‏ای است که خدا آن را واپس نهاده است، پس در صورت اجتماع چیزی که خدا آن را مقدّم داشته و چیزی که خدا آن را واپس نهاده تقسیم میراث را از آنچه خدا مقدّم داشته است شروع میکنند، و حقّ آن را بطور کامل می‏پردازند، پس اگر چیزی باقی بماند، بکسی که‏ خدا او را واپس نهاده است تعلّق میگیرد، و اگر چیزی باقی نماند بهره‏ای ندارد. آنگاه زفر بن اوس گفت: پس چه عاملی تو را از آن باز داشت که این رأی را با «رمع» در میان گذاری؟ ابن عبّاس گفت: از او ترسیدم. پس زهری گفت: بخدا قسم اگر رأی امام عادلی که کارش بر ورع بنیاد شده بر این رأی مقدّم نشده بود، و بصورت کاری امضاء شده و گذشته در نیامده بود، حتّی دو نفر از اهل علم در این باره با ابن عبّاس اختلاف نمیکردند.