حدیث در کتاب الکافي جلد ۱ کِتَابُ الْحُجَّة بَابُ الْإِشَارَةِ وَ النَّصِّ عَلَى أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ ع
کتاب الحجة · روایت شده از امام جعفر صادق عليه السلام
سند
محمد بن الحسين و غيره عن سهل عن محمد بن عيسي و محمد بن يحيي و محمد بن الحسين جميعا عن محمد بن سنان عن اسماعيل بن جابر و عبد الكريم بن عمرو عن عبد الحميد بن ابي الديلم عن ابي عبد الله ع قال :
کمره ای, اصول کافی ترجمه کمره ای جلد ۲, ۴۱۱
امام صادق (ع) فرمود: موسی به یوشع بن نون وصیت کرد و یوشع بن نون به اولاد هارون، نه به فرزندان خود وصیت کرد و نه به فرزندان موسی، اختیار تام با خداوند است هر که را از هر خاندانی بخواهد اختیار میکند و موسی و یوشع هر دو به مسیح مژده دادند و چون خداوند عز و جل مسیح را مبعوث کرد، مسیح به آنها فرمود: محققاً بعد از من در آینده پیغمبری آید که نامش احمد
است و از اولاد اسماعیل است او تصدیق مرا و شما را میآورد و عذر مرا و شما را میخواهد و امامت بعد از او در حواریین مستحفظ جاری شد و خداوند آنها را مستحفظ نامیده، زیرا که آنها اسم اکبر را باید حفظ و نگهداری کنند و آن کتابی است که بدان هر چیزی دانسته شود آنکه با همه پیغمبران بوده.
خدا تعالی میفرماید: محققاً رسولانی پیش از تو فرستادیم و نازل کردیم با آنها کتاب و میزان (۲۵ سوره حدید) چنین است:
لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَیِّناتِ وَ أَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْکِتابَ وَ الْمِیزانَ کتاب همان اسم اکبر است و همانا از کتاب آنچه معروف است تورات و انجیل و فرقان خوانده شد و در آن کتاب نوح و کتاب صالح و شعیب و ابراهیم هم هست، خدای عز و جل آن را خبر داده (۱۸ و ۱۹ سوره اعلی): «به راستی این در صحف نخست است صحف ابراهیم و موسی» صحف ابراهیم کجا است؟ همانا صحف ابراهیم اسم اکبر است و صحف موسی اسم اکبر است، همیشه وصیت الهی در عالمی دنبال عالمی بوده است تا آن را به محمد (ص) دادهاند، چون خدا عز و جل محمد (ص) را مبعوث کرد، دنباله مستحفظین بدو تسلیم شدند و بنی اسرائیل او را تکذیب کردند و او هم به خدا عز و جل دعوت کرد و در راه او مجاهده کرد.
سپس خدا جلّ ذکره به وی دستور فرستاد که فضل وصی خود را اعلان کن، عرض کرد: پروردگارا عرب مردمی جفا پیشهاند، کتابی نداشته و پیغمبری به آنها مبعوث نبوده و فضل نبوت و شرف آنها را نمیفهمیدند و اگر من از فضل خاندانم بدانها خبر دهم به من ایمان نمیآورند، خدا جل ذکره فرمود (۱۲۷ سوره نحل): «بر آنها غم مخور» و فرمود (۸۹ سوره زخرف): «سَلامٌ فَسَوْفَ
یَعْلَمُونَ» «سلام باد شما در آینده میدانید- بدانند-» و از فضل وصیّ خود یاری کرد و در دل آنها نفاق افتاد و رسول خدا (ص) آن را دانست و هم آنچه را میگفتند و خدا جلّ ذکره فرمود (۹۷ سوره حجر): «محققاً ما میدانیم سینهات بدان چه گویند تنگ میشود» (۲۲ سوره انعام): «به راستی آنها تو را دروغگو نشمارند ولی ستمکاران به آیات خدا انکار ورزند».
آری آنها بیدلیل انکار میکردند و رسول خدا (ص) دل آنها را به دست میآورد و گرم میکرد و برخی را وسیله پذیرش برخی دیگر مینمود و خرده خرده فضل وصی خود را به آنها اظهار میکرد تا این سوره نازل شد و بر آنها حجت آورد چون مرگ وی به وی اعلام شده بود و خبرش داده بودند خدا جلّ ذکره فرمود: «ألم نشرح» «چون فارغ شدی نصب کن و به سوی پروردگارت روی کن» میفرماید: چون فراغت یافتی رهبر خود را منصوب کن و وصی خود را به مردم اعلام کن و فضل او را بیپرده و آشکارا بیان کن، آن حضرت فرمود: هر که را من آقا و مولا هستم علی آقا و مولا است، بار خدایا دوستش را دوست دار و دشمنش را دشمن دار- تا سه بار.
و باز فرمود: (در فتح خیبر) هر آینه مردی را برای فتح خیبر برانگیزم که خدا و رسولش را دوست میدارد و خدا و رسولش او را دوست میدارد، گریزنده نیست (در این بیان گوشه میزد به کسی که از درِ قلعه خیبر بینتیجه برگشته بود و اصحاب خود را ترسو قلمداد میکرد و اصحابش او را ترسو میشمردند) و باز فرمود:
علی (ع) سید مؤمنان است، و فرمود: این علی (ع) همان کس است که بعد از من در راه حق شمشیر میزند، و فرمود: حق با علی است هر جا مَیل کند، و فرمود: من در میان شما دو چیز به جا میگذارم، که اگر بدانها بگروید هرگز گمراه نشوید: کتاب خدا عز و جل و خاندانم، عترتم، ایا مردم بشنوید، من محققاً تبلیغ کردم، شما فردای قیامت سر حوض بر من وارد میشوید و از شما از آنچه در باره ثقلین کردید باز پرسم که ثقلین کتاب خدا جل ذکره و خاندان منند، از آنها جلو نیفتید تا هلاک شوید، به آنها چیزی نیاموزید که آنها از شما داناترند، و حجت نسبت به امامت علی تمام شد هم به قول پیغمبر هم به قرآنی که مردم میخوانند و پیاپی فضل خاندانش را در ضمن سخن به مردم میفهمانید و با قرآن هم بیان میداشت.
(۳۳ سوره احزاب): «همانا خدا میخواهد که رجس و پلیدی را از شما- خصوص اهل بیت- ببرد و شما را به خوبی پاک کند».
و فرمود (۴۱ سوره انفال): «بدانید هر آنچه را به غنیمت گرفتید و هر آنچه بهره یافتید به راستی خمسش از آن خدا و رسول و از آن ذی القربی است» و سپس فرمود (۲۶ سوره اسراء) «و بده به ذی القربی حقش را» مقصود از ذی القربی علی (ع) بود و حقش آن وصیتی بود که خدا برایش مقرر کرده بود با اسم اکبر و میراث علم و آثار نبوت پس خدا فرمود: (۲۳ سوره شوری) «بگو (ای محمد) من از شما مزدی نخواهم جز دوستی در باره خویشان» و باز فرمود: (۸ و ۹ سوره تکویر) «و وقتی که از دختر زنده به گور باز پرسی کنند که به چه گناهی کشته شده؟» (از مودت و دوستی پرسند که چرا زیر پا رفته؟) میفرماید:
از شما بپرسند از مودت و دوستی که فضل آن در قرآن به شما نازل شده یعنی مودت ذوی القربی که به چه گناهی کشتید آنها را.
و باز فرمود خدا جل ذکره (۴۳ سوره نحل): «پس بپرسید از اهل ذکر اگر شما خود نمیدانستید» فرمود: کتاب خدا همان ذکر است
و اهلش آل محمدند (ص) خدا فرمان داده بپرسش از آنها و دستور نداده بپرسش از نادانها و خدا عز و جل قرآن را ذکر نامیده و فرموده (۴۴ سوره نحل): «و فرو فرستادیم به تو ذکر را تا بیان کنی برای مردم آنچه را بدانها نازل شده، شاید اندیشه کنند» و فرموده است خدا عز و جل (۴۳ سوره زخرف): «و به راستی این قرآن ذکر است برای تو و برای قوم تو و در آینده باز پرسی شوید» و فرموده است (۵۹ سوره نساء): «و فرمان برید از خدا و فرمان برید از رسول و اولو الأمر خود» و فرموده است: (۸۲ سوره نساء): «و اگر رجوع دهند آن را (به خدا و) به رسول و به اولو الامر خودشان بدانند حقیقت آن را کسانی که از آنها اهل فهم و استنباطند».
پس رجوع هر کار که کار مردم باشد به اولی الأمر آنها شده که دستور اطاعت و مراجعه به آنها داده شده، چون رسول خدا (ص) از حجة الوداع برگشت جبرئیل بر او نازل شد و گفت (۶۹ سوره مائده): «آیا رسول تبلیغ کن آنچه را از پروردگارت به تو نازل شده و اگر نکنی، تبلیغ رسالت نکردی، خدا تو را از مردم نگه میدارد، به راستی خدا هدایت نکند کفار را» پیغمبر مردم را دعوت کرد و گرد آمدند و دستور داد زیر سایه درختان خار را جاروب کردند و خارهای آن را برگرفتند، سپس فرمود: ای مردم، کیست ولیّ و پیشوای شما و اولی به شما از خودتان؟ همه گفتند: خدا و رسولش، فرمود: هر که را من مولا و آقا هستم، علی مولا و آقا است، بار خدایا دوستش را دوست دارد و دشمنش را دشمن دار- تا سه بار-.
و از اینجا خار نفاق و دوئیّت در دل آن مردم خلید و گفتند:
هرگز این دستور از طرف خدا به محمد (ص) نرسیده و مقصودی ندارد جز این که رتبه پسر عمّ خود را بالا ببرد، و چون به مدینه
برگشت، انصار شرفیاب حضور او شدند و گفتند: یا رسول الله به راستی خدا جل ذکره به ما احسان کرد و ما را به وجود شما شرافتمند ساخت و تو را میان ما مأوی داد و دوستان ما را خداوند به وجود تو خرسند نمود و دشمنان ما را سرکوب کرد و امروز مردمی به تو وارد شوند و پذیرائی خواهند و بسا چیزی در دست نداشته باشی که به آنها عطا کنی و دشمن تو را سرزنش کند، ما خواهش داریم یک سوم دارائی ما را ضبط کنی تا وقتی نمایندگان مکه به تو وارد شوند عطای مناسبی در دست داشته باشی که به آنها ببخشی.
پیغمبر جوابی به آنها نداد و انتظار داشت که جبرئیل در این مورد چه دستوری آورد از طرف پروردگارش، جبرئیل آمد و این آیه را آورد (۲۳ سوره شوری): «بگو ای محمد من از شما مزدی نخواهم جز دوستی در باره خویشان» و از اموال آنها چیزی نپذیرفت، باز هم منافقان گفتند: خدا چنین چیزی به محمد نازل نکرده، مقصودی ندارد جز این که زیر بازوی پسر عمش را بلند کند و خاندانش را بر ما تحمیل نماید، دیروز میگفت: هر که را من مولا و آقا هستم علی مولا و آقا است و امروز هم میگوید: بگو من از شما مزدی نخواهم جز دوستی در باره خویشان.
و سپس آیه خمس نازل شد و گفتند: میخواهد ما اموال و غنیمت خود را به آنها بدهیم، سپس جبرئیل نزد او آمد و گفت: ای محمد (ص) نبوت خود را گذراندی و عمرت به سر رسید، اکنون اسم اکبر و میراث علم و آثار علم نبوت باید نزد علی (ع) باشد، زیرا من زمین را خالی از عالم و دانشمندی نگذارم که به وسیله او طاعت من معلوم شود و ولایت من شناخته گردد و حجت باشد بر هر که از ظهور پیغمبری تا ظهور پیغمبر دیگر زائیده شود.
فرمود: پیغمبر به علی وصیت کرد به اسم اکبر و میراث علم و آثار علم نبوت، و هزار کلمه و هزار باب به او وصیت کرد، هر کلمه و هر باب از آن مفتاح هزار کلمه و هزار باب دیگر بود.
مصطفوی, اصول کافی ترجمه مصطفوی جلد ۲, ۵۴
امام صادق علیه السلام فرمود: موسی علیه السلام بیوشع بن نون وصیت کرد و یوشع بن نون بفرزندان هارون وصیت کرد و بفرزندان خودش و فرزندان موسی وصیت نکرد، همانا خدای تعالی صاحب اختیار است، هر که را خواهد و از هر خاندانی که خواهد اختیار کند، و موسی و یوشع مردم را بوجود مسیح علیه السلام مژده دادند و چون خدای عز و جل مسیح را مبعوث ساخت، مسیح علیه السلام بمردم گفت: همانا پس از من پیغمبری که نامش احمد و از اولاد اسماعیل علیه السلام است خواهد آمد که مرا و شما را تصدیق میکند (بنبوت من و پیروی شما باور دارد) و حجت و عذر مرا و شما را میآورد مانند من و شما احتجاج میکند و قول بالوهیت مرا از من و شما نفی میکند) و امر وصیت پس از عیسی در حواریین مستحفظ جاری گشت و از این جهت خدا ایشان را مستحفظ نامید که نگهداری اسم اکبر بایشان واگذار شد و آن کتابیست که علم هر چیز از آن دانسته شود و همراه پیغمبران صلوات اللَّه علیهم بوده است. خدای تعالی فرماید: «بتحقیق که ما رسولانی پیش از تو فرستادیم و بهمراه ایشان کتاب و میزان (قانون عدالت) نازل کردیم- ۲۵ سوره حدید-» (در قرآن صدر آیه چنین است:
لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَیِّناتِ کتاب همان اسم اکبر است، و از آنچه بنام کتاب معروفست: تورات و انجیل و فرقان (قرآن) است، ولی در آن کتاب، (که همراه اوصیاء است) کتاب نوح علیه السلام و کتاب صالح و شعیب و ابراهیم علیهم السلام است که خدای عز و جل خبر میدهد «همانا این در صحف نخستین است، یعنی صحف ابراهیم و موسی- ۱۸- ۱۹ سوره ۸۷-» پس (اگر کتاب منحصر بتورات و انجیل و قرآنست،) صحف ابراهیم کجاست! همانا صحف ابراهیم، اسم اکبر است و صحف موسی هم اسم اکبر است: (که باید پیغمبر بعلی صلّی اللَّه علیه و آله سپارد) پس همیشه وصیت نسبت بعالمی پس از عالم دیگر جریان داشت، تا آن را بمحمد صلّی اللَّه علیه و آله رسانیدند، و چون خدای عز و جل محمد صلّی اللَّه علیه و آله را مبعوث کرد، مستحفظین پسین باو اسلام آوردند و بنی اسرائیل تکذیبش نمودند، او بسوی خدای عز و جل دعوت کرد و در راهش جهاد نمود تا آنکه خدای- جل ذکره- باو امر فرستاد که فضیلت وصیت را آشکار کن، پیغمبر عرض کرد: پروردگارا! عرب مردمی خشنند، در میان ایشان کتابی نبوده و برای آنها پیغمبری مبعوث نگشته و بفضیلت و شرف پیغمبران آگاه نیستند، اگر من فضیلت اهل بیتم را بآنها بگویم، ایمان نمیآورند، پس پس خدای جل ذکره- فرمود: «غم آنها را مخور- ۱۲۷ سوره ۱۶- و بگو سلام شما در آینده میدانید ۸۹ سوره ۴۳-» پیغمبر اندکی از فضیلت وصیش تذکر داد، و در دلها نفاق افتاد: رسول خدا صلّی اللَّه- علیه و آله آن نفاق و گفتار ایشان بدانست، خدای- جل ذکره- فرمود: ای محمد! «محققا ما میدانیم که تو سینهات از آنچه میگویند تنگ میشود- ۹۷ سوره ۱۵-» ایشان ترا تکذیب نمیکنند بلکه ستمگران آیات خدا را انکار میکنند- ۳۳ سوره ۶» یعنی بلکه بدون اینکه دلیلی داشته باشند انکار میکنند.
رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله ایشان را الفت میداد و بعضی را یاور بعضی دیگر میساخت و همیشه چیزی از فضیلت وصیش را بآنها گوشزد میکرد، تا آنکه این سوره (انشراح) نازل شد و پیغمبر زمانی که از مرگ خود آگاه شد و گزارش آن را شنید، بر آنها احتجاج کرد، و خدای- جل ذکره- فرموده: «چون فراغ یافتی در عبادت کوش [نصب کن] و بسوی پروردگارت راغب شو- ۷ و ۸ سوره انشراح-» میفرماید:
چون (از تبلیغ رسالت) فراغ یافتی پرچم و نشانهات (یعنی علی علیه السلام) را نصب کن و وصیتت را آشکار نما پیغمبر هم (در روز غدیر) فضیلت علی علیه السلام را آشکارا اعلام کرد. و فرمود: هر کس من مولای او هستم علی مولای او است، خدایا دوست او را دوست بدار و دشمن او را دشمن- تا سه مرتبه-.
و باز (در جنگ خیبر بعد از آنکه چند تن را پرچمدار کرد و نتوانستند فتح کنند) فرمود: همانا مردی را اعزام کنم که او خدا و رسولش را دوست دارد و خدا و رسولش او را، او فرارکننده نیست- با این جمله پیغمبر صلّی اللَّه علیه و آله گوشه میزند بکسی که (از در قلعه خیبر) برگشت، او اصحابش را ترسو میشمرد و اصحابش او را- و باز پیغمبر صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: علی آقای مؤمنین است و فرمود: علی ستون دین است و فرمود: اینست همان کسی که پس از من از روی حق با شمشیر گردن مردم را میزند، و فرمود: بهر جانب که علی رود، حق همراه اوست، و فرمود: همانا من دو امر در میان شما میگذارم، اگر آنها را بپذیرید، هرگز گمراه نشوید: ۱- کتاب خدای عز و جل (قرآن) ۲- اهل بیت و عترت من، ای مردم گوش کنید که من تبلیغ کردم، شما در قیامت سر حوض بر من وارد میشوید و من از آنچه نسبت بثقلین انجام دادهاید از شما بازخواست میکنم، و ثقلین، کتاب خدا- جل ذکره- و أهل بیت منند، برایشان پیشی نگیرید که هلاک شوید، و بایشان چیزی نیاموزید که آنها از شما داناترند. بنا بر این حجت (خدا برای مردم) با قول پیغمبر صلّی اللَّه علیه و آله و قرآنی که خود مردم آن را میخوانند ثابت شد، زیرا پیغمبر همواره فضیلت اهل بیتش را بوسیله بیان القا میفرمود و بوسیله قرآن برای مردم روشن میساخت.
آیاتی که متضمن فضیلت اهل بیت است از این قرار است:
۱- «خدا میخواهد ناپاکی را از شما اهل این خانه ببرد و پاکیزتان کند، پاکیزه کامل- ۳۳ سوره ۳۳-».
۲- خدای- عز ذکره- فرمود: «بدانید که هر چه غنیمت بدست آرید، پنج یک آن از آن خدا و پیغمبر او و خویشان او .... است- ۴۱ سوره ۸-».
۳- و سپس فرمود: «حق خویشاوندان را بده- ۲۶ سوره ۱۷-» مقصود از خویشاوندان علی علیه السلام است و حق او وصیتی است که برای او قرار داده و اسم اکبر و میراث علم و آثار علم نبوتست.
۴- و فرمود: بگو من از شما برای پیغمبری مزدی جز دوستی خویشاوندان نمیخواهم- ۲۳ سوره ۴۲-».
۵- سپس فرمود: «و زمانی که در باره دختر زنده بگور رفته بازخواست شود که بچه گناهی کشته شد؟- ۸ و ۹ سوره ۸۲-» خدا میفرماید در باره مودت و دوستی که فضیلت آن را بر شما نازل کردم از شما بازخواست میکنم و آن مودت خویشاوندان پیغمبر است که ایشان را بچه گناه کشتید؟
۶- و باز خدا- جل ذکره- فرمود: «اگر نمیدانید از اهل ذکر بپرسید،- ۴۳ سوره ۱۶-» فرماید قرآن ذکر است و اهل قرآن آل محمدند علیهم السلام که خدای عز و جل مردم را بسؤال از ایشان امر کرده است، و مردم بسؤال از جهال و نادانان دستور ندارند، و خدای عز و جل قرآن را ذکر نامیده، در آنجا که فرماید: «ما ذکر را بتو نازل کردیم تا برای مردم آنچه نازل شده بیان کنی شاید اندیشه کنند- ۴۴ سوره ۱۶-» و باز فرمود، قرآن برای تو و قوم تو ذکر است و در آینده باز خواست شوید- ۴۳ سوره ۴۳-».
۷- و خدای- عز و جل- فرمود: خدا را فرمان برید و پیغمبر و صاحبان امر از خودتان را فرمان برید- ۵۹ سوره ۴-» ۸- و فرمود: «و اگر آن را (بخدا و) رسول و صاحبان امر از خود ارجاع دهند، کسانی که از آنها اهل استنباطند، بدانند، پس مقصود از ارجاع امر، ارجاع امر مردم است بصاحبان امر از آنها که خدا مردم را باطاعت از ایشان و رجوع بایشان دستور داده است.
و چون رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله از حجة الوداع بازگشت، جبرئیل علیه السلام بر او نازل شد و گفت:
«ای پیغمبر؟ آنچه از پروردگارت بتو نازل شده ابلاغ کن، و اگر نکنی رسالت او را نرسانیدهئی، خدا ترا از شر مردم نگه میدارد، همانا خدا کافران را هدایت نمیکند- ۶۹ سوره ۵-» پیغمبر مردم را فریاد زد، تا گرد آمدند و دستور داد تا خارهای بوتههای خار را تراشیدند (تا بتوان روی آنها نشست و ایستاد).
سپس آن حضرت صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: ای مردم ولی شما و سزاوارتر از خود بشما کیست؟
گفتند: خدا و رسولش، پس فرمود: هر که من مولای او هستم علی مولای اوست، خدایا دوست او را دوست بدار و دشمن او را دشمن- تا سه بار-.
پس خار نفاق در دل آن مردم افتاد و گفتند: خدا- جل ذکره هرگز- چنین امری بر محمد نازل نکرده بلکه او میخواهد بازوی پسر عمویش را بلند کند (او را بر ما رئیس کند) چون پیغمبر بمدینه وارد شد، انصار نزد او آمدند و گفتند: ای رسول خدا: خدای- جل ذکره- بما احسان فرمود و از برکت تشریف فرمائی شما در میان ما، بما شرافت بخشید، و دوست ما را شاد و دشمن ما را سرکوب کرد، اکنون واردین نزد شما میآیند و بسا چیزی نداری که بآنها عطا کنی و موجب شماتت دشمن میشود، ما دوست داریم که شما یک سوم اموال ما را قبول فرمائی تا اگر از مکه اشخاصی بر شما وارد شدند، برای عطاء بآنها چیزی داشته باشی، رسول خدا (ص) جوابی بایشان نداد و منتظر بود که از پروردگارش چه دستور برسد. تا آنکه جبرئیل علیه السلام این آیه آورد: «بگو من برای پیغمبری از شما مزدی جز دوستی خویشاوندان نمیخواهم- ۲۳ سوره ۴۲-» و پیغمبر اموال ایشان را نپذیرفت: باز منافقان گفتند: خدا این را بر محمد نازل نکرده و او مقصودی جز بلند کردن بازوی پسر عمویش و تحمیل خاندان خود را بر ما ندارد، دیروز میگفت: هر کس من مولای او هستم، علی مولای اوست، و امروز میگوید: «بگو من برای پیغمبری از شما مزدی جز دوستی خویشان نمیخواهم. سپس آیه خمس بر پیغمبر نازل گشت و باز آنها گفتند: میخواهد اموال و غنیمت ما را بآنها دهد.
سپس جبرئیل علیه السلام نزد آن حضرت آمد و گفت: ای محمد! وظیفه پیغمبریت را انجام دادی و عمرت
بآخر رسید اکنون اسم اکبر و میراث علم و آثار علم نبوت را بعلی علیه السلام بسپار، زیرا من هرگز زمین را خالی نگذارم، از دانشمندی که اطاعت و ولایت من بوسیله او شناخته شود و او برای کسانی که در میان وفات پیغمبر گذشته تا آمدن پیغمبر آینده متولد میشوند حجت باشد، پس پیغمبر اسم اکبر و میراث علم و آثار علم نبوت را بعنوان وصیت بعلی سپرد و او را بهزار کلمه و هزار باب وصیت فرمود که از هر کلمه و بابی هزار کلمه و باب گشوده میشد.
محمدعلی اردکانی, تحفة الأولیاء( ترجمه أصول کافی) - جلد ۲, ۲۹
محمد بن حسن «۲» و غیر او، از سهل بن زیاد، از محمد بن عیسی؛
__________________________________________________
(۲). در نوشته مترجم-/ رحمه اللَّه-/ محمد بن حسین است.
و محمد بن یحیی از محمد بن حسین همه، از محمد بن سنان، از اسماعیل بن جابر و عبدالکریم بن عمرو، از عبدالحمید بن ابی دیلم، از امام جعفر صادق علیه السلام روایت کردهاند که فرمود: «موسی علیه السلام، یوشع بن نون را وصیّ خود گردانید و یوشع بن نون، فرزندان هارون را وصیّ خود نمود، و فرزندان خویش و فرزندان موسی را وصی نفرمود. به درستی که خدای عزّوجلّ راست اختیار کردن و برگزیدن. بر میگزیند هر که را میخواهد از هر که میخواهد.
و موسی و یوشع به مسیح علیه السلام و آمدن او مژده دادند، و چون خدای عزّوجلّ مسیح را به پیغمبری مبعوث گردانید، مسیح علیه السلام به بنیاسرائیل فرمود که: زود باشد که پیغمبری بعد از من بیاید که نامش احمد و از فرزندان اسماعیل است، و میآید با تصدیق من (یعنی: در رسالت و طیب ولادت و ردّ تعدّد) و تصدیق شما در ایمان و متابعت، و عذر من و عذر شما (و مراد از عذر، حجّت است یا محو اسائت). و وصیّت، بعد از او جاری شد در حواریّان و در مستحفظان که مأمور به محافظت بودند.
و خدای عزّوجل ایشان را مستحفظان ننامید، مگر به جهت آنکه ایشان مأمور بودند به محافظت اسم اکبر و آن، کتابی است که هر چیزی که با پیغمبران علیهم السلام بوده، به آن معلوم میشود. خدای عزّوجلّ میفرماید: «لَقَدْ أَرْسَلْنا [رُسُلًا] بِالْبَیِّناتِ وَ أَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْکِتابَ وَ الْمِیزانَ» (و چنین آیهای در قرآن نیست. بلی در سوره حدید واقع است که: «لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَیِّناتِ وَ أَنْزَلْنا» «۱» تا آخر آنچه مذکور شد. و ترجمه آن، چنانچه در قرآن است، این است که: «هر آینه به حقیقت که ما فرستادیم فرستادگان خویش را با حجتهای روشن، و فرو فرستادیم با ایشان، کتاب و ترازو را» که مراد از آن، چنانچه بعضی گفتهاند، عدل است که سبب انتظام امور است).
و حضرت فرمود که: «کتاب، اسم اکبر است و جز این نیست که معروف در میان مردم از آنچه به کتاب آسمانی نامیده میشود، تورات موسی و انجیل عیسی و فرقان محمد صلی الله علیه و آله است، و در میان کتابهای آسمانی، کتاب نوح علیه السلام است. و نیز در میان آنها کتاب صالح و شعیب و ابراهیم علیهم السلام است. و خدای عزّوجلّ خبر داده است که: «إِنَّ هذا لَفِی الصُّحُفِ الْأُولی* صُحُفِ إِبْراهِیمَ وَ مُوسی»، یعنی: به درستی که این سخن (یعنی: مضمون «قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَکَّی* وَ ذَکَرَ
__________________________________________________
(۱). حدید، ۲۵.
اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّی* بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَیاةَ الدُّنْیا* وَ الْآخِرَةُ خَیْرٌ وَ أَبْقی* إِنَّ هذا لَفِی الصُّحُفِ الْأُولی* صُحُفِ إِبْراهِیمَ وَ مُوسی» «۱»، یا آنچه محمد صلی الله علیه و آله آن را از جانب خدا آورده است) هر آینه در صحیفههای پیشین است، یعنی: کتابهای نخستین صحیفههای ابراهیم و موسی». و حضرت فرمود: «پس کجاست صحیفههای ابراهیم؟ جز این نیست که صحیفههای ابراهیم، اسم اکبر و صحیفههای موسی نیز اسم اکبر است.
پس همیشه وصیّت در باب عالمی بعد از عالمی بوده، تا آنکه آن را به محمد صلی الله علیه و آله تسلیم کردند، و چون خدای عزّوجلّ محمد را به پیغمبری مبعوث گردانید، فرزندان مستحفظان مطیع و منقاد آن حضرت گردیدند، و بنیاسرائیل (که جهودانند)، او را به دروغ نسبت دادند، و آن حضرت مردم را خواند به سوی خدای عزّوجلّ و در راه آن جناب با کافران، جهاد فرمود.
بعد از آن، خدای جلّ ذکره، بر او فرو فرستاد که فضل وصیّ خود را آشکار کن. پیغمبر عرض کرد که: پروردگار، به درستی که عرب، گروهی ستمکارانند که کتابی در میانه ایشان نبوده، و پیغمبری به سوی ایشان مبعوث نشده، و فضیلت پیغمبری را که پیغمبران داشتهاند، نمیشناسند، و شرف و بزرگواری ایشان را نمیدانند، و به من ایمان نخواهند آورد، اگر ایشان را به فضل اهل بیت خویش خبر دهم.
پس خدای جلّ ذکره فرمود: «وَ لا تَحْزَنْ عَلَیْهِمْ» «۲» و «وَ قُلْ سَلامٌ فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ» «۳»، یعنی: «و اندوهناک مباش بر ایشان و بر ایمان نیاوردن ایشان». «و بگو که: بر شما است سلام (هجران و مجانبت، نه سلام تحیّت و کرامت). پس زود باشد که بدانند در آخرت وبال امر و بدی عاقبت خود را» (و این آیه در آخر سوره زخرف است و به جای وَ لا تَحْزَنْ عَلَیْهِمْ فَاصْفَحْ عَنْهُمْ است، و ترجمه آن این است که: «پس رو به گردان از ایشان و اغماض کن از مکافات ایشان». مگر آنکه دو موضع از قرآن، با هم نقل شده باشد؛ چه در آخر سوره حجر است که: «وَ لا تَحْزَنْ عَلَیْهِمْ»).
بعد از آن پیغمبر چیزی از فضل وصیّ خود را مذکور ساخت، و نفاق در دلهای ایشان واقع شد، و رسول خدا صلی الله علیه و آله این نفاق را دانست و دانست آنچه را که میگفتند. پس خدای جلّ ذکره فرمود که: یا محمد، «وَ لَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّکَ یَضِیقُ صَدْرُکَ بِما یَقُولُونَ» «۴» «فَإِنَّهُمْ لا یُکَذِّبُونَکَ وَ لکِنَ
__________________________________________________
(۱). اعلی، ۱۴- ۱۹.
(۲). نحل، ۱۲۷.
(۳). زخرف، ۸۹.
(۴). حجر، ۹۷.
الظَّالِمِینَ بِآیاتِ اللَّهِ یَجْحَدُونَ» «۱» (و ظاهر کتاب این است که نظم آیه در قرآن چنین باشد، و چنین نیست؛ زیرا که از اوّل آیه تا یَقُولُونَ در سوره حجر است، و تتّمه در سوره انعام و پیش از آن، این است که: «قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَیَحْزُنُکَ الَّذِی یَقُولُونَ» «۲»). و ترجمه آنچه در سوره حجر است، این است که: «و هر آینه به حقیقت که ما میدانیم آنکه تو تنگ میشود سینهات به آنچه میگویند». و ترجمه آنچه در سوره انعام است این است که: «به تحقیق که ما میدانیم به درستی که اندوهناک میگرداند تو را آنچه میگویند. پس به درستی که ایشان تکذیب نمیکنند تو را فی الحقیقه و به راستیِ تو اعتقاد دارند، هر چند که در ظاهر تو را تکذیب کنند (یا آنکه تو را دروغگو نمییابند، بنابر قرائت سکون کاف و تخفیف ذال. چنانچه در قرائت اهل بیت علیهم السلام واقع شده) ولیکن ستمکاران آیات و نشانههای توحید خدا را انکار میکنند».
و حضرت فرمود: «لیکن ایشان انکار میکنند بیحجّت و دلیلی که ایشان را باشد، و رسول خدا صلی الله علیه و آله ایشان را به هم پیوند و آمیزش میداد، و به واسطه بعضی از ایشان بر بعضی یاری میجست، و همیشه بر سبیل تدریج چیز کمی را در باب فضل وصیّ خویش برای ایشان اظهار میفرمود، تا آنکه این سوره (با این آیه، که بعد از این مذکور میشود، نازل شد).
پس حجّت را برایشان تمام کرد در هنگامی که به مردن خویش اعلام شد و خبر وفاتش به او رسید، و خدای جلّ ذکره فرمود که: «فَإِذا فَرَغْتَ فَانْصَبْ* وَ إِلی رَبِّکَ فَارْغَبْ» «۳»، یعنی: پس چون فارغ شوی از تبلیغ رسالت، پس رنج کش در مراسم عبادت و به سوی پروردگار خود، پس رغبت کن» (چنانچه بعضی از مفسّرین گفتهاند).
و حضرت فرمود که: «خدا میفرماید که: چون فارغ شوی، عَلَم و نشانه خویش را بر پای دار، و وصیّ خود را آشکار کن» (و این تفسیر، بنابر کسر صاد فَانْصَبْ است که از نَصَبَ یَنصبُ به فتح عین در ماضی و کسر آن در مستقبل باشد که مشتّق است از نَصب به سکون صاد که به معنی برپا داشتن است. و امّا قرائت مشهوره از نصب ینصب به کسر عین در ماضی و فتح آن در مستقبل است که از نصب به فتح صاد است، به معنی تعب کشیدن. پس یا قرائت اهل بیت علیهم السلام به کسر صاد است، یا فتح صاد فانصب. بنابر مزاوجت و مناسبت، فارغب، یا بنا بر تفسیر ظاهر که نوعی از تأویل و قسمی از تفسیر است، یا بیان حاصل معنی است و در
__________________________________________________
(۱). انعام، ۳۳.
(۲). انعام، ۳۳.
(۳). شرح، ۷ و ۸.
تفسیر آیه از اهل بیت علیهم السلام مروی است که چون از حجّة الوداع فارغ شوی، و ادای تبلیغ رسالت کنی، علی علیه السلام را نصب کن برای امامت و وصایت و خلافت خود و رغبت به جانب او احداث کن، و از این سرای فانی خود را به دار الخلود رسان، و به فراغت تمام در دارالسّلام قرار گیر).
و حضرت فرمود: «پس پیغمبر، فضل وصیّ خود را به ایشان اعلام فرمود، در آشکار و سه مرتبه فرمود که: هر که من مولای او بودم، پس علی مولای اوست. بار خدایا، دوست دار هر که او را دوست دارد و دشمن دار هر که او را دشمن دارد. و نیز در روز فتح خیبر فرمود که: هر آینه خواهم فرستاد مردی را که خدا و رسول او را دوست دارد، و خدا و رسولش او را دوست دارند، و به غایت گریزان نباشد، در حالتی که پیغمبر کنایه میگفت به آنکه برگشته و از جنگ گریخته بود و اصحاب خویش را بیدل میگردانید و ایشان او را بیدل میگردانیدند (که یکدیگر را میترسانیدند از دشمن، یا نسبت بیدلی به هم میدادند، و مراد ابوبکر و عمرند که از جنگ خیبر گریختند) و آن حضرت صلی الله علیه و آله فرمود که: علی علیه السلام، آقا و بزرگ مؤمنان است.
و فرمود که: علی علیه السلام، ستون دین است (و بنابر بعضی از نسَخ، ستون ایمان است).
و فرمود که: اینک همان است که مردمان را به شمشیر میزند بر حقّ بعد از من.
و فرمود که: حق، با علی است؛ در هر جا که میل کند.
و فرمود که: من دو امر را در میان شما وا میگذارم که اگر آنها را بگیرید، هرگز گمراه نشوید، و آنها: کتاب خدای عزّوجلّ است و اهل بیت من (که عترت مناند). ای گروه مردمان، بشنوید و من تبلیغ رسالت نمودم، که زود باشد که شما در کنار حوض کوثر بر من وارد شوید. پس شما را سؤال خواهم کرد از آنچه شما در حقّ دو چیز بزرگ کردهاید، و آن دو چیز بزرگ: کتاب خداست جلّ ذکره و اهل بیت من. پس بر ایشان پیشی مگیرید که هلاک میشوید، و ایشان را تعلیم مدهید؛ زیرا که ایشان از شما داناترند.
پس حجّت لازم شد به فرموده پیغمبر صلی الله علیه و آله و به کتاب خدا که مردمان آن را میخوانند، و پیغمبر صلی الله علیه و آله، همیشه فضل اهل بیت خود را بر امّت القا میفرمود به کلام معجز نظام، و برای ایشان به قرآن بیان مینمود که: «إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً» «۱».
__________________________________________________
(۱). احزاب، ۳۳.
و خدای عزّ ذکره فرموده که: «وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی» «۱»، یعنی: «و بدانید که آنچه غنیمت گرفتهاید از کافران (یا کسب کردهاید از هر چه، و نام چیز بر آن اطلاق شود)، پس خدا را پنج یک آن و رسول خدا را و صاحب خویشی آن حضرت را ثابت است» (یا واجب بر شما، بودن پنج یک آن است برای ایشان). بعد از آن خدای جلّ ذکره فرموده: «وَ آتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّهُ» «۲»، یعنی: و بده خداوند خویشی را آنچه حقّ اوست».
و حضرت فرمود: «پس علی، ذوالقربی و صاحب خویشی بود و حقّ آن حضرت وصیّتی بود که از برایش قرار داده شد با اسم اکبر و میراث علم و آثار علم پیغمبری، پس خدا فرمود که: «قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی» «۳»، یعنی: «بگو: یا محمد، که نمیخواهم از شما بر تبلیغ رسالت مزدی را و از برای امر به معروف و نهی از منکر توقّع اجری ندارم، ولیکن طلب میکنم از شما دوستی ثابت و متمکّن در خویشی من که خویشان مرا دوست دارید».
و فرمود که: «و إذا [المودة] سُئِلَتْ* بِأَیِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ» «۴». حضرت فرمود که: «خدا فرماید که:
سؤال میکنم شما را از دوستی (یعنی: دوستی صاحب خویشی پیغمبر)، که فضل آن را بر شما فرو فرستادم که به کدام گناه ایشان را کشتید» (و این تفسیر، بنابر ظاهر، یا بنابر قرائت مودّت به فتح میم و واو و تشدید دال بر وزن محبّت است، چنانچه از اهل بیت علیهم السلام مروی است. اما بنا بر قرائت مشهوره که موودة است بر وزن محبوبه، ترجمه آن این است که: و چون دختر زنده در گور شده پرسیده شود که به کدام گناهی کشته شده).
و خدای جلّ ذکره فرموده که: «فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ» «۵» حضرت فرمود که:
«کتاب خدا، ذکر است و اهل آن، آل محمد علیهم السلام اند، و خدای عزّوجلّ مردم را امر فرموده به سؤال کردن از ایشان، و مأمور نشدهاند به سؤال کردن از جاهلان، و خدای عزّوجلّ قرآن را ذکر نامیده، پس آن جناب تبارک و تعالی فرموده است که: «وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَیْهِمْ وَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ» «۶»، یعنی: «و فرو فرستادیم به سوی تو ذکر را (که عبارت است از قرآن)، تا بیان کنی از برای مردمان آنچه را که فرو فرستاده شد به سوی ایشان، و شاید که
__________________________________________________
(۱). انفال، ۴۱.
(۲). اسرا، ۲۶ و روم، ۳۸.
(۳). شورا، ۲۳.
(۴). تکویر، ۸ و ۹.
(۵). نحل، ۴۳.
(۶). نحل، ۴۴.
ایشان تفکّر نمایند». و فرموده که: «وَ إِنَّهُ لَذِکْرٌ لَکَ وَ لِقَوْمِکَ وَ سَوْفَ تُسْئَلُونَ» «۱»، و فرموده که:
«أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ» «۲»، و فرموده که: «وَ لَوْ رَدُّوهُ إِلَی [الله و إلی] الرَّسُولِ وَ إِلی أُولِی الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِینَ یَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ» «۳»، یعنی: و اگر بر میگردانیدند امر را به سوی خدا، و به سوی رسول، و به سوی صاحبان امر از ایشان، هر آینه میدانستند آن را آنان که استخراج میکنند امر را از پیغمبر و اولوالامر». (و در قرآن الی الله مذکور نیست، بلکه چنین است که «وَ لَوْ رَدُّوهُ إِلَی الرَّسُولِ» تا آخر آنچه گذشت). و حضرت فرمود که: «پس خدا ردّ فرموده امر را (یعنی: امر مردمان) به سوی صاحبان امر از ایشان، که امر فرموده به طاعت ایشان و به رد نمودن به سوی ایشان.
و چون رسول خدا صلی الله علیه و آله از حجّة الوداع مراجعت فرمود، جبرئیل بر او فرود آمد و گفت که:
«یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکافِرِینَ» «۴». پس پیغمبر مردمان را آواز داد و همگی جمع شدند، و چون خار مغیلان در آنجا بسیار بود، امر فرمود که آن خارها را قطع کردند، و خار و خاشاک آن را روبیدند. بعد از آن، رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود که: ای گروه مردمان، کیست صاحب اختیار شما و سزاوارتر به شما از خودتان؟ گفتند: خدا و رسول او. پس آن حضرت صلی الله علیه و آله سه مرتبه فرمود که:
هر که من، صاحب اختیار او بودم و هستم، علی صاحب اختیار اوست. بار خدایا دوستی کن با هر که با او دوستی کند و دشمنی کن با هر که با او دشمنی کند. پس خار سه پهلویِ نفاق در دلهای آن قوم خلید و گفتند که: هرگز خدای جلّ ذکره این را بر محمد صلی الله علیه و آله فرو نفرستاده و اراده ندارد، مگر آنکه میخواهد که بازوی پسر عموی خویش را بلند کند و او را عالیقدر و بلندمرتبه گرداند.
و چون به مدینه رسید، انصار به خدمت آن حضرت آمدند و عرض کردند که: یا رسول اللَّه، به درستی که خدای جلّ ذکره، با ما احسان نمود و ما را به تو و به فرود آمدن تو در میان
__________________________________________________
(۱). زخرف، ۴۴.
(۲). نساء، ۵۹.
(۳). نساء، ۸۳.
(۴). مائده، ۶۳.
ما مشرّف فرمود، و خدا دوستان ما را شاد گردانید، و دشمنان ما را خوار و غمناک ساخت، و گاهی میشود که میهمانی چند بر تو وارد میشوند، و تو چیزی را نمییابی که به ایشان عطا فرمایی، و به این سبب دشمنان، تو را شماتت میکنند، و ما دوست میداریم و بسیار خواهان این مطلبیم که تو سه یکِ جمیع اموال ما را بگیری که چون واردین مکّه به نزد تو آیند، چیزی داشته باشی که به ایشان عطا کنی. و رسول خدا صلی الله علیه و آله در این باب، هیچ جواب نمیفرمود (که نه رد میکرد و نه قبول مینمود)، و انتظار میکشید که از جانب پروردگارش او را چه فرمان رسد. بعد از آن، جبرئیل علیه السلام فرود آمد و گفت که: «قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی» «۱» و مالهای ایشان را قبول نکرد.
پس منافقان گفتند که: خدا این را بر محمد فرو نفرستاده و اراده ندارد، مگر آنکه میخواهد که بازوی پسر عموی خویش را بلند سازد و اهل بیت خود را بر ما بار کند (که ایشان را بر ما مسلّط گرداند و ما را مسخّر ایشان سازد که محکوم حکم ایشان باشیم). دیروز میگوید که: هر که من مولای اویم، علی مولای اوست. و امروز میگوید که: «قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی». بعد از آن، آیه خمس بر آن حضرت نازل شد، گفتند: میخواهد که مالها و غنیمت ما را به ایشان عطا کند.
پس جبرئیل علیه السلام به نزد آن حضرت آمد و گفت: یا محمد، به درستی که تو پیغمبری خود را تمام و محکم ساختی (و ایّام خویش را کامل گردانیدی)، پس قرار ده اسم اکبر و میراث علم و آثار علم پیغمبری را در نزد علی علیه السلام؛ زیرا که من زمین را وا نمیگذارم مگر آنکه مرا در آن عالمی باشد که طاعت من به سبب او شناخته شود، و ولایت من به وساطت او معروف گردد، و حجّتی باشد از برای هر که متولّد میشود، و در زمان میانه رحلت پیغمبر تا وقت بیرون آمدن پیغمبر دیگر». و حضرت صادق علیه السلام فرمود که: «پس پیغمبر وصیّت نمود به سوی علی به اسم اکبر، و میراث علم، و آثار علم پیغمبری، و وصیّت کرد به سوی او به هزار سخن و هزار باب از علم، که هر سخنی، هزار سخن و هر بابی، هزار باب را میگشاید».