کمره ای, اصول کافی ترجمه کمره ای جلد ۴, ۳۱
از حبیب سجستانی گوید: شنیدم از امام باقر (ع) میفرمود: به راستی چون خدا عز و جل نژاد آدم را از پشتش بر آورد تا از آنها پیمان گیرد به پروردگاری خود و نبوت هر پیغمبر، اول کس که به نبوت او پیمان گرفت از آنان، محمد بن عبد الله بود، سپس خدا عز و جل به آدم فرمود: بنگر چه میبینی؟ فرمود: آدم به نژاد خود نگاه کرد که مورچهوار فضای آسمان را پُر کردند، آدم گفت: پروردگارا، وه چه بسیار است نژاد من، برای کار بزرگی آنها را آفریدی؟ تو از آنها چه میخواهی که پیمان ازشان میستانی؟ خدا فرمود: برای آنکه مرا بپرستند و چیزی را شریک من ندانند و به رسولانم بگروند و از آنها پیروی کنند، آدم گفت: پروردگارا پس مرا چه شده که برخی ذرهها را بزرگتر از برخی بینم و برخی روشنی بسیار دارند و برخی روشنی اندک و برخی هیچ روشنی ندارند؟
خدا عز و جل فرمود: چنین آنها را آفریدم تا آزمایش نمایم در هر حالی، آدم عرض کرد: پروردگارا به من اجازه سخن میدهی تا سخنی گویم؟ خدا عز و جل فرمود: سخن بگو که جانت از من است و طبیعتت بر خلاف هستی من است، آدم گفت: پروردگارا کاش همه را یکسان آفریده بودی با یک نمونه و یک اندازه و یک طبع و یک خو و یک رنگ و با عمرهای برابر و روزیهای برابر تا بر یک دیگر ستم نکنند و بر یک دیگر حسد نبرند و دشمنی با هم نکنند و در هیچ چیزی اختلاف نکنند، خدا عز و جل فرمود: ای آدم، به نیروی روح من گویا شدی و به سستی طبع خود آنچه را ندانی به زبان آوردی، منم آفریدگار جهان به دانش خود آفرینش آنان را مختلف ساختم و به خواست خودم امرم را در آنان اجراء کنم و به تدبیر و تقدیر من بگردند، در آفرینشم تبدیلی نیست، همانا جن و انس را آفریدم تا مرا بپرستند و بهشت را برای کسانی آفریدم که مرا اطاعت کنند و بپرستند و پیروی از رسولانم کنند- و باکی ندارم- دوزخ را آفریدم برای هر که به من کافر شود و نافرمانی من کند و پیروی از رسولانم نکند و باکی ندارم، تو را آفریدم و نژادت را آفریدم بینیازی به تو و فرزندانت و همانا تو را و آنها را آفریدم تا تو را بیازمایم و آنان را بیازمایم که کدام در دار دنیا کردار بهتری دارید در زندگی و پیش از مردن خود، برای این آفریدم دنیا و آخرت، و زندگی و مرگ، و طاعت و گناه را و بهشت و دوزخ را و همچنین اراده کردم در تقدیر و تدبیر خودم و به دانش نافذم در باره آنها میان صورت و جسم و رنگ و عمر و رزق و طاعت و معصیت آنان اختلاف انداختم و از آنها شقی و سعید و بینا و کور و کوتاه و بلند و زیبا و زشت و دانا و نادان و توانگر و درویش و مطیع و عاصی و تندرست و بیمار و زمینگیر و بیعیب مقرر ساختم تا تندرست به معیوب بنگرد و مرا حمد کند بر عافیت خود، و معیوب به تندرست نگاه کند و به درگاهم دعا کند و از من خواهش کند که او را عافیت بخشم و به بلایم صبر کند تا عطای شایان ثوابم را به او دهم، و توانگر به درویش بنگرد و مرا سپاس گزارد و شکر کند، و درویش به توانگر نگاه کند و به درگاهم دعا کند و از من خواهش کند، و مؤمن به کافر نگرد و مرا سپاس گزارد که او را رهنمودم؛ برای این آنها را آفریدم که در خوشی و ناخوشی آنها را بیازمایم، و هم در آنچه آنان را عافیت دهم و هم در آنچه گرفتار سازم و در آنچه به آنها بدهم و در آنچه از آنها دریغ دارم، و منم خدای ملک توانا و حق من است که هر چه مقدر کردم طبق تدبیر خودم اجراء کنم و حق من است که هر چه را از آن خواهم چنانچه خواهم تغییر دهم، هر چه از آن خواهم پیش دارم و هر چه را خواهم پس اندازم، و منم خدای فعّال ما یشاء، از آنچه کنم باز پرسی ندارم، و خلق خود را از هر چه کنند بازپرسی کنم
مصطفوی, اصول کافی ترجمه مصطفوی جلد ۳, ۱۳
حبیب سجستانی گوید: شنیدم امام باقر علیه السّلام فرمود: همانا خدای عز و جل چون ذریه آدم علیه السّلام را از پشتش خارج ساخت، تا از آنها برای ربوبیت خود و نبوت هر پیغمبری پیمان گیرد، نخستین کسی که در باره پیغمبری او از انبیاء پیمان گرفت، محمد بن عبد اللَّه صلی اللَّه علیه و آله بود، سپس خدای عز و جل بآدم علیه السلام فرمود: بنگر تا چه میبینی؟ آدم علیه السلام بذریه خود که چون موران بودند نگریست، دید آسمان را پرکردهاند.
عرضکرد: پروردگارا! چه ذریه زیادی دارم؟! اینها را برای چه خلق فرمودی؟ و از پیمان گرفتنشان چه منظور داری؟ خدای عز و جل فرمود: تا مرا عبادت کنند و چیزی را شریک من نسازند و بپیغمبرانم ایمان آوردند و از آنها پیروی کنند.
آدم علیه السّلام عرضکرد: پروردگارا! چرا بعضی از اینها را بزرگتر از بعضی دیگر میبینم؟ و چرا برخی نور زیادی دارند و برخی نور کم، و برخی بینورند؟.
خدای عز و جل فرمود: ایشان را این گونه آفریدم تا در تمام حالات امتحانشان کنم.
آدم علیه السّلام عرضکرد: پروردگارا! بمن اجازه میدهی سخن گویم؟
خدای عز و جل فرمود: سخن گوی که روح تو از روح من است (یعنی از روحی است که من آفریدهام و بخود نسبت دادهام) و طبیعتت بر خلاف هستی من است (یعنی خلقت جسمانی و بد نیت با عوارض و طبایعش بر خلاف عالم مجرداتست).
آدم عرضکرد: ای کاش همه آنها را یکسان و یک اندازه میآفریدی که دارای یک طبیعت و یک خلقت میبودند، و رنگها و عمرهایشان یک نواخت میبود، و از لحاظ ارزاق برابر میبودند، تا برخی بر برخی دیگر ستم نمیکردند و هیچ گونه حسد و کینه و اختلاف در میانشان پیدا نمیشد.
خدای عز و جل فرمود: ای آدم بوسیله روح من سخن گفتی و بسستی طبیعتت خود را بزحمت انداختی نسبت بچیزی که در آن علم نداری (یعنی اصل نیروی نطق و بیانت بوسیله روحیست که من بتو دادم و آن خیر است و صلاح، ولی مضمون سخنت که عقیده بتساوی ذریه و نسلت میباشد، مقتضای اوهام و خیالاتیست که از قوای جسمانیت سرچشمه میگیرد، از این رو بر خلاف حکمت و صلاحست) من خالق دانا هستم، از روی دانائیم خلقت آنها را مخالف یک دیگر ساختم، و فرمانم در میان آنها بسبب مشیتم جاری شود، و بسوی تدبیر و تقدیر من میگرایند، خلقت من دگرگونی نپذیرد، همانا من جن و انس را آفریدم تا عبادتم کنند و بهشت را آفریدم برای کسی که اطاعت و عبادتم کند، و از پیغمبرانم پیروی نماید و باک ندارم، و دوزخ را آفریدم برای کسی که بمن کافر شود و نافرمانیم کند و از پیغمبرانم متابعت نکند و باک ندارم، و ترا و ذریهات را آفریدم. بدون اینکه احتیاجی بشما داشته باشم، بلکه ترا و آنها را آفریدم تا آزمایشتان کنم که کدامین شما در زندگی و پیش از مردنتان نیکو کردارتر هستید.
از این جهت دنیا و آخرت و زندگی و مرگ و اطاعت و معصیت و بهشت و دوزخ را آفریدم و در تقدیر و تدبیر خود این گونه اراده کردم، بعلم نافذی که نسبت بآنها دارم میان صورتها و پیکرها و رنگها و عمرها و روزیها و اطاعت و معصیتشان تفاوت و اختلاف انداختم، آنها را بشقی و سعید، بینا و کور، کوتاه و بلند، با جمال و پست، دانا و نادان، توانگر و مستمند، فرمانبر و نافرمان، سالم و بیمار، زمینگیر و بیآفت تقسیم نمودم تا (هر کس را بقدر استعدادش تکلیف کنم و بقدر اطاعتش پاداش دهم و دستهئی مشاغل سخت و مشکل را عهده دار شوند و نوع انسان باقی ماند و تا) سالم بنا تندرست بنگرد و مرا بسبب عافیتش شکر گزارد و ناتندرست بسالم بنگرد و دعا کند و از من بخواهد تا او را عافیت بخشم، و بر بلاء من صبر کند تا از عطاء جزیل خود باو ثواب دهم، و توانگر بفقیر بنگرد و سپاس و شکر من بجا آورد، و فقیر بتوانگر بنگرد و دعا کند و از من بخواهد، و مؤمن بکافر بنگرد و برای آنکه هدایتش کردهام سپاسگزاری من کند.
از این جهت آنها را آفریدم تا در خوشی و ناخوشی و عافیت و گرفتاری و عطاء و منعم آنها را آزمایش کنم، منم خداوند مالک توانا. من حق دارم همه آنچه را مقدر کردهام، طبق تدبیرم مجری سازم، و حق دارم آنچه را خواهم بنحوی که خواهم، تغییر دهم و بعضی از آنچه را مؤخر داشتهام مقدم دارم و برخی را که مقدم داشته مؤخر کنم، منم خدائی که هر چه اراده کنم انجام دهم و از آنچه کنم بازخواست نشوم، و من مخلوقم را از آنچه کنند بازخواست نمایم (زیرا خدای سبحانه و تعالی از لحاظ ذات و صفات کامل و نسبت بهر چه خواهد و کند عادل و عالمست و مصالح نهانی و دقیقی را که عقول مخلوقش بآن نرسد، میداند و ملاحظه میکند، از این رو بازخواست و حساب کشیدن از او معنی ندارد، ولی مخلوق هر که باشد، در کردار و رفتارش خوب و بد و زشت و زیبا یافت میشود پس باید مورد بازخواست و حساب کشی قرار گیرد).
محمدعلی اردکانی, تحفة الأولیاء( ترجمه أصول کافی) - جلد ۳, ۲۳
محمد بن یحیی، از احمد بن محمد و علی بن ابراهیم، از پدرش، از حسن بن محبوب، از هشام بن سالم، از حبیب سجستانی روایت کردهاند که گفت: شنیدم از امام محمد باقر علیه السلام که می فرمود: «چون خدای عز و جل فرزندان آدم علیه السلام را از پشت او بیرون آورد، تا از ایشان پیمان گیرد از برای خود به پروردگاری، و از برای هر پیغمبری به پیغمبری، اوّل کسی که از برایش، بر ایشان پیمان گرفت به اقرار کردن به پیغمبری او، محمد صلی الله علیه و آله بود. بعد از آن، خدای عز و جل به آدم فرمود: بنگر که چه میبینی؟ آدم علیه السلام به سوی ذرّیّه خویش نظر نمود، در حالی که ایشان چون مورچگان بودند و آسمان را پر کرده بودند. آدم علیه السلام عرض کرد: ای پروردگار! چه بسیارند ذرّیّه من، و از برای [چه] کاری ایشان را آفریدهای؟ پس به فرا گرفتن خویش پیمان را بر ایشان همه، از ایشان چه اراده داری؟
خدای تعالی فرمود: مرا پرستش کنند و با من چیزی را شریک نگردانند، و به پیغمبران من ایمان آوردند و ایشان را پیروی نمایند.
آدم عرض کرد: ای پروردگار! پس مرا چه میشود که بعضی از این مورچگان را از بعضی بزرگتر میبینم، و بعضی ازایشان را نور بسیاری هست، و بعضی ازایشان را نوری است اندک، و بعضی ازایشان را هیچ نور نیست!
خدای عز و جل فرمود: همچنین ایشان را آفریدم، تا ایشان را در همه حالتها که دارند، بیازمایم.
آدم علیه السلام عرض کرد: ای پروردگار! مرا رخصت میدهی در سخن گفتن، تا سخن بگویم.
خدای عز و جل فرمود: سخن بگو که روح تو از روح من است یعنی چیز لطیف شریفی است که من آن را به خود نسبت دادهام)، و سرشت و مزاج تو خلاف همیشه بودن من است.
آدم علیه السلام عرض کرد: ای پروردگار! اگر ایشان را آفریده بودی بر یک کالبد و یک اندازه و یک مزاج و یک آفرینش و یک رنگ و یک عمر و روزیهای برابر، پارهای از ایشان بر پارهای ستم نمیکرد، و در میان ایشان تحاسد و تباغض و اختلاف در چیزی از چیزها نبود، و چنان نبود که با هم حسد برند و بدخواه یکدیگر باشند، و با هم دشمنی کنند و در امور با هم موافقت نداشته باشند.
خدای عز و جل فرمود: ای آدم! به روح من گویا شدی و سخن گفتی، و به ضعف مزاج و سرشت خویش، مشقّت و زحمت دانستن آنچه تو را به آن هیچ دانشی نیست، بر خود گذاشتی. و منم آفریننده بسیار دانا که به علم خویش، در میان آفریدن ایشان مخالفت قرار دادم، و به خواست من، فرمان من در ایشان جاری میشود، و به سوی تدبیر و تقدیر من باز میگردند. هیچ تبدیل و تغییری از برای آفریدن من نیست. جز این نیست که من جن و انس را آفریدم از برای آنکه مرا پرستش کنند، و بهشت را آفریدم از برای هر که پرستش کند مرا، و مرا اطاعت کند از ایشان، و فرستادگان مرا پیروی نماید، و باک ندارم. و آتش دوزخ را آفریدم از برای آنکه به من کافر شود، و مرا نافرمانی کند، و رسولان مرا پیروی ننماید، و باک ندارم. و تو را و فرزندان تو را آفریدم، بیآنکه مرا حاجتی باشد به تو و به ایشان. و جز این نیست که هر یک از تو و ایشان را آفریدم، تا آنکه تو و ایشان را آزمایش کنم، که عمل کدام یک از شما نیکوتر است در دار دنیا، در زمان حیات شما، و پیش از آنکه بمیرند. و از برای همین، دنیا و آخرت و زندگی و مرگ و طاعت و معصیت و بهشت و دوزخ را آفریدم، و در تقدیر و تدبیر خویش همچنین اراده نمودم، و به علم خویش که در ایشان نفوذ کرده، در میان صورتها و تنها و رنگها و عمرها و روزیهای ایشان، و طاعت و معصیت ایشان، مخالفت قرار دادم.
پس در میانه ایشان، بدبخت و نیکبخت و بینا و کور و کوتاه و دراز و صاحب جمال و زشت و دانا و جاهل و مالدار و درویش و فرمانبرنده و نافرمان و تندرست و بیمار، و آنکه او را آفت و افگاری [/ رنجوری] باشد، و آنکه با او هیچ آفتی نباشد، قرار دادم؛ پس تندرست، به آن که آفتی به او رسیده نظر میکند، و مرا حمد میکند و ستایش مینماید، بر آن عافیتی که او را دادهام. و آنکه با او آفتی است به سوی تندرست نظر میکند، پس مرا میخواند و دعا میکند و از من سؤال مینماید که او را عافیت دهم، و بر بلاء و زحمتی که به او دادهام صبر میکند، و به این سبب او را به عطای جزیل خویش ثواب میدهم. و مالدار به درویش نظر میکند، و مرا حمد و شکر میکند، و درویش به مالدار مینگرد، و مرا میخواند و سؤال میکند. و مؤمن به کافر نگاه میکند، و مرا ستایش مینماید بر اینکه او را راه راست نمودهام؛ پس از برای اینکه دانستی ایشان را آفریدهام، تا آنکه ایشان را آزمایش کنم به سختی و تنگی و آفتها و بیماریها، و در آنچه ایشان را عافیت میدهم، و در آنچه ایشان را مبتلا میگردانم، و در آنچه ایشان را عطا میکنم، و در آنچه ایشان را منع مینمایم. و منم خدای صاحب ملک و پادشاهی و قدرت و توانایی. و مرا میرسد که همه آنچه را که تقدیر کردهام جاری نمایم، بر آنچه تدبیر نمودهام. و مرا میرسد که تغییر دهم از این امور، آنچه را که خواستهام، به سوی آنچه خواهم. و مرا میرسد که مقدّم دارم از این مقدّرات، آنچه را که مؤخّر داشتهام، و مؤخّر دارم، آنچه را که مقدم داشتهام از این تدبیرات. و منم خدایی که هر چه خواهم میکنم، و از آنچه میکنم کسی نتواند که مرا سؤال کند. و من خلق خود را از آنچه میکنند، سؤال خواهم کرد».