کمره ای, اصول کافی ترجمه کمره ای جلد ۱, ۴۴۵
راوی گوید: امیر المؤمنین (ع) پس از بازگشت از جنگ صفین در مسجد کوفه نشسته بود که پیر مردی آمد و برابر آن حضرت زانو زد و عرض کرد: یا امیر المؤمنین بفرمائید که رفتن ما به شام به قضا و قدر الهی بود؟
علی (ع)- آری ای شیخ به هیچ تلی بالا نرفتید و به هیچ درهای سرازیر نشدید جز به قضا و قدر الهی.
شیخ- من رنج خود را به حساب خدا میگذارم ای امیر المؤمنین یعنی رنج بیهوده بردم، نه بهره دنیا داشت و نه اجرت آخرت.
علی (ع)- خاموش باش ای شیخ، به خدا سوگند، خداوند پاداش بزرگی به شما داده است در این بسیج شما هم در رفتن شما اجر بزرگی به شما داده و هم در اقامت شما در جبهه و هم در برگشتن شما، شما در هیچ حالی واداشته نبودید و ناچاری نداشتید.
شیخ- چطور در هیچ حالی واداشته و ناچار نبودیم با اینکه رفتن و ماندن و برگشتن ما همه به قضا و قدر بوده است.
علی (ع)- تو گمان میکنی که قضاء خدا بر بنده حتم است و قدر او بایست است و از بنده سلب اختیار میکند؟ اگر حقیقت مطلب این باشد، ثواب و عقاب و امر و نهی و بازداشتن از طرف خدا همه بیهوده گردد و وعده پاداش و وعید کیفر لغو شود و گنهکار را سرزنشی نشاید و خوش کردار را ستایشی نباید و باید گنهکار را بهتر از نیکوکار مورد تفقد و احسان قرار داد و نیکوکار را به کیفر سزاوارتر دانست (چون که گنهکار رنج گناه برده و نیکوکار لذت فرمانبری چشیده یا به اعتبار اینکه متمرد در جنگ و جهاد کسی را نکشته ولی مطیع بناچار خونهائی از دشمنان ریخته است) این عقیده همکیشان بتپرستان است و دشمنان حضرت رحمان و حزب شیطان و قدری مذهبان و مجوسیان این امت اسلامی، براستی خدای تبارک و تعالی تکلیف را مقرون به اختیار ساخته و نهی و غدقن خود را به حساب خود را باش پرداخته و به کردار اندک ثواب بسیار داده، نافرمانی از او، چیرگی بر او نیست و فرمانبری از وی به زور نباشد و خودکاری یکباره هم به مردم نداده و آسمانها و زمین و هر چه میان آنها است بیهوده نیافریده و پیغمبران مژده بخش و بیم ده را هم عبث مبعوث نکرده، وای بر کسانی که کافرند از آتش دوزخ.
شیخ این شعر را سرود:
تو باشی امامی که از طاعت تو امید نجات است از رب و غفران
تو هر مشکلی را کنی حل و واضح ز احسان جزایت دهد رب احسان
مصطفوی, اصول کافی ترجمه مصطفوی جلد ۱, ۲۱۶
امیر المؤمنین (ع) پس از بازگشت از جنگ صفین در کوفه نشسته بود که پیر مردی آمد و در برابر آن حضرت زانو زد و سپس عرضکرد: ای امیر مؤمنان، بفرمائید که آیا رفتن ما بجنگ اهل شام بقضا و قدر خدا بود؟ حضرت فرمود: آری ای پیر مرد بهیچ تلی بالا نرفتید و بهیچ درهای سرا زیر نشدید مگر بقضا و قدر خدا، پیر مرد گفت: ای امیر مؤمنان رنجی که من در این راه بردم بحساب خدا گذارم؟
(یعنی چون رفتن من بقضاء و قدر خدا بوده است پس من اجری نخواهم داشت) حضرت فرمود: ساکت باش ای پیر مرد بخدا سوگند که خدا اجر بزرگی نسبت برفتن آنجا و اقامت در آنجا و بازگشت از آنجا بشما داده است، و شما نسبت بهیچ یک از حالات خود مجبور و ناچار نبودید پیر مرد گفت: چگونه میشود که ما در هیچ یک از حالات مجبور و ناچار نباشیم با آنکه رفتن و حرکات و بازگشت ما بقضا و قدر خدا باشد؟ حضرت باو فرمود: مگر تو گمان کنی که آن قضا حتمی بود و آن قدر لازم (بطوری که اختیار از تو سلب شود و رفتن و جنگ کردنت بقدرت و اراده تو نباشد) اگر چنین میبود ثواب و عقاب و امر و نهی و بازداشت خدا بیهوده بود (زیرا در آن صورت انسان مانند ماشین خود کاریست که اگر درست کوکش کنند نافع باشد و چون بد جورش کنند زیان رساند و ماشین را امر و نهی کردن و توبیخ و تحسین نمودن بیهوده و باطلست) و نوید و بیم دادن انسان معنی ندارد و نه گنهکار سزاواری سرزنش دارد و نه نیکوکار اهلیت ستایش، بلکه گنهکار از نیکوکار سزاوارتر باحسانست و نیکوکار از گنهکار بعقوبت سزاوارتر است [نیکو کار از بدکردار سزاوارتر بستایش نیست و بدکردار از نیکوکار سزاوارتر بنکوهش نباشد] این سخن گفتار برادران بت پرستان و دشمنان خدای رحمان و حزب شیطان و اهل قدر و مجوس این امت است، خدای تبارک و تعالی تکلیف با اختیار نموده (نه با جبر و اضطرار) و برای بیم دادن نهی فرموده (تا مردم فهمیده و با اختیار بچاه نیفتند) و بر کردار اندک ثواب بسیار عطا فرموده، نافرمانی از او غلبهجوئی بر او نیست و فرمانبری از او باکراه و زور نباشد بمردم آن ملکیت نداده که یکباره واگذار کرده باشد (چنان که اهل تفویض گویند) و آسمانها و زمین و فضا را بیهوده نیافریده و پیغمبران را بدون جهت مژده گویان و بیم رسان مبعوث نساخته، این عقیده کافران است، وای بر کافران از آتش دوزخ پیر مرد (که عقده دلش باز شده و از شادی در پوست خود نمیگنجید یک رباعی باین مضمون) انشاء نمود و میگفت: توئی آن امامی که بسبب اطاعت او از خدای رحمان در روز قیامت امید آمرزش داریم، از امر دین ما هر چه مشکل بود روشن ساختی، در برابر این احسان پروردگارت بتو جزای احسان عنایت کند.
محمدعلی اردکانی, تحفة الأولیاء( ترجمه أصول کافی) - جلد ۱, ۴۹۱
علی بن محمد روایت کرده است، از سهل بن زیاد و اسحاق بن محمد و غیر ایشان و آن را مرفوع ساختهاند، که گفت: امیر المؤمنین علیه السلام بعد از مراجعت از جنگ صفین، در مسجد کوفه نشسته بود که ناگاه مرد پیری رو آورد و به خدمت آن حضرت آمد و در پیش رویش به زانو در آمده، بر هیئت نشستن خصوم «۲» در نزد قاضیان، بر سر پا نشست. پس به آن حضرت عرض کرد که: یا امیر المؤمنین، ما را خبر ده از رفتن ما به سوی مردم شام و جنگ با ایشان که آیا به قضا و قدر خدا بود یا نه؟ امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: «بلی ای شیخ، بر تلّی بالا نرفتید و در درون رودخانهای فرود نیامدید، مگر به قضا و قدر خدای عزّوجلّ».
آن شیخ عرض کرد که: یا امیر المؤمنین، رنج و مشقت من در این باب در نزد خدا محسوب نخواهد شد و مزدی ندارم؛ چه این فعل به اختیار من نبوده، بلکه به قضا و قدر خدا بوده. حضرت فرمود که: «بس کن ای شیخ، پس به خدا سوگند که خدا، مزد شما را بزرگ گردانید در باب رفتن شما و شما خود میرفتید، و در باب ایستادن شما در جنگ، گاه خود
__________________________________________________
(۲). مدعی و منازع.
در آن ایستادگی داشتید، و در باب بازگشتن شما از جنگ، و خود باز میگشتید. چه، کسی شما را بر این افعال جبر نکرد و در هیچ حالت از حالات خویش چنان نبودید که خدا به جبر شما را بر آن داشته باشد، یا شما را به سوی آن ناچار نموده باشد».
آن شیخ عرض کرد که: چگونه ما در حالتی از حالات مجبور و به سوی آن مضطر و ناچار نبودیم، با آنکه رفتن و گشتن و بازگشتن ما، همه به قضا و قدر خدا بود؟ حضرت فرمود که:
«آیا چنان گمان میکنی که آن قضا و قدر که گفتم، قضای حتمی و قدر لازمی است که خواهی نخواهی باید به عمل آید؟ اگر امر چنین باشد، هر آینه ثواب و عقاب و امر و نهی و زجر، که از جانب خدا به ما رسیده، باطل خواهد بود، و معنی وعده نیک و بدی که فرموده، ساقط میشود و گناهکار را سرزنشی و نیکوکار را ستایشی نباشد. و هر آینه گناهکار به احسان، از نیکوکار سزاوارتر و نیکوکار به عقوبت، از گناهکار سزاوارتر بود. آنچه گفتی سخن بت پرستان و دشمنان خداوند رحمان و لشکران شیطان و جماعت قَدَریه این امت و کُبرایشان است. به درستی که خدای تبارک و تعالی، تکلیف نموده از روی تخییر (که مکلفان را مختار گردانیده) و نهی فرموده از روی تحذیر (که ایشان را ترسانیده) و بر عمل اندک ثواب بسیار عطا فرموده، و کسی که او را نافرمانی کرده، او را مغلوب و منکوب نساخته و کسی که او را فرمانبرداری نموده، خدا او را بر آن جبر و اکراه نفرموده؛ چه، مطیع بر نکردن طاعت، توانا، چنانچه آن جناب بر منع عاصی از معصیت، قادر است. و کسی را که مالک چیزی ساخته، امر را به او وانگذاشته که آنچه خواهد کند، و آسمانها و زمین و آنچه را که در میان آنها است، نیافریده آفریدنی باطل و بیهوده (که غرضی بر آن مترتب نباشد و حکمت و مصلحتی در آن نباشد، بلکه برای آن است که استدلال کنند بر وجود واجب الوجود و قدرت کامله و حکمت شامله آن جناب و هر یک از اینها را خاصیتی، بلکه خاصیتها است). و نفرستاده پیغمبران را مژده دهندگان و بیمکنندگان، به عبث و بیفایده (یعنی آن آفریدن چیزها بر وجه باطل که حکمت و مصلحتی در آن نباشد و همچنین فرستادن پیغمبران که عبث و بیفایده باشد) «ذلِکَ ظَنُّ الَّذِینَ کَفَرُوا فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنَ النَّارِ» «۱»، یعنی: آن آفریدن چیزها بر وجه باطل (که حکمت و مصلحتی درآن نباشد، و همچنین فرستادن پیغمبران که عبث و بی فایده باشد)، گمان آنان
__________________________________________________
(۱). ص، ۲۷.
است که کافر شدند و به حکمت آن نگرویدند. پس وای بر آنها که نگرویدند و گمان باطل بردند از آتش دوزخ».
پس آن شیخ شروع کرد که میگفت.
أنت الامام الّذی نرجوا به طاعته یوم النجاة من الرحمن غفراناً
أوضحت من أمرنا ما کان ملتبسا جزاک ربّک بالإحسان احساناً
یعنی: تویی پیشوایی که ما امید داریم به واسطه فرمانبرداری او در روز رهایی یافتن از سختیها که روز قیامت است، آمرزش را از خداوند بخشاینده. روشن ساختی از امر ما آنچه را که مشتبه و پوشیده بود. پروردگارت تو را جزای نیکو عطا فرماید به این نیکی که با ما کردی.