الکافی (ط - الاسلامیه) - جلد ۱، حدیث ۳۳۴

احمد بن ادريس عن محمد بن عبد الجبار عن صفوان بن يحيي قال :

کمره ای, اصول کافی ترجمه کمره ای جلد ۱, ۳۷۵ صفوان بن یحیی گوید: ابو قره محدث از من خواهش کرد او را خدمت امام رضا (ع) ببرم، اجازه خواستم و به من اجازه داد، خدمت آن حضرت رسید و از مسائل حلال و حرام پرسید و سپس گفت: س- شما اعتراف دارید که خدا محمول است؟ ج- هر چه محمول باشد فعلی بر او واقع شده که نسبت به دیگری دارد و نیازمند باشد، محمول در تعبیر دلالت بر نقص دارد و حامل به معنی فاعل حمل است و دلالت بر مدح دارد و همچنین است کلماتی که گویند: بالا، پائین، اعلی و اسفل که بالا و اعلی دلالت بر مدح دارد و پائین و اسفل دلالت بر نقص دارند، خدا فرموده است (۱۱۰ سوره ۱۷): «برای خدا نامهای نیکی است او را بدان نامها بخوانید و نام برید» و در کتب خود از خود به لفظ محمول تعبیر نکرده بلکه خود را حامل خوانده زیرا او است حامل در صحرا و دریا و نگهدار آسمان‏ها و زمین از اینکه از جا در روند، در آیه (۷۰ سوره ۱۸) فرماید: «وَ لَقَدْ کَرَّمْنا بَنِی آدَمَ وَ حَمَلْناهُمْ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ- ما فرزندان آدم را گرامی داشتیم و آنها را در صحرا و دریا حمل کردیم» و در (۴۱ سوره ۳۵) فرماید: «او است که آسمانها و زمین را نگهدارد که از میان بروند و از جا کنده شوند» محمول همان چیز است که جز خدا است، از کسی که ایمان به خدا و عظمت او دارد شنیده نشده که در دعای خود گفته باشد: یا محمول. س- خدا خودش فرموده (۱۷ سوره ۳۶): «و حمل می‏کند عرش پروردگارت را در این روز هشت کس» و فرموده است (۷ سوره ۴۰): «آن کسانی که حمل کنند عرش را». ج- در این آیات می‏گوید: عرش خدا را حمل می‏کنند، عرش که خدا نیست، محمول بودن عرش دلیل بر محمول بودن خدا نیست، عرش تعبیر از علم و قدرت است و عرشی است که در آن هر چیز هست، سپس حمل را به دیگری نسبت داده که مخلوق او است، زیرا بوسیله حمل عرش، بندگان خود را به پرستش واداشته و آنها حاملان علم او باشند و خلقی هستند که گرد عرش او تسبیح گویند و به علم او کار کنند و فرشته‏هائی هم باشند که کردار بندگان را نویسند، مردم زمین را هم بوسیله طواف گرد خانه خود به پرستش گرفت و خدا بر عرش استوار است چنانچه خود فرموده، یعنی بر آن مستولی است و نسبت به همه یکسان است و عرش و حاملان عرش و اطرافیان عرش همه را خدا در قبضه خود دارد و نگه می‏دارد و حفظ می‏کند و پاینده است بر هر نفسی، برتر از هر چیز است و مسلط بر هر چیز است، در باره او نتوان گفت: محمول است و نه اسفل است، گفتاری است نامناسب وابسته به منطق و دلیلی نیست و هم لفظ فاسد باشد و هم معنی. س- شما آن روایت را دروغ می‏دانید که می‏گوید: چون‏ خدا خشم گیرد نشانه‏اش این است که فرشتگانی که عرش را به دوش دارند سنگینی آن را بر دوش خود دریابند و روی نیاز به خاک گذارند و سجده کنند، و چون خشم خدا برود عرش سبک گردد و به جایگاه خود برگردند. ج- از آن وقت که خدای تعالی ابلیس را لعن کرد تا امروز بر او در خشم است، بگو به من چه وقت از او خشنود شده است، خدا در همین وضعی است که تو توصیف کردی همیشه بر او خشمناک است و هم بر دوستان و پیروان او، چطور دلیری می‏کنی که پروردگار خود را به دیگر گونی از حالی به حالی متصف سازی و بگوئی آنچه بر مخلوق رخ می‏دهد بر او هم رخ می‏دهد، منزه باد و برتر، او همیشه با هر چه نابود شده است برجا بوده و با هر چه دستخوش تغییر شده دگرگونی نداشته و به همراه آنچه تبدیل شود تبدیلی نپذیرد هر چه جز او است در قبضه او و زیر سرپرستی و تدبیر او است، همه‏شان بدو نیاز دارند و او از هر کسی جز خودش بی‏نیاز است. مصطفوی‏, اصول کافی ترجمه مصطفوی جلد ۱, ۱۷۷ ابو قرة محدث بر حضرت امام رضا (ع) وارد شد و از مسائل حلال و حرام پرسید، سپس عرضکرد: شما قبول دارید که خدا محمولست؟ حضرت فرمود: هر محمولی فعلی بر او واقع شده که بدیگری نسبت دارد (و آن فعل حمل است که بحامل نسبت دارد) و «محمول» اسمی است که در تعبیر دلالت بر نقص دارد و «حامل» فاعل است و در تعبیر دلالت بر مدح دارد و همچنین است قول آنکه گوید: زبر، زیر، بالا، پائین (که زبر و بالا دلالت بر مدح دارد و زیر و پائین دلالت بر نقص) و خدا فرموده است (۱۱۰ سوره ۱۷) «خدا را نامهای نیکوست، او را بآنها بخوانید» و در هیچ یک از کتب آسمانی خود نفرموده است که او محمولست بلکه گفته است او حامل است در خشکی و دریا (فرزندان آدم را در آیه ۷۰ سوره ۱۸) و نگهدار آسمانها و زمین است از افتادن (در آیه ۴۱ سوره ۳۵) و غیر خدا محمولست و هیچ گاه از کسی که بخدا و عظمتش ایمان دارد شنیده نشده که در دعای خود گوید «یا محمول» ابو قرة گفت: خدا خود فرموده است: در آن روز عرش پروردگار ترا هشت نفر در بالایشان حمل کنند» و باز فرموده است (۷ سوره ۴۰) کسانی که عرش را حمل میکنند» حضرت ابو الحسن (ع) فرمود: عرش که خدا نیست عرش نام علم و قدرتست و عرشی است که همه چیز در او است (اشاره بمعنی اول و دومیست که‏ در توضیح بیان کردیم) آنگاه فعل حمل را بغیر خود که مخلوقی از مخلوقاتش باشد نسبت داده است بدین جهت که از آن مخلوق بسبب حمل عرشش عبادت خواسته است، حاملان عرش حاملان علم خدایند و مخلوقی هستند که گرد عرش او تسبیح گویند و بعلم او کار کنند و فرشتگانی هستند که کردارهای بندگانش را نویسند و از اهل زمین بسبب طواف گرد خانه خویش عبادت خواسته است (پس از هر مخلوقی بنوعی خاص عبادت خواسته است) و خدا بر عرش تسلط دارد چنانچه فرمود (و در باب سابق بیان شد) و عرش و آنها که حملش کنند و آنها که گردش باشند (همگی نسبت بخدا محمولند) و خدا حامل آنها و حافظ آنها و نگهدارنده آنهاست و بپادارنده هر جان و بالای هر چیز و بر همه چیز است و نسبت بخدا کلمه محمول و اسفل بتنهائی بدون اینکه بکلمه دیگری بچسبد نباید گفت تا لفظ و معنی خراب شود (زیرا اسماء خدای تعالی توقیفی است «و محمول و اسفل» علاوه بر اینکه دلالت بر نقص و احتیاج دارد در هیچ دعائی نسبت بخدا گفته نشده است ولی جایز است بکلمه دیگر بچسبد و مثلا گفته شود عرش خدا محمولست زمین خدا اسفل آسمانست) ابو قرة گفت: شما آن روایت را تکذیب میکنید که میگوید: چون خدا خشم کند، فرشتگانی که عرش را حمل میکنند از سنگینی دوش خود خشم او را دریابند و بسجده در افتند و چون خشم خدا برود دوش آنها سبک شود و بجایگاه خویش (حالت اولیه) برگردند، حضرت فرمود: بمن بگو از زمانی که خدا شیطان را لعنت کرده و بر او خشمگین شده است تا امروز کی از او خشنود گشته است طبق بیان تو که خدا همیشه بر شیطان و دوستان و پیروانش خشمگین است (پس باید از آن زمان تا حال حاملان عرش در سجود باشند، بعلاوه) چگونه جرأت میکنی که پروردگار ترا بدگرگونشدن از حالی بحالی نسبت دهی و بگوئی آنچه بر مخلوق وارد می‏شود بر او هم وارد شود، او منزه است. متعالی‏ست، پا برجاست همراه نابودشوندگان، بی‏دگرگونیست همراه دگرگونان، بی‏عوض‏شدنست همراه عوض‏شوندگان، هر چیز جز او در قبضه او و تحت تدبیر اوست و همگی باو محتاج و او از غیر خود بی‏نیاز است. محمدعلی اردکانی, تحفة الأولیاء( ترجمه أصول کافی) - جلد ۱, ۴۱۳ احمد بن ادریس، از محمد بن عبدالجبّار، از صفوان بن یحیی روایت کرده است که گفت: ابو قُرّه محدث از من خواهش کرد که او را به خدمت ابوالحسن حضرت امام رضا علیه السلام برم. پس، از آن حضرت اذن خواستم و مرا اذن داد، بعد از آن، ابو قُرّه به خدمت آن حضرت رسید و از آن حضرت از حلال و حرام خدا پرسید. بعد از آن، به آن حضرت عرض کرد که: آیا اقرار و اعتراف داری به این‏که خدا محمول است؟ (که او را برداشته‏اند). امام رضا علیه السلام فرمود که: «هر محمولی، مفعول به است (که با او کاری شده) و منسوب است به سوی غیر خود (که عبارت است از حامل که فاعل این فعل است) و به این غیر محتاج است (چه فعل، بدون فاعل محال و ممتنع است) و محمول- چون اسم مفعول است- اسمی است که دلالت می‏کند بر نقصان، به حسب ظاهر مفهوم لفظ و صریح منطوق آن و حامل، فاعل است و آن، در لفظ مدح و ثنا است، و همچنین است گفتار قائل که می‏گوید: بالا و زیر و بالاتر و پایین‏تر (چه اول و سوم، دلالت می‏کند بر مدح و دوم و چهارم بر مذمت) و خدای تعالی فرموده است که: خدا را نام‏های نیکوتر است، پس او را با آن نام‏ها بخوانید «۳» و در کتاب‏های خود نفرموده که خدا محمول است، بلکه فرموده که: آن جناب حامل و بردارنده است در بیابان و دریا (چنانچه در سوره بنی اسرائیل تصریح به آن فرموده). و آسمان‏ها و زمین را از زوال و نیستی نگاه می‏دارد «۴» و آنچه غیر خدا باشد، محمول است، و هرگز نشنیده از کسی که به خدا و عظمت او ایمان آورده باشد، که در دعای خویش در ندای خدا، گفته باشد __________________________________________________ (۳). در متن حدیث به آیه ۱۸۰ سوره اعراف استشهاد شده که می‏فرماید: «وَلِلَّهِ الأْسْمَآءُ الْحُسْنَی‏ فَادْعُوهُ بِهَا ...». (۴). مقصود مترجم، آیه ۴۱ سوره فاطر است «إِنَّ اللَّهَ یُمْسِکُ السَّموَ تِ وَ الْأَرْضَ» و در سوره بنی‏اسرائیل (اسرا) چنین‏آیه‏ای نیست. که: ای محمول». ابوُقرّه عرض کرد که: خدا فرموده است که: «وَ یَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّکَ فَوْقَهُمْ یَوْمَئِذٍ ثَمانِیَةٌ» «۱» و فرموده که: «الَّذِینَ یَحْمِلُونَ الْعَرْشَ» «۲»، یعنی: «آنان که عرش را بر می‏دارند». حضرت فرمود که: «عرش، خدا نیست که برداشتن آن، برداشتن خدا باشد؛ بلکه عرش، علم و اسم و قدرت است، و هر چیزی در عرش است. بعد از آن حمل را به غیر خویش نسبت داده و آن خلقی است از خلائق که آنها را خلق فرموده؛ زیرا که آن جناب از خلق خویش طلب بندگی فرموده به برداشتن عرش خود، و ایشان، حاملان علم خدایند و عبادت خلقی دیگر را از این قرار داده که تنزیه خدا کنند، و او را به پاکیزگی یاد نمایند در گرداگرد عرش آن جناب. و ایشان، به مقتضای علم او عمل می‏کنند و از آن در نمی‏گذرند. و عبادت بعضی از فرشتگان را نوشتن کردار بندگان خویش قرار داده (که آنها را می‏نویسند) و از اهل زمین طلب بندگی فرموده، به این‏که در گرداگرد خانه او (که خانه کعبه است)، طواف کنند و خدا بر عرش استوا دارد (که همه چیز نسبت به او برابر است) چنانچه فرموده (و آیه و شرح آن گذشت) و عرش و هر که آن را بر می‏دارد، و هر که گرداگرد عرش است، همه نسبت به خدا برابرند و تفاوتی ندارند، و خدا حامل ایشان است و ایشان را محافظت می‏نماید و نگاه می‏دارد، و بر هر نفسی نگهبان است و در بالای هر چیزی و بر هر چیزی بلندی دارد، و کسی نمی‏گوید که خدا، محمول و پایین‏تر است؛ گفتنی تنها که به چیزی وصل و پیوند نشود، و به آن سبب لفظ و معنی فاسد گردد». (و بنا براین معنی، باید که با پیوند به قرینه صارفه از ظاهر لفظ یا غیر آن، آنچه به آن وصل شود، اطلاق محمول و اسفل بر خدا روا باشد، و تأملی در جواز آن است و می‏تواند که معنی این باشد که: اطلاق این دو لفظ بر او نمی‏شود، و همه کس به این قائل‏اند، و در این مسأله یک قول بیش نیست و نباید که این قول را وصل کنند به چیزی که إشعار به خلاف داشته باشد؛ مثل آن‏که کسی بگوید که خدا در نزد مجسمه، محمول است). ابوقُرّه عرض کرد که: پس تکذیب می‏کنی و دروغ می‏دانی آن روایتی را که وارد شده است که چون خدا به غضب آید، غضبش معلوم می‏شود، و نشانه‏اش آن است که فرشتگانی که‏ __________________________________________________ (۱). حاقه، ۱۷. (۲). غافر، ۷. عرش را بر می‏دارند، سنگینی آن را بر دوش‏های خویش می‏یابند، پس بر رو در می‏افتند، در حالتی که سجده کنندگان، و چون غضب خدا بر طرف شود، عرش سبک گردد، و فرشتگان برگردند به جای خود که در آن می‏ایستند. حضرت علی علیه السلام فرمود که: «مرا خبر ده از خدای تعالی که از آن زمان که شیطان را لعنت فرمود تا امروز که تو در آنی، بر او غضبناک است. پس در چه زمان از او راضی و خشنود گردید و حال آن‏که آن جناب، بنا بر آنچه تو را وصف می‏کنی، همیشه غضبناک بوده بر آن ملعون و بر دوستان و پیروان او، چگونه جرأت می‏نمایی که وصف کنی پروردگار خویش را به تغیّر از حالتی به حالتی دیگر، و آن‏که بر او جاری شود آنچه بر آفریدگان جاری می‏شود؟ آن جناب پاک و منزه است و برتر از آنچه تو می‏گویی. خدا با زایل شوندگان، زایل نمی‏شود و نیست و نابود نمی‏گردد، و به آنها که متغیر می‏شوند، متغیر نخواهد شد، و با آنان که تبدل در ایشان به هم می‏رسد، متبدل نمی‏شود، و هر که غیر از اوست و در دست او و در تدبیر اوست که آنچه خواهد و باید، با ایشان می‏کند و همه ایشان به سوی او محتاج‏اند و آن جناب از هر که غیر او باشد، بی‏نیاز است».