الکافی (ط - الاسلامیه) - جلد ۱، حدیث ۷۷۲

الحسين بن الحسن الحسني رفعه و محمد بن الحسن عن ابراهيم بن اسحاق الاحمري رفعه قال :

کمره ای, اصول کافی ترجمه کمره ای جلد ۲, ۴۳۳ ابراهیم بن اسحق احمری حدیث را به آنجا رسانید که چون امیر المؤمنین (ع) ضربت خورد، برای عیادت گرد او را گرفتند و به گفتند: یا امیر المؤمنین (ع) وصیت کن، فرمود: برای من تکیه گاهی بسازید، سپس فرمود: حمد خدا را به اندازه‏ای که او را شاید و همه ما پیروان فرمان اوئیم، من او را چنانچه دوست دارد سپاس گزارم و نیست شایسته پرستشی جز خدای یکتای یگانه و بی‏نیاز چنانچه خود را بدین نسب ستوده (در سوره اخلاص که آن را نسب خدا خوانند) ایا مردم، هر مردی به ناچار بدان بر خورد می‏کند که آن می‏گریزد، مرگ است که هر نفسی به سوی آن می‏شود و گریز از آن پابندی و استقبال از آنست من چقدر روز شماری کردم و از نهان این امر کاوش نمودم و خدا عز ذکره جز این نخواست که نهانش سازد، هیهات! علمی است سربسته و ناپیدا. مصطفوی‏, اصول کافی ترجمه مصطفوی جلد ۲, ۶۶ یکی از اصحاب گوید: چون امیر المؤمنین علیه السلام ضربت خورد، عیادت‏کنندگان گردش را گرفتند، بحضرت عرض شد: ای امیر مؤمنان! وصیت نما، فرمود: برای من متکائی گذارید (تا بتوانم بنشینم و با شما سخن گویم) سپس فرمود: سپاس خدا را باندازه شایستگیش، همه از فرمانش پیروی‏کننده‏ایم، چنان که دوست دارد، او را میستایم، و شایسته پرستشی جز خدای یگانه یکتای بی‏نیاز نیست، چنان که خود را (در سوره توحید) نسبت داده است. ای مردم هر شخصی از آنچه می‏گریزد، در حالت گریزش بآن میخورد، (انسان میخواهد از مرگ بگریزد، ولی گریز از مرگ همان استقبال از مرگست زیرا در حال گریز هم از عمرش کم می‏شود و از نیرویش کاسته میگردد و معالجات پزشکان حاذق برعکس نتیجه میدهد. از قضا سرکنگبین صفر افزود روغن بادام خشکی مینمود) مدت زندگی میدان راندن جانست بسوی أجل (مانند مرکبی که مسافت معینی را بدون توقف میپیماید، مرکب جان انسان هم در میدان مدت عمرش بدون توقف حرکت میکند و بمقصدی که مرگست میرسد) گریز از مرگ، در آمدن و رسیدن بمرگست، چقدر از روزها را گذراندم و از نهان این امر کنجکاوی نمودم، و خدا جز پنهان داشتن آن را نخواست، هیهات؟ علمی است نهان و پوشیده. اما وصیت من اینست که چیزی را برای خدای- جل ثناؤه- شریک نگیرید و سنت محمد (ص) را ضایع نکنید (احکام و دستورهای پیغمبر را ترک نکنید) این دو ستون را (که یکتا دانستن خدا و عمل بدستورهای پیغمبر است) بپا دارید، و این دو چراغ را روشن نگهدارید، تا زمانی که پراکنده نشوید از سرزنش برکنار باشید، خدا هر کس را باندازه توانائیش تکلیف کرده و بر نادانان سبک گرفته (زیرا توبه کسانی را که از روی نادانی مرتکب گناه شوند، قبول دانسته) شما پروردگاری مهربان، پیشوائی دانا و دینی محکم دارید، من دیروز همدم شما بودم و امروز برای شما درس پند و عبرتم (تا بدانید این بستر مرگ برای همه شما گسترده می‏شود) و فردا از شما جدا میشوم. اگر جای پا در این لغزشگاه دنیا استوار ماند، همانست مراد و مطلوب، (اگر زنده بمانم مطابق مقصود شماست و من هم بقضاء و قدر خدا خرسندم) و اگر قدم بلغزد، بدانید که ما در سایه شاخه‏های درختان و پراکنده‏های بادها و زیر سایه ابری که، متراکمش در فضا از هم بپاشد و اثرش در زمین نابود گردد، زندگی میکنیم (پس اگر من مردم تعجب نکنید و بدانید که من هم یکی از اجزاء جهان بی‏ثبات و زود گذری بوده‏ام که سایه و باد و ابر آن را توضیح دادم، بدانید که دنیا لغزشگاهست و آخرت پا برجا). همانا من برای شما همسایه‏ای بودم که تنها پیکرم چند روزی در کنار شما بود (اما روح من از روح شما اوج بسیاری گرفته بود) و بزودی پیکر بی‏روح مرا تشییع میکنید، که بعد از حرکت آرامش یافته و پس از سخنگوئی دم فرو بسته باشد، باید همان آرامش پیکرم و دیده فرو بستنم و سکون اعضایم شما را موعظه میکند، زیرا همان‏ها برای شما از سخنور شیوا پند دهنده‏تر است، بامید دیدار (در روز قیامت) با شما خداحافظی میکنم. (تا زنده بودم قدر مرا ندانستید، ولی) فردا روزگار حکومت مرا میفهمید و خدای- عز و جل- از اسرار کار من برای شما پرده بر میدارد و پس از آنکه مسند من خالی شد و دیگری بجایم نشست (و شما را بچنگال ستم خود گرفت) مرا می‏شناسید (و قدرم را می‏دانید و آرزوی یک ساعت دیدار و حکومت مرا میبرید ولی افسوس که جز آه و اندوه بهره‏ئی ندارید. اگر زنده ماندم، خودم صاحب اختیار خون و جانم هستم (یا ابن ملجم را میبخشم و یا قصاصش میکنم) و اگر مردم، مردن وعده‏گاه من است، [اگر گذشت کنم‏] آن گذشت برای من موجب قربت و برای شما حسنه و ثوابست، پس درگذرید و چشم پوشید، مگر شما نمیخواهید که خدا از شما درگذرد (مقصود حضرت اظهار در گذشت از اصحاب و حلیت خواستن از آنهاست با آنکه کوچکترین تجاوزی نسبت بآنها ننموده، چنان که پیغمبر اکرم صلّی اللَّه علیه و آله هم از امتش حلیت طلبید و یا مقصود در گذشتن نسبت بضربت خوردن خود او است،یعنی اگر من مردم، بجان مردم نیفتید و بخاطر من عده‏ئی را نکشید و یا اگر کسی نسبت بشما چنین کرد تا ممکن است از او درگذرید) ای وای! دریغا بر آن غافلی که عمرش علیه خود او حجت شود، یا روزگار زندگیش او را ببدبختی کشاند، خدا ما و شما را از کسانی قرار دهد که هیچ خواهش و تمایلی او را از اطاعت خدا باز ندارد و پس از مرگ عقوبتی باو نرسد، همانا ما مملوک خدائیم و باو زنده‏ایم، سپس متوجه امام حسن علیه السلام شد و فرمود: پسر جانم، بجای یک ضربت، یک ضربت بزن و کار ناروا مکن. محمدعلی اردکانی, تحفة الأولیاء( ترجمه أصول کافی) - جلد ۲, ۵۳ حسین بن حسن حسینی روایت کرده و آن را مرفوع ساخته؛ و نیز محمد بن حسن، از ابراهیم بن اسحاق احمری روایت کرده که آن را مرفوع ساخته که چون امیر المؤمنین ضربت خورد، اصحاب بر دور آن حضرت بر آمدند به جهت عیادت، و به آن حضرت عرض کردند که: یا امیر المؤمنین، ما را وصیّت فرما. حضرت فرمود که: «بالشی برای من دوته «۱» کنید تا بر آن تکیه دهم». پس فرمود که: «حمد می‏کنم خدا را به حمدی که در خور بزرگواری و سزاواری و به قدر اندازه عظمت و برتری آن جناب باشد، در حالتی که فرمان او را پیروی می‏نماییم. و او را حمد می‏کنم چنانچه خواسته و دوست داشته، و نیست خدایی مگر خدای یکتا و یگانه که پناه نیازمندان است، چنانچه خود را به آن وصف فرموده و نسبت خویش را در سوره توحید (که مسمّی است به نسبت الرّبّ)، بیان نموده. ای گروه مردمان، هر مردی ملاقات خواهد کرد در گریختن خویش، مرگی را که از آن می‏گریزد، و مدّت عمر، موضع راندن نفس است به سوی آن (یا اجل مقدّر، راندن نفس به سوی آن است که هر جانی را می‏کشند به سوی آن)، و گریختن از آن، عین رسیدن به آن است. چه بسیار روزگار، متفّرقه را به هم پیوند کردم، در حالتی که در آنها تفحّص می‏نمودم از مکنون این امر» (که عبارت است از سرّ خفای حقّ و مظلومیت اهل آن، و ظهور باطل و تسلّط اهل آن. و بعضی احتمال داده‏اند که مراد از این امر، قتل و ضربت خوردن آن حضرت باشد، و مراد از مکنون، وقت و مکان و کیفیت آن باشد به تفصیل، و هر چند که همه را بر سبیل اجمال می‏دانست. و حقیر این معنی را درست نمی‏داند، و محتمل است که معنی این باشد که: بسیار __________________________________________________ (۱). دوته، به معنای دولا و منحنی و خمیده کردن است. تفکّر کردم در امر روزگار و مکنون قضا و قدر پروردگار). حضرت می‏فرماید که: «پس خدای عزّوجلّ إبا فرموده، مگر پوشیدن آن را و این علم از ما دور است، و آن، علمی است مکنون که خدا آن را از غیر خود پوشیده (و نخواسته که ظاهر گردد). امّا وصیّت من به شما، آن است که چیزی را با خدای جلّ ثناؤه، شریک نگردانید، و محمد را تعظیم و توقیر نمایید، و سنّت و طریقه آن حضرت را ضایع نکنید، و این دو ستون را (که توحید و نبوّت یا کتاب و سنّت است)، بر پای دارید و این دو چراغ را بیفروزید و روشن دارید. و مذمّت و ملامت از شما دور است، مادام که متفّرق نشوید، و از طریق مستقیم بیرون نروید. و هر مردی از شما، به قدر طاقتش بر او بار شده و از جاهلان، بار تکلیف سبک شده، پروردگار شما، پروردگاری است مهربان و پیشوای شما، پیشوایی است دانا و دین شما، دینی است درست. و من دیروز (امام یا) مصاحب شما بودم، و امروز عبرت و پندم از برای شما، و فردا از شما مفارقت می‏نمایم. اگر قدمم در این ناخوشی که موضع لغزش است، ثابت بماند و شفا یابم، همین مراد من است (که کشف می‏کند از مراد حق تعالی). و اگر قدمم بلغزد و از دنیا مفارقت کنم، تشویشی ندارم؛ زیرا که ما در دنیا چنان بودیم که گویا در سایه‏های شاخه‏های درختان نشسته بودیم (که سایه آنها از سر ما گردید)، یا در میانه خاشاکی چند بودیم که بادها آن را پراکنده و متفّرق گردانید، یا آن‏که در زیر سایه پاره ابری بودیم که اجتماع آن در هوا مضمحل و نابود گردید، و جای نزول و وقوع سایه آن در زمین خراب و ناپدید شد (و بعضی گفته‏اند که مراد از شاخه‏ها، عناصر چهارگانه، و از سایه‏ها، ترکیب آن است که در معرض زوال است. و مراد از بادها، ارواح و از خاشاک پراکنده آن، بدن‏ها است. و مراد از ابر، اسباب غریزیّه از حرکات آسمانی، و روزی‏ها که افاضه می‏شود بر آدمی در این عالم، که سبب بقای او است، و مضمحل شدن اجتماع آن در هوا، عبارت است از تفرّق این اسباب و زوال آنها و خرابی و ناپدیدی جای وقوع سایه آن، کنایه است از فانی شدن آثار آن در بدن‏ها). و جز این نیست که من، شریک و همسایه‏ای بودم از برای شما که تنم در چند روزی (که عبارت است از مدّت حیات)، با شما شراکت نمود (و امّا نفس قدسی آن حضرت، متعلّق به عالم بالا و ملأ اعلی بود) و به زودی در پی در آورده شوید به دل من، تنی را که خالی باشد از روح و ساکن باشد بعد از حرکت (یا آن حرکت‏های عجیبه که از آن می‏دیدید، و شجاعت‏ها که از آن مشاهده می‏کردید)، و خاموش باشد بعد از سخن گفتن (یا آن سخنانی که از آن می‏شنیدید و علوم الهی و معارف نامتناهی که از آن فرا می‏گرفتید)، باید که شما را پند دهد سکون من، و فرو افتادن آواز ضربت‏های من (یا آرمیدن قوای من) و بیکار شدن اعضای من؛ زیرا که آن پند دهنده‏تر است شما را از سخن‏گوی بلیغ. وداع می‏کنم شما را مانند وداع کسی که منتظر ملاقات باشد و در فردا (رجعت یا قیامت) روزهای مرا خواهید دید و بزرگی‏های مرا مشاهده خواهید کرد و خدای عزّوجلّ امور نهانی مرا آشکار می‏نماید، و پرده از روی آن بر خواهد داشت (که آنچه کردم به جهت رضای خدا و بر پا داشتن ملّت و ترویج شریعت بوده، نه برای طلب دنیا و ریاست). و مرا می‏شناسید بعد از آن‏که جای من خالی شود (که من از میان شما بروم و غیر من به جای من بشیند). اگر باقی بمانم، خود ولیّ خون خود خواهم بود، و اگر باقی نمانم، فنا و نیستی وعده‏گاه ما است. پس عفو کردن و گذشتن از گناه بدکار از برای من قربت و عبادتی است عظیم، و از برای شما ثوابی است بزرگ. پس عفو کنید گناهی را که از گناه‏کاران صادر شده، و روی بگردانید از انتقام و از آن در گذرید. «أَ لا تُحِبُّونَ أَنْ یَغْفِرَ اللَّهُ لَکُمْ» «۱»، یعنی: «آیا دوست نمی‏دارید که خدا شما را بیامرزد؟». (و مراد این است که چنانچه شما دوست می‏دارید که خدا شما را بیامرزد و مورد عتاب و مؤاخذه نشوید، همچنین از برای برادران خویش دوست دارید که مورد عتاب و مؤاخذه نباشند، با آن‏که عفو شما موجب آمرزش شما است). پس زهی حسرت و ندامت بر صاحب غفلتی که عمرش بر او حجّت باشد، یا ایّام زندگانیش او را به سوی بدبختی بکشاند. خدای تعالی ما و شما را بگرداند از آنها که رغبت دنیا دست ایشان را از طاعت خدا کوتاه نمی‏گرداند، و مانع ایشان نمی‏باشد، و بعد از مردن، شدّتی بر ایشان فرود نمی‏آید (که باعث زشتی کار ایشان باشد). و جز این نیست که ما از آن خداوندیم (و به کمند بندگی او در بند)، و به واسطه او موجودیم» (و بعضی گفته‏اند که ما از برای مرگ آفریده شده‏ایم و بازگشت ما به سوی مرگ است). __________________________________________________ (۱). نور، ۲۲. پس رو به سوی امام حسن علیه السلام آورد و فرمود که: «ای فرزند دل‏بند من، او را یک ضربت بزن به جای یک ضربت که بر من زده، و گناه‏کار مشو» (یعنی: کاری مکن در این باب که موجب گناه باشد؛ چنانچه گذشت).