الکافی (ط - الاسلامیه) - جلد ۲، حدیث ۷۲

علي بن ابراهيم عن ابيه عن بكر بن صالح عن القاسم بن بريد قال حدثنا ابو عمرو الزبيري عن ابي عبد الله ع قال :

کمره ای, اصول کافی ترجمه کمره ای جلد ۴, ۱۱۳ ابو عمرو زبیری باز گفته است از امام صادق (ع)، گوید: به آن حضرت گفتم: ایها العالم به من خبر بده که کدام از اعمال برتر است؟ فرمود: آنکه خدا هیچ عملی را نپذیرد جز به همراه آن، گفتم: آن چیست؟ فرمود: ایمان به خدائی که نیست شایسته پرستشی جز او بلندتر درجه اعمال و شریفترین مقام و والاترین بهره است، گفتم: به من خبر ندهی از ایمان که گفتار است با کردار یا همان گفتار است بی‏کردار؟ فرمود: ایمان همه‏اش کردار است و گفتار هم بعضی از آن کردار است خدایش چنین مقرر داشته و در قرآن خود بیان نموده بطور واضح و روشن و با دلیل ثابت، قرآن برای او بدین گواه است و به سوی آتش دعوت کند، گوید: گفتم: قربانت آن را برایم شرح بده تا بفهمم، فرمود: ایمان حالات و طبقه‏ها و مراتبی دارد یکی در نهایت تمامی و دیگری در نقصان روشن و سومی در رجحان فزاینده، گفتم: ایمان شکل کاملی دارد و کم و بیش می‏شود؟ فرمود: آری، گفتم: این چگونه است، فرمود: زیرا خدا تبارک و تعالی ایمان را بر همه اعضاء تن آدمی‏زاده فرض کرده و بر آنها پخش کرده و تفریق نموده و هیچ عضوی نیست جز آنکه گماشته بر یک وظیفه ایمانی است غیر از آنچه عضو دیگر بر آن گماشته است. از جمله دل او است که با آن خردمندی دارد و می‏فهمد و می‏داند و فرمانده تن او است و هیچ عضوی کاری نکند جز به رأی و فرمان او. از آن جمله دو چشم او است که با آنها ببیند و دو گوشش که با آنها بشنود و دو دستش که با آنها بکوبد و دو پایش که با آنها راه رود و فرجش که با آن عمل جنسی کند و زبانش که با آن سخن گوید و سرش که رویش در آن است، در میان اینها عضوی نیست جز آنکه یک وظیفه ایمانی دارد جز آنچه عضو دیگری وظیفه دارد و آن را خدا تبارک اسمه مقرر کرده و قرآنش بدان گویا و گواه است. بر دل فرض شده جز آنچه بر گوش فرض است و بر گوش فرض است جز آنچه بر دو چشم فرض است و بر دو چشم فرض است جز آنچه بر زبان فرض است و بر زبان فرض است جز آنچه بر دو دست فرض است و بر دو دست فرض است جز آنچه بر دو پا فرض است و بر دو پا فرض است جز آنچه بر فرج فرض است و بر فرج فرض است جز آنچه بر روی فرض است. اما آنچه از ایمان که بر دل فرض است اقرار است و معرفت و عهده داری و رضا و تسلیم به این که نیست شایسته ستایشی جز خدا یگانه است شریک ندارد، معبود یکتا است همسر و فرزندی نگرفته است و به این که محمد بنده و فرستاده او است و اقرار به هر آنچه از طرف خدا آورده است از پیغمبری یا کتابی، این است آنچه خدا بر دل فرض کرده از اقرار و معرفت و همین کردار وظیفه او است و همین تفسیر قول خدا است (۱۰۶ سوره نحل) جز کسی که زورش کنند و دلش وابسته به ایمان است ولی کسی که دل به کفر دهد، و فرموده است (۲۸ سوره رعد): «هلا بیاد خدا دلها آسوده و وابسته‏ گردند» و فرموده است (۴۱ سوره مائده): «آن کسانی که به زبان ایمان آوردند و دلشان ایمان ندارد» (آیه چنین است: آنها که به زبان خود گفتند ایمان داریم و دلشان ایمان ندارد) و فرموده است (۲۸۴ سوره بقره): «اگر آشکار کنید آنچه در دل دارید یا نهان کنید خدا با آن به حساب شما رسد و بیامرزد هر که را خواهد و عذاب کند هر که را خواهد» این است خدا عز و جل بر دل فرض کرده از اقرار و معرفت و آن است کار دل و آن است سر ایمان و بر زبان فرض شده گفتار و اظهار از طرف دل بدان چه عهده‏مند آنست و بدان مقرّ است، خدا تبارک و تعالی فرموده است (۸۳ سوره بقره): «بگوئید به مردم، خوب» و فرموده است (۴۶ سوره عنکبوت): «بگوئید ایمان داریم به خدا و آنچه به ما نازل کرده و آنچه به شما نازل کرده، معبود ما و شما یکی است و ما برای او مسلمانیم» (این آیه در قرآنها به این صورت نیست در سوره بقره دنبال ما أُنْزِلَ إِلَیْنا این است که وَ ما أُنْزِلَ إِلی‏ إِبْراهِیمَ وَ إِسْماعِیلَ .... الخ و در سوره عنکبوت بعد از آمَنَّا بِاللَّهِ نیست بلکه بِالَّذِی أُنْزِلَ إِلَیْنا است تا آخر- ظاهر این است که نسخه نویسان تغییر داده‏اند یا امام نقل بمعنی کرده است یا هر دو آیه را ذکر کرده و از میانه انداخته‏اند و در نسخه نعمانی همان آیه سوره بقره ذکر شده است- از مجلسی ره) این است آنچه خدا بر زبان فرض کرده است و آن کار او است و بر گوش فرض کرده است که خود را از آنچه خدا شنیدنش را حرام کرده بر کنار دارد و از آنچه خدا بر او حلال ندانسته رو گرداند از نیوشیدن آن و از توجه بدان چه خدا عز و جل را به خشم آرد، خود را نگهدارد. و در این باره فرموده است (۱۴۰ سوره نساء): «و به تحقیق در قرآن بر شما نازل کرده است که هر گاه شنیدید که به آیات خدا کفر ورزند و آنها را به شوخی گیرند با آنها ننشینید تا در گفتگوی دیگری وارد شوند» سپس خدای عز و جل حال فراموشی را از آن جدا کرده و فرموده است (۶۸ سوره انعام): «و اگر پیش آمد که شیطان تو را به فراموشی کشید پس از یاد آوری مبادا با ستمکاران همنشین شوی، و فرمود (۱۸ سوره زمر): «مژده به بندگانم (۱۹) آن کسانی که می‏شنوند گفتار را و بهتر آن را پیروی می‏کنند، آنانند آن کسانی که خدا آنها را رهبری کند و آنانند همان خردمندان و خدا عز و جل فرموده است (۱ سوره مؤمنون): «به تحقیق که رستگار شدند مؤمنان (۲) آن کسانی که در نماز خود خشوع کنند (۳) و آن کسانی که از لغو رو گردانند (۴) و آن کسانی که همانها زکاة را می‏دهند». و فرموده (۵۵ سوره قصص): «و چون بیهوده شنودند از آن رو گردانیدند و گفتند کردار ماها برای خودمان و کردارهای شما برای خودتان». و فرمود (۷۲ سوره فرقان): «و چون گذر کنند به بیهوده، کریمانه و ارجمند گذرند» این است آنچه خدا از ایمان به گوش فرض کرده است و بدیده فرض کرده است که ننگرد بدان چه خدا حرام کرده است بر او و رو گرداند از آنچه خدا بر او روا نکرده است و این کردار ایمانی او است، خدا تبارک و تعالی فرماید ۳۰ سوره نور): «بگو به مردان مؤمن دیده‏های خود را فرو پوشانند و فروج خود را حفظ کنند» آنها را نهی کرد از این که به عورات خود بنگرند و یا مردی به فرج برادر خود نگاه کند و باید فرج خود را از نظر دیگران نگهدارد و فرمود که (۳۱ سوره نور): «بگو به زنهای مؤمنه که دیده‏های خود را فرو خوابانند و فروج خود را حفظ کنند» از این که به فرج همدیگر نگاه کنند و هم از این که دیگری به فرج آنها نگاه کند، فرمود: هر چه آیه در قرآن در باره حفظ فرج است منظور از آن حفظ از زنا است جز این آیه که مقصودش حفظ از نگاه است، سپس آنچه بر دل و زبان و گوش و چشم فرض شده است در آیه دیگر منظم کرده و فرموده است (۲۲ سوره فصلت): «شما پنهان نمی‏دارید که گوش و چشم و پوستتان بر شما گواه شوند»، مقصود از پوست فرج و ران است، و فرموده (۳۶ سوره اسراء): «مرو دنبال آنچه ندانی زیرا گوش و چشم و دلها همه وسیله مسئولیت هستند» این است آنچه خدا بر دو چشم فرض کرده از فرو خواباندن دیده از آنچه خدا عز و جل حرام کرده است و همان کردار او است از ایمان، و خدا بر دو دست فرض کرده که بدان چه خدا حرام کرده دراز نشوند و دراز شوند بدان چه خدا عز و جل فرمان داده است و بر آنها فرض کرده صدقه و صله رحم و جهاد در راه خدا و وضوء برای نماز و فرموده است (۶ سوره مائده): «آیا آن کسانی که گرویدند، وقتی بر خواستید برای نماز بشوئید روی خود را و دو دست خود را تا آرنج و مسح بکشید به سرهای خود و پاهای خود تا دو کعب» و فرمود (۴ سوره محمد): «چون بر خوردید با آن کسانی که کافرند گردن بزنید و چون از کارشان انداختید سخت در بندشان کنید تا پس از آن منت کشند و رها شوند یا فدیه دهند تا اینکه جنگ به پایان رسد» این است که خدا بر دو دست فرض کرده است که با آنها به سوی هیچ گناهی نروند و بر آنها فرض کرده است رفتن به سوی آنچه خدا عز و جل خشنود است و فرموده است (۳۷ سوره اسراء): «مرو در زمین از روی ناز و تکبر زیرا تو زمین را نشکافی و به بلندی کوهها نرسی» و فرمود (۱۹ سوره لقمان): «آرام راه رو و آواز خود را فرو گیر زیرا دلخراشترین آوازها بنگ خران است» و در باره گواهی دادن دستها و پاها بر خودشان و صاحبانشان در موضوع ضایع کردن فرمان خدا عز و جل و فرض متوجه بدانها فرموده است (۶۵ سوره یس): «امروز مهر نهیم بر دهانهایشان، و دستهایشان با ما سخن گوید و پاهاشان گواهی دهند بدان چه کسب می‏کردند، این هم از آن چیزها است که بر دستها فرض شده و بر پاها، و این کردار آنها است» و بر روی فرض کرده که برایش در شب و روز هنگام نماز سجده کند و فرموده است (۷۷ سوره حج): «آیا آن کسانی که گرویدند! رکوع کنید و سجده کنید و پروردگارتان را بپرستید و کار خوب کنید شاید شما رستگار شوید» این است کلیات فرض بر روی و دو دست و دو پا و در جای دیگر فرموده است (۱۸ سوره جن): «به راستی مساجد از آن خدا است پس نخوانید با خدا دیگری را» و فرموده است در آنچه بر اعضاء فرض کرده است از وضوء و نماز با آنها، چون که خدا عز و جل پیغمبرش را از بیت المقدس برگردانید به سوی خانه کعبه بر او فرو فرستاد که (۱۴۳ سوره بقره): «خدا نباشد که ایمان شما را نادیده گیرد، زیرا خدا به مردم بسیار دلنواز و مهربان است» و نماز را ایمان نامیده است، هر که خدا عز و جل را ملاقات کند و وظائف لازم هر عضو خود را انجام داده باشد خدا را با ایمان کامل ملاقات کرده است و از اهل بهشت است و هر که نسبت به وظیفه‏ای از آنها خیانت کرده باشد یا تعدی کرده باشد نسبت به آنچه خدا عز و جل فرمان داده است (یعنی بر خلاف عمل کرده باشد) خدا را با ایمان ناقص ملاقات کند، گوید: گفتم: من کاستی و درستی ایمان را فهمیدم، از کجا فزودن ایمان پدید آید؟ فرمود: قول خدا عز و جل است (۱۲۶ سوره توبه): «و چون سوره‏ای نازل شود برخی از آنها گویند این سوره به ایمان کدام یک شماها افزود اما برای آنها که گرویدند ایمانشان را بیفزاید و هم آنها خوش دل شوند (۱۲۷) و اما آن کسانی که دلشان‏ بیمار است پلیدی آنها بیفزاید» و فرمود (۱۳ سوره کهف): «ما داستان آنها را به درستی برای تو بسرائیم، به راستی آنها جوانانی بودند که به پروردگار خود گرویدند و فزودیم به هدایت آنان». اگر همه یکسان بودند و بیش و کمی نبود در ایمان بر یک دیگر برتری نداشتند و نعمت‏های ایمان برابر بود و مردم یکسان بودند و برتری در میان نبود ولی به ایمان درست مردم به بهشت روند و به فزونی ایمان مؤمنان در درجات نزد خدا بر هم برتری دارند و به کاستی ایمان تقصیرکاران به دوزخ در آیند. مصطفوی‏, اصول کافی ترجمه مصطفوی جلد ۳, ۵۶ ابو عمرو زبیری گوید: بامام صادق علیه السّلام عرضکردم: ای عالم: بمن خبر ده کدامیک از اعمال نزد خدا فضیلتش بیشتر است؟ فرمود: آنچه خدا عملی را جز بآن نپذیرد. گفتم: آن چیست! فرمود، ایمان بخدائی که جز او شایان پرستشی نیست، عالی ترین درجه و شریفترین مقام و بالاترین [روشن‏ترین‏] بهره است. عرضکردم: بمن نمیفرمائید که آیا ایمان گفتار و کردار است یا گفتار بدون کردار؟ فرمود: ایمان تمامش کردار است و گفتار هم برخی از کردار است که خدا واجب کرده و در کتابش بیان فرموده، بوجوبی که نورش روشن است و حجتش ثابت و قرآن بآن گواهی دهد و بسویش دعوت کند محمدعلی اردکانی, تحفة الأولیاء( ترجمه أصول کافی) - جلد ۳, ۱۰۹ علی بن ابراهیم، از پدرش، از بکر بن صالح، از قاسم بن برید روایت کرده است که گفت: حدیث کرد ما را ابوعمرو زبیری، از امام جعفر صادق علیه السلام و گفت: به آن حضرت عرض کردم: ای عالم! مرا خبر ده که کدام یک از عمل‏ها در نزد خدا بهتر است. فرمود: «آنچه خدا چیزی را قبول نمی‏فرماید، مگر به آن». عرض کردم: آن چه چیز است؟ فرمود: «ایمان به خدایی که هیچ خدایی غیر از او نیست، درجه‏اش از همه عمل‏ها بالاتر، و منزلتش از همه آنها بزرگوارتر، و بهره‏اش از آنها بلندتر است». راوی می‏گوید: عرض کردم: آیا مرا خبر نمی‏دهی از ایمان، که آیا گفتار و کردار است یا گفتاری است بی‏کردار؟ فرمود: «ایمان، همه آن کردار است، و گفتار، پاره‏ای از آن کردار است به چیزی که از جانب خدا واجب است و در کتاب خدا ظاهر، و نور آن روشن و حجّت آن ثابت است، و کتاب خدا از برایش به آن گواهی می‏دهد و او را به سوی آن می‏خواند». راوی می‏گوید: عرض کردم: فدای تو گردم! آن را از برای من وصف کن تا من آن را بفهمم. فرمود: «ایمان، حالت‏ها و درجه‏ها و طبقه‏ها و منزل‏ها است؛ پس بعضی از آن، ایمانی است تمام که تمامیّت آن به انتها رسیده، و پاره‏ای از آن، ایمانِ ناتمامی است که ناتمامی آن ظاهر و هویدا است، و برخی از آن، ایمان راجح و افزونی است که افزونی آن زیادتی دارد». عرض کردم: ایمان، ناتمام می‏باشد و کم و زیاد می‏شود؟! فرمود: «آری». عرض کردم: این چگونه می‏شود؟ فرمود: «زیرا که خدای- تبارک و تعالی- ایمان را بر همه اندام فرزند آدم واجب گردانیده و آن را بر آنها قسمت فرموده و در آنها پراکنده نموده؛ پس هیچ عضوی از اعضای او نیست، مگر آنکه از جانب ایمان گماشته شده بر چیزی که غیر از آن چیزی است که عضو دیگر که مانند آن است بر آن گماشته شده؛ پس از جمله آن اعضا، دل او است که به آن درمی‏یابد و دانش به هم می‏رساند و می‏فهمد، و آن پادشاه بدن او است که همه این اعضا در چیزی وارد نمی‏شوند و از چیزی باز نمی‏گردند، مگر از رأی و فرمانی که از او ناشی شده باشد. و از جمله آنها، چشم‏های او است که به آنها می‏بیند، و گوش‏های او است که به آنها می‏شنود، و دست‏های او است که به آنها سخت می‏گیرد، و پاهای او است که به آنها می‏رود، و فرج او است که جماع کردن از جانب آن است، و زبان او است که به آن می‏گوید، و سر او است که روی او در آن است؛ پس هیچ عضوی از این اعضا نیست، مگر آن‏که از جانب ایمان به چیزی موکّل شده است که غیر از آن چیزی است که عضو دیگر که مانند آن است به آن موکّل شده است، به آنچه از جانب خدای- تبارک اسمه- واجب است، که کتاب خدا به آن از برای اینها سخن می‏گوید، و به آن بر اینها گواهی می‏دهد. پس بر دل واجب ساخته، غیر از آنچه بر گوش واجب ساخته، و بر گوش واجب ساخته، غیر از آنچه بر چشم‏ها واجب ساخته، و بر چشم‏ها واجب ساخته، غیر از آنچه بر زبان واجب ساخته، و بر زبان واجب ساخته، غیر از آنچه بر دست‏ها واجب ساخته، و بر دست‏ها واجب ساخته، غیر از آنچه بر پای‏ها واجب ساخته، و بر پای‏ها واجب ساخته، غیر از آنچه بر فرج واجب ساخته، و بر فرج واجب ساخته، غیر از آنچه بر رو (/ چهره) واجب ساخته؛ پس آنچه بر دل واجب شده است ازایمان، اقرار و معرفت و اعتقاد و رضا و تسلیم است به اینکه خدایی نیست، مگر خدا، در حالتی که تنها است و او را شریکی نیست، و در حالی که خدایی است یگانه که عدیل و نظیر ندارد، و زن و فرزندی را فرا نگرفته، و اینکه محمد بنده و رسول او است- صلوات اللَّه علیه و آله-، و اقرار به آنچه از نزد خدا آمده؛ خواه پیغمبر باشد و خواه کتاب. و این مجمل آن چیزی است که خدا بر دل واجب گردانیده از اقرار و معرفت، و این کار دل است. و این است معنی قول خدای عز و جل: «إِلَّا مَنْ أُکْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِیمانِ وَ لکِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْکُفْرِ صَدْراً» «۱»؛ و ترجمه تمام آیه این است که: «کی (/ چه کسی) کافر می‏شود به خدا از پس ایمان خویش، مگر کسی که به جور بر آن داشته شود، و دلش آرمیده باشد به ایمان، و عقیده‏اش متغیّر نگردد. ولیکن هر که بگشاید به کفر سینه خود را و به آن اعتقاد کند، پس بر ایشان است خشم سختی از خدا، و از برای ایشان است عذابی بزرگ». و خدای- تعالی- فرموده: «أَلا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ» «۲»؛ یعنی: «بدانید و آگاه باشید! که دل‏های مؤمن به یاد خدا آرام می‏گیرد». و فرموده است: «الَّذِینَ قالُوا آمَنَّا بِأَفْواهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ» «۳»؛ یعنی: «آن کسانی که ایمان آوردند به دهان‏های خویش، و ایمان نیاورد دل‏های ایشان». و فرموده: «إِنْ تُبْدُوا ما فِی أَنْفُسِکُمْ أَوْ تُخْفُوهُ یُحاسِبْکُمْ بِهِ اللَّهُ فَیَغْفِرُ لِمَنْ یَشاءُ وَ یُعَذِّبُ مَنْ یَشاءُ» «۴»؛ یعنی: «اگر آشکار کنید __________________________________________________ (۱). نحل، ۱۰۶. (۲). رعد، ۲۸. (۳). مائده، ۴۱. (۴). بقره، ۲۸۴. آنچه را که در دل‏های شما است یا نهان سازید آن را، خدا شما را به آن محاسبه می‏کند؛ پس می‏آمرزد هر که را که خواهد، و عذاب می‏کند هر که را که خواهد». و حضرت فرمود: «این، آن چیزی است که خدای عز و جل بر دل واجب ساخته از اقرار و معرفت، و همین عملِ آن است، و آن سَرِ ایمان است. و خدا گفتار را بر زبان واجب گردانیده، و آنکه تعبیر و بیان کند از دل، به آنچه بر آن بسته شده و اعتقاد نموده و به آن اقرار کرده. خدای- تبارک اسمه- فرموده است: «وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً» «۱»؛ یعنی: «و بگویید از برای مردمان گفتار نیکو و ایشان را به راه راست دلالت نمایید». و فرموده: «قُولُوا آمَنَّا بِالَّذِی أُنْزِلَ إِلَیْنا وَ أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ وَ إِلهُنا وَ إِلهُکُمْ واحِدٌ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ» «۲»؛ یعنی: «بگویید که ایمان آوردیم به خدا، و آنچه فرو فرستاده شده است به سوی ما، و آنچه فرو فرستاده شده است به سوی شما. و خدای ما و خدای شما یکی است. و ما از برای او گردن نهندگانیم». و چنین آیه‏ای در قرآن نیست. و در سوره عنکبوت است که: «وَ قُولُوا آمَنَّا بِالَّذِی أُنْزِلَ إِلَیْنا وَ أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ» تا آخر آیه. یعنی: «و بگویید که ایمان آوردیم به آن چیزی که فرو فرستاده شده است به سوی ما، و فرو فرستاده شده است به سوی شما». تا آخر آنچه مذکور شد. و حضرت فرمود: «این، آن چیزی است که خدا بر زبان واجب گردانیده، و همین عملِ او است. و بر گوش واجب گردانیده که دوری گزیند از داشتن خویش، به آنچه خدا آن را حرام گردانیده، و آنکه اعراض کند از آنچه او را حلال نیست، از آنچه خدای عز و جل از آن نهی فرموده است، و از میل دادن خویش به سوی آنچه خدای عز و جل را به خشم می‏آورد. و در این باب فرموده: «وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَیْکُمْ فِی الْکِتابِ أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آیاتِ اللَّهِ یُکْفَرُ بِها وَ یُسْتَهْزَأُ بِها فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ» «۳»؛ یعنی: «و به تحقیق که خدا فرو فرستاده بر شما در کتاب خویش که قرآن است- یعنی در سوره انعام‏از آن، آنکه چون بشنوید آیت‏های خدا را، در حالتی که گرویده نشود به آنها و ریشخند شود به آنها، پس منشینید با ایشان، تا آنکه فرو روند در سخنی غیر از آن». بعد از آن، خدای عز و جل موضع فراموشی را استثنا فرموده و از این حکم بیرون نموده و فرموده: «وَ إِمَّا یُنْسِیَنَّکَ الشَّیْطانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّکْری‏ مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ» «۴»؛ یعنی: «و اگر فراموش گرداند شیطان بر تو اعراض کردن از ایشان را، پس منشین بعد از یاد کردنت سخن خدا را، با گروه ستمکاران». و فرموده: «فَبَشِّرْ عِبادِ* الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ‏ __________________________________________________ (۱). بقره، ۸۳. (۲). عنکبوت، ۴۶. (۳). نساء، ۱۴۰. (۴). انعام، ۶۸. فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِکَ الَّذِینَ هَداهُمُ اللَّهُ وَ أُولئِکَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ» «۱»- که ترجمه آن گذشت «۲»-، و خدای عز و جل فرموده است: «قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ* الَّذِینَ هُمْ فِی صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ* وَ الَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ* وَ الَّذِینَ هُمْ لِلزَّکاةِ فاعِلُونَ» «۳»؛ یعنی: «به حقیقت که رستگار شدند مؤمنان؛ آنان که ایشان در نماز خویش خاشع و ترسانند، و آنان که ایشان از آنچه بیهوده و بی‏فایده است در گفتار و کردار رو گردانند، و آنان که ایشان از برای زکات کنندگانند» «۴»؛ و فرموده: وَ إِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَ قالُوا لَنا أَعْمالُنا وَ لَکُمْ أَعْمالُکُمْ» «۵»؛ یعنی: «و چون شنوند سخن بیهوده و باطل را، روی بگردانند از آن و گویند: از برای ما است کردارهای ما و از برای شما است کردارهای شما». و فرموده: «وَ إِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا کِراماً» «۶»؛ یعنی: «و چون این بندگان پسندیده به چیز بیهوده و ناپسندیده‏ای بگذرند، بگذرند در حالتی که کریمان و بزرگواران باشند؛ یعنی نفس خود را گرامی دارند و در آنجا نایستند». و حضرت فرمود: «این، آن چیزی است که خدا بر گوش واجب گردانیده از ایمان، و آن، این است که گوش ندهد به آنچه از برای آن حلال نیست. و همین، عملِ آن است. و آن از جمله ایمان و پاره‏ای از آن است. و بر چشم واجب گردانیده که نظر نکند به آنچه خدا بر آن حرام گردانیده، و آنکه رو بگرداند از آنچه خدا از آن نهی فرموده، از آنچه برایش حلال نیست. و همین، عملِ آن است. و آن از جمله ایمان و پاره‏ای از آن است. و خدای- تبارک و تعالی- فرموده: «قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ وَ یَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ» «۷»؛ یعنی: «بگو به مؤمنان تا چشم فرو خوابانند، و بدن‏های خویش را بپوشند از دیدن نامحرم، و نگاه دارند فرج‏های خود را، و آن را از نامحرم بپوشند». و حضرت فرمود: «پس خدا ایشان را نهی فرموده از آنکه به عورت‏های ایشان نظر کنند، و از آنکه مردی به فرج برادرش نظر کند، و فرج خود را __________________________________________________ (۱). زمر، ۱۷ و ۱۸. (۲). و بشارت ده بندگان مرا، آنان که سخن را می‏شنوند و نیکوترین آن را دنبال می‏کنند اینان کسانی‏اند که خدا هدایتشان نموده و اینان‏اند خردمندان. (مترجم) (۳). مؤمنون، ۱- ۴. (۴) «. یعنی در این فعل که عبارت است از زکات دادن، اهتمام و شدّتی دارند. و مراد از زکات، قدری از مال که آن رابیرون می‏کنند، نیست. (مترجم) (۵). قصص، ۵۵. (۶). فرقان، ۷۲. (۷). نور، ۳۰. محافظت کند از آنکه به سوی آن نظر شود. و فرموده: «وَ قُلْ لِلْمُؤْمِناتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ وَ یَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ» «۱»؛ یعنی: «و بگو به زنان مؤمنه تا چشم‏های خود را فرو خوابانند، و دیده‏های خویش را از دیدن نامحرم بپوشانند، و نگاه دارند فرج‏های خود را». و حضرت فرمود: «یعنی از آنکه یکی از زنان به فرج خواهر خود نظر کند، و فرج خود را محافظت نماید از آنکه به سوی آن نظر شود». و فرمود: «هر چیز [که‏] در قرآن مذکور است ازنگاه‏داشتن فرج، مراد از آن نگاه‏داشتن آن است از زنا، مگر این آیه، که مراد از آن نگاه‏داشتن فرج است ازنظر و پوشیدن آن. بعد از آن، در آیه‏ای دیگر آنچه را که بر دل و زبان و گوش و دیده واجب گردانیده، جمع نموده و در رشته سخن کشیده و فرموده: «وَ ما کُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ یَشْهَدَ عَلَیْکُمْ سَمْعُکُمْ وَ لا أَبْصارُکُمْ وَ لا جُلُودُکُمْ» «۲»؛ یعنی: «و نبودید شما که در دل داشته باشید و نهان کرده و پوشیده باشید، در آن که گواهی دهد بر شما گوش‏های شما، و نه دیدهای شما، و نه پوست‏های شما». و حضرت فرمود: «مقصود از پوست‏ها، فرج‏ها و ران‏ها است. و فرموده: «وَ لا تَقْفُ ما لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ کُلُّ أُولئِکَ کانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا» «۳»» که ترجمه آن گذشت. و حضرت فرمود: «این است آنچه خدا بر چشم‏ها واجب گردانیده، از فرو خوابانیدن دیده از آنچه خدا حرام گردانیده. و این، عملِ آنها است. و آن‏از جمله ایمان و پاره‏ای از آن است. و بر دست‏ها واجب گردانیده که به آنها به عنف گرفته نشوند، و حرکت داده نشوند به سوی آنچه خدا حرام گردانیده. و آنکه به آنها بطش و گرفتن سخت به عمل آید و حرکت داده شوند به سوی آنچه خدای عز و جل به آن امر فرموده. و بر دست‏ها چیزی چند واجب گردانیده: از صدقه دادن، و صله رحم به جا آوردن، و به ایشان عطا کردن، و جهاد در راه خدا، و طهارت از برای نمازها. و فرموده: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ» «۴» یعنی: «ای کسانی که ایمان آورده‏اید! چون خواهید که برخیزید به نماز، و محدِث [/ بی وضو] باشید، پس بشویید روی‏های خود را و __________________________________________________ (۱). نور، ۳۱. (۲). فصّلت، ۲۲. (۳). اسرا، ۲۶. (۴). مائده، ۶. دست‏های خود را تا آرنج‏ها؛ یعنی در حالتی که دست‏ها تا آرنج‏ها باشد. «۱» و مسح کنید بعض از سرها و پای‏های خود را تا به استخوان‏ها [ی‏] برآمده از میان قدم (چنانچه اکثر علما گفته‏اند، یا تا اصل ساق، چنانچه بعضی گفته‏اند)». و خدا فرموده: «فَإِذا لَقِیتُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقابِ حَتَّی إِذا أَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثاقَ فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَ إِمَّا فِداءً حَتَّی تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزارَها»؛ «۲» یعنی: «پس هرگاه ببینید در کارزار آنان را که کافر شده‏اند، پس بزنید گردن‏های ایشان را، و ایشان را بکشید تا آنکه چون ایشان را بسیار کشتید، پس محکم کنید بند را؛ یعنی بعد از اسیر کردن ایشان، تا نگریزند؛ پس یا منّت می‏گذارید بر ایشان، منّت گذاشتنی بعد از آن، و یا فداء می‏گیرید از ایشان، فداء گرفتنی؛ یعنی شما مخیّرید میان منّت گذاشتن و فداء گرفتن، تا جنگ سنگینی‏های خود را بر زمین گذارد؛ یعنی اهل جنگ اسلحه خود را بگذارند». و حضرت فرمود: «این است آنچه خدا بر دست‏ها واجب گردانیده؛ زیرا که زدن از کار آنهااست. و بر پای‏ها واجب گردانیده که به آنها رفتن به سوی چیزی از نافرمانی‏های خدای عز و جل به عمل نیاید، و بر آنها رفتن به سوی آنچه خدای عز و جل را خوشْنود سازد، واجب ساخته و فرموده: «وَ لا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّکَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَ لَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولًا» «۳». و فرموده‏که: «وَ اقْصِدْ فِی مَشْیِکَ وَ اغْضُضْ مِنْ صَوْتِکَ إِنَّ أَنْکَرَ الْأَصْواتِ لَصَوْتُ الْحَمِیرِ» «۴»؛ یعنی: «و میانه‏رو باش در رفتن خویش، که تند و آهسته مرو، و فرو خوابان و کم گردان راز آواز خویش، و فریاد مکن و نعره مزن. به درستی که ناخوش‏ترین آوازها، هر آینه آواز خران است». وفرمود: «خدا در باب آنچه دست‏ها و پای‏ها بر نفس خویش و بر صاحبان خویش شهادت می‏دهند، از آنکه آنها آنچه را که خدای عز و جل به آن امر فرموده و آن را بر ایشان واجب نموده ضایع کرده‏اند، فرموده که: «الْیَوْمَ نَخْتِمُ عَلی‏ أَفْواهِهِمْ وَ تُکَلِّمُنا أَیْدِیهِمْ وَ تَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِما کانُوا یَکْسِبُونَ» «۵»؛ یعنی: «آن روز مهر می‏گذاریم بر دهان‏های ایشان، و سخن می‏گویند با ما __________________________________________________ (۱). نه تا دوش، و نه تا بند دست، و نه تا اصل انگشتان؛ چه دست در همه اینها استعمال می‏شود؛ پس آرنج‏ها، غایتِ‏مراد از دست است، نه [غایت‏] شستن، چنانچه سنّیان فهمیده‏اند. و مراد این است که این قدر از دست را در وضو بشویید. و شستن متعارف از بالا به پایین آمدن است، نه به‏عکس؛ پس وضوسازنده به طریقه‏ای که در غیر وضو دست خود را می‏شوید، در وضو نیز می‏شوید. و اگر غیر آن واجب می‏بود، خدای- تعالی- اشعاری می فرمود. و آنچه توهّم می‏شود که آیه ظاهر در مذهب سنّیان است، محض خطا است. (مترجم) (۲). محمد، ۴. (۳). اسرا، ۳۷. (۴). لقمان، ۱۹. (۵). یس، ۶۵. دست‏های ایشان، و گواهی می‏دهند پای‏های ایشان، به آنچه بودند در دنیا که کسب می‏کردند». و حضرت فرمود: «این نیز از جمله آن چیزی است که خدا بر دست‏ها و پای‏ها واجب ساخته، و همین، عمل آنها است. و آن از جمله ایمان و پاره‏ای از آن است. و بر رو واجب گردانیده سجده کردن را از برای او در شب و روز در اوقات نمازها. و فرموده که: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ارْکَعُوا وَ اسْجُدُوا وَ اعْبُدُوا رَبَّکُمْ وَ افْعَلُوا الْخَیْرَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ» «۱»». و حضرت فرمود: «این فریضه، فریضه‏ای است جامع و مشتمل بر فعل رو و دست‏ها و پای‏ها. و در جای دیگر (یعنی سوره جن) فرموده که: «وَ أَنَّ الْمَساجِدَ لِلَّهِ فَلا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَداً» «۲»». «۳» و ترجمه هر دو آیه مذکور شد. و حضرت فرمود: «یعنی در آنچه خدای- تعالی- بر اعضا واجب گردانیده، از طهارت و نماز در آنها. و بیان این، آن است که: چون خدای عز و جل پیغمبر صلی الله علیه و آله خود را از بیت المقدس که قبله او بود، به سوی کعبه گردانیده و آن را قبله او قرار داد، بر او فرو فرستاد که: «وَ ما کانَ اللَّهُ لِیُضِیعَ إِیمانَکُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِیمٌ» «۴»؛ یعنی: «و خدای- تعالی- چنان نیست که ضایع گرداند ایمان شما را. به درستی که خدا نسبت به مردمان، به غایت مهربان و بخشاینده است». و حضرت فرمود: «پس خدا نماز را ایمان نامید»، چنانچه در تفاسیر بیان آن مذکور است. و فرمود: «هر که خدای عز و جل را ملاقات کند و اعضا و جوارح خود را محافظت کرده باشد، و هر عضوی از اعضای او به آنچه خدای عز و جل بر آن واجب گردانیده وفا نموده باشد، ملاقات می‏کند خدای عز و جل را، در حالتی که ایمانش به سر حدّ کمال است، و چنین کسی از اهل بهشت است. و هر که در چیزی از آنها خیانت کرده باشد، یا تجاوز نموده باشد از آنچه خدای عز و جل در آنها امر فرموده، خدا را ملاقات کند و ایمانش کم و ناتمام باشد». راوی می‏گوید: عرض کردم: ناتمامی و تمامی ایمان را فهمیدم، اما زیاد شدن آن از کجا آمد و از چه معلوم شد؟ فرمود: «قول خدای عز و جل: «وَ إِذا ما أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ أَیُّکُمْ زادَتْهُ هذِهِ إِیماناً فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا فَزادَتْهُمْ إِیماناً وَ هُمْ یَسْتَبْشِرُونَ* وَ أَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَی رِجْسِهِمْ» «۵»؛ یعنی: «و چون فرو فرستاده شود سوره‏ای‏ __________________________________________________ (۱). حج، ۷۷. ای مؤمنان رکوع کنید و سجده بگذارید و خدایتان را عبادت کنید، شاید رستگار شوید. (مترجم) (۲). جن، ۱۸. (۳). سجده‏ها ویژه خدا است پس کس دیگری را با خدا مخوانید. (مترجم) (۴). بقره، ۱۴۳. (۵). توبه، ۱۲۴ و ۱۲۵. با پاره‏ای از قرآن، پس از جمله منافقان کسی هست که می‏گوید با منافقی دیگر از روی انکار و ریشخند، یا با ضعفای مؤمنان که: کدام یک از شما، این سوره، ایمان او را افزود و زیاد نمود؟ خدای- تعالی- در جواب او فرمود: پس امّا آنان که ایمان آورده‏اند، پس این سوره ایمان ایشان را زیاد کرد، و حال آنکه ایشان شاد می‏شوند به نزول آن. و امّا آنان که در دل‏های ایشان بیماری شک و نفاق است، پس این سوره پلیدی ایشان را افزود، در حالی که آن پلیدی منضمّ است به پلیدی ایشان که پیش از آن داشتند». و فرموده: «نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ إِنَّهُمْ فِتْیَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَ زِدْناهُمْ هُدیً» «۱»؛ یعنی: «ما قصّه می‏کنیم و می‏خوانیم بر تو خبر ایشان را- یعنی اصحاب کهف- به راستی و دوستی. به درستی که ایشان جوانان و مؤمنانی چند بودند که ایمان آوردند به پروردگار خویش، و زیاد کردیم راه‏نمونی ایشان را». و حضرت فرمود: «و اگر ایمان، همه آن یکی بود که هیچ زیادتی و نقصانی در آن نبود، یکی از مؤمنان را بر دیگری فضیلت و زیادتی نبود، و هر آینه نعمت‏ها در آن برابر بود، و مردمان همه مساوی بودند، و تفضیل و افزونی دادن بعضی ازایشان بر بعضی باطل بود، ولیکن به تمامی ایمان، مؤمنان داخل بهشت می‏شوند، و به زیادتی در ایمان، مؤمنانی که داخل بهشت می‏شوند، از یکدیگر به درجات در نزد خدا افزون می‏آیند، که هر که ایمانش بیشتر، درجه‏اش در نزد خدا رفیع‏تر باشد. و آنان که در محافظت اجزای ایمان کوتاهی کردند، و حقّ آن را ضایع نمودند، به نقصانِ ایمان داخل آتش جهنّم خواهند شد». __________________________________________________ (۱). کهف، ۱۳.