الکافی (ط - الاسلامیه) - جلد ۲، حدیث ۸۲۴

محمد بن جعفر عن محمد بن اسماعيل عن عبد الله بن داهر عن الحسن بن يحيي عن قثم ابي قتاده الحراني عن عبد الله بن يونس عن ابي عبد الله ع قال :

کمره ای, اصول کافی ترجمه کمره ای جلد ۵, ۱۵ از امام صادق (ع) فرمود که: مردی به نام همّام، عابد و خداپرست و ریاضت‏کش، برابر امیر المؤمنین (ع) که سخنرانی می‏کرد، برخاست و گفت: یا امیر المؤمنین، برای من، مؤمن را وصف کن و صفت او را شرح بده تا گویا او را به چشمِ خود می‏نگرم، در پاسخش فرمود: ای همّام، مؤمن همان زیرک و هوشمند است، شادیش در چهره او است و اندوهش در دل، دلش از همه چیز پهناورتر است و نزد خود از همه کس خوارتر، از هر چه نابود شود و به هر چه خوب باشد پویان، نه کینه‏ورز است و نه حسود و نه جهنده و نه دشنام گو و نه عیب جو و نه پشت سر بدگو، گردن فرازی را بد دارد و شهرت را دشمن شمارد، غمش طولانی است، و همتش بلند و دور زن، بسیار خموش است و با وقار و یادآور و شکیبا و شکرگزار، از اندیشه در آینده خود غمناک است و از نداشتن مال دنیا شاد، خلقش هموار و طبعش خاکسار و وفایش پایدار و خودش کم آزار است، نه دروغزن باشد و نه آبرو ریز. اگر بخندد، به سبک سری و آبرودری نرساند و اگر خشم کند، از جای بدر نرود، خنده‏اش به قهقهه نرسد و بر لبان نقش بندد، و پرسش او برای آموختن باشد و مراجعه او برای فهمیدن است، دانشش بسیار و بردباریش بزرگوار است، پر مهربان است و بی‏دریغ نشتابد و دل تنگ نشود و بدمستی و سرکشی نکند، در قضاوت خلافِ حق نگوید، و در علمِ خود راه بی‏دادگری نپوید، چون سنگ خارا سخت است (به آسانی تحت نفوذ قرار نگیرد و خلفِ وعده و خلاف وظیفه نکند) و رنجبری و کوشش در کام او شیرین‏تر از عسل است، نه آزمند است و نه بیتاب و نه سخت و نه لاف زن و نه باربرِ دیگران و نه در جستجوی اسرار دیگران، به خوشی ستیزه کند و به ارجمندی مراجعه نماید (یعنی با ادب و مردانگی به موارد نیاز خود رجوع کند که مهمتر آنها به درگاه خدا است برای توبه از گناه و تحصیل مقام بندگی) اگر خشم ورزد از عدالت به در نرود، و اگر چیزی خواهد به راه نرمش گراید، نه بیباک است و نه هتّاک و نه زورگو، پاک دوستی و سخت پیمان و عهد نگسل است، مهربان و چسبان و بردبار و گمنام و کم زوائد است، از خدا عز و جل خشنود است و با هوای نفسش مخالف، بر زیر دست سختی نکند و در آنچه به کارش نیاید در نیالاید، یاور دین است و مدافع از مؤمنین و پناه برای مسلمین، ستایش گوشش را ندرد (در او سوء تأثیر نکند) و طمع در دلش ننشیند و فرو نرود و بازیچه او را از قضاوت حکیمانه برنگرداند و نادان بر دانش او مطّلع نشود. بسیار به جا گوید، و بسیار کارگر است، دانشمندی است‏ عاقبت اندیش، نه هرزه است و نه در جست و خیز، بسیار پیوند است و بی‏زحمت، بسیار بخشش است در جای خود، نه به خود بالد و نه دغل باشد، نه پیگردی از عیبِ دیگران کند و نه به کسی ستم روا دارد، اخلاقش خوش است و در زمین به کوشش است، کمک ناتوان است و دادرسِ بیچارگان، پرده آبروئی ندرد و رازی را فاش نکند، بلا بسیار کشد و شکایت اندک کند، اگر خوبی کند به یادش آرد و اگر بدی بیند نهانش کند، عیب را پوشد و حفظ الغیب کند، از لغزش درگذرد و از نکوهش، چشم پوشد، بر اندرزی مطّلع نگردد که آن را از دست بنهد (چه در باره خودش از دیگران و چه در باره یادآوری آن به دیگران) و ناهمواری و ستمی را وانگذارد که اصلاحش نکند استوار است، پایدار است، پرهیزکار است، پاک است، شسته است، پسندیده است، عذرپذیر، و خوب گوید، و به مردم خوش بین باشد و در نادیده، خود را متّهم سازد (خود را به عیب، متّهم سازد خ ل) از روی فهم و دانش برای رضای خدا دوست گردد و به دور اندیشی و تصمیم برای رضای خدا دوستی را ببرد، شادی او را به بد مستی نکشاند، و شادمانی او را از جا بدر نبرد، یاد آور دانا باشد و آموزنده به نادان، نیرنگ از او توقّع ندارند و از دست برد او نترسند، هر کوششی نزد او از کوشش خودش پاکتر است و هر کس در بر او از خودش شایسته‏تر، عیب خود داند و به غم خود اندر است. جز به پروردگارش اعتماد ندارد، آواره است، تنها است، بی‏علاقه است، (غمناک است)، برای خدا دوست دارد و در راه خدا جهاد کند تا خشنودی او را پیروی کند، برای دلِ خود انتقام نجوید، و در مورد خشم پروردگارش دوستی نکند، همنشین فقراء است، و هم آهنگ راستگویان، و هم پشت و هم دست با اهل حق، کمکِ نزدیک است، و پدر برای یتیم و شوهر برای بیوه زنان، به مستمندان مهربان است، و برای هر ناگواری امید به او است، برای هر سختی آرزومند اویند، با نشاط است، و خوشرو و نه چهره در هم و عیب جو، سخت است، و بسیار خشم فرو خور و بسیار خنده رو. نازک بین است و پُر حذر (نادانی نکند و اگر به او نادانی شود بردباری کند)، بخل نورزد و اگر هم از او دریغ دارند صبر کند، تعقّل دارد و آزرم کند و قناعت دارد و بی‏نیاز است، حیایش بر شهوت او برتری دارد و دوستیش بر حسدش و گذشتش بر کینه‏اش، نادرست نگوید، جز راه اقتصاد نپوید، رفتارش فروتنی است. برای پروردگارش خاضع است و از او در هر حال خشنود است، نیّتش پاک است و کردارش بی‏دغلی است و فریب، نگاهش عبرت است و خموشیش اندیشه و گفتارش حکمت، خیرخواه و بخشش کن و برادر، در نهان و عیان خیرخواه است، از برادر خود قهر نکند و غیبت او ننماید و به او نیرنگ نزند، بر آنچه از دستش رفته افسوس نخورد، و به هر مصیبتی بیند، اندوه نخورد به آنچه برایش روا نیست امید نبندد، در سختی و تنگدستی سست نشود و در خوشی و فراوانی سست نگردد، بردباری را با دانش در آمیزد و خرد را با شکیبائی، ببینی که تنبلی از او دور است و نشاط او پیوسته است، آرزوی کوتاه دارد و لغزش اندک و انتظار مرگ، دلش لرزان است و در یاد پروردگار خود است، نفسش قانع و جهلش منفی و کارش آسان است، برای گناهش غمنده است و شهوت خود را کشته، خشمش را به خوبی فرو خورد و خلقش را مصفّا نماید، همسایه از او آسوده است و سر بزرگی ندارد، بدان چه به او رسد قانع است و پایه‏ صبرش استوار، کارش محکم است و ذکرش بسیار. با مردم در آمیزد تا دانش آموزد و دم بندد تا سالم زید و بپرسد تا بفهمد، تجارت کند تا سود برد، به خبر خوب گوش ندهد تا بدان بنازد (یعنی آن را یاد گیرد و به نقل آن افتخار کند) (منصب خوب را نپذیرد تا به وسیله آن بد کاری کند یعنی از مقام خود سوء استفاده کند و هرزگی پیش گیرد خ ل) سخن نگوید تا بر دیگران زورنمائی کند، خودش از خویش در رنج است و مردم از او در آسایش، خود را برای دیگر سرایش در رنج اندازد و مردم را از خود آسوده سازد، اگر به او ستم شود شکیبا باشد تا خدا برای او انتقام کشد، دوریش از هر که کناره کند ناخواهی و پاکدامنی است و نزدیکیش به هر کس نزدیک شود نرمی و مهربانی است، دوری کردنش از راه بزرگ منشی و تکبّر نیست و نزدیکیش فریب و نیرنگ نیست بلکه به اهل خیری که پیش او بودند، اقتداء کند و پیشوای نیکان پس از خود باشد. گوید: همّام، پس از شنیدن بیانات امام، جیغی زد و بی‏هوش افتاد، پس امیر المؤمنین (ع) فرمود: هلا به خدا که من از همین بیتابی بر او می‏ترسیدم و فرمود: پندهای رسا و عمیق با اهل خود چنین کنند، گوینده‏ای به آن حضرت گفت: پس ای امیر المؤمنین، تو را چه در نهاد است؟ (یعنی چرا با توجه به این پندها جیغ نزنی و بی‏هوش نشوی؟) فرمود: راستی برای هر کس، اجل مقرری است که از آن در نگذرد و آن اجل را سبب معینی است که از آن تجاوز نکند، آرام باش، پیش نیافت (باز مگرد خ ل) همانا شیطان بر زبانت دمید (یعنی این اعتراض تو یک القاء شیطانی است که گستاخانه به من عرض داشتی و برای خود حق اعتراض پنداشتی). مصطفوی‏, اصول کافی ترجمه مصطفوی جلد ۳, ۳۲۱ امام صادق علیه السّلام فرمود: مردیکه نامش همام و خداپرست و عابد و ریاضتکش بود، در برابر امیر المؤمنین علیه السّلام که سخنرانی میفرمود برخاست و گفت: یا امیر المؤمنین! اوصاف مؤمن را برای ما آن طور بیان کن که گویا در برابر چشم ماست و باو مینگریم، فرمود: ای همام مؤمن همان انسان زیرک و باهوشی است که شادیش بر چهره و اندوهش در دلش باشد، فراخ‏دلتر از همه چیز و متواضعتر از همه کس است، از هر نابودی گریزان و بسوی هر خوبی شتابانست کینه و حسد ندارد، بمردم نمیپرد و دشنام نمیدهد، عیبجو نیست و غیبت نمیکند، گردن فرازی را نمیخواهد و شهرت را ناپسند شمارد، اندوهش دراز و همتش بلند و خاموشیش بسیار است، با وقار است و متذکر، صابر است و شاکر، از فکر خود غمناکست و از فقیر خویش شادان، خوش خلق و نرم‏خو است، باوفا و کم آزار است، دروغزن و پرده در نیست. اگر بخندد دهن ندرد، و اگر خشم کند سبکسری نورزد، خنده‏اش بر لبها است و پرسشش برای‏ دانستن و دوباره پرسیدنش برای فهمیدن، دانشش بسیار و بردباریش بزرگ و مهربانیش زیاد است، بخل نورزد و شتاب نکند، دلتنگی نکند و مستی ننماید، در قضاوت خلاف حق نگوید، و در عملش بیراهه نرود از سنگ خارا محکمتر است، و در کسب و کار از عسل شیرین‏تر، نه حریص است و نه بیتاب و نه خشن و نه پر مدعی و نه متکلف و نه پر کنجکاو (در امر دنیا) نزاع کردنش نیکو و مراجعه کردنش شرافتمندانه است، عادلست اگر خشم ورزد، ملایمست اگر چیزی خواهد، بیباک و پرده در و زورگو نیست، دوستیش صمیمانه و پیمانش محکم و در قرار داد باوفاست. مهربان و چسبان و بردبار و گمنام و کم زوائد است، از خدای عز و جل راضی و مخالف هوای نفس خویش است، بزیر دستش درشتی نکند و در آنچه باو مربوط نیست وارد نشود، یاور دین و حامی مؤمنین و پناه مسلمین است، ستایش مردم از او گوشش را ندرد (فریفته‏اش نسازد) و طمع دلش را نخراشد، بازیهای کودکانه حکمتش را نگرداند و مرد نادان بدانشش پی نبرد. میگوید و بکار می‏بندد، دانشمند است و دوراندیش، ناسزا نگوید و سبکی نکند. صله رحم کند و بر آنها گرانبار نشود، بخشش کند بدون اسراف، نیرنگباز و حیله گر نیست، پی‏گیر عیب کسی نباشد، و بر هیچ کس ستم نکند، با مردم ملایمت دارد و (برای قضاء حوائج آنها) در روی زمین کوشش میکند یاور ناتوانست و دادرس بیچاره، پرده‏ئی را ندرد و رازی را آشکار نسازد، گرفتاریش زیاد و شکایتش اندکست اگر خوبی بیند بیاد آورد، و اگر بدی بیند نهان کند، عیب را بپوشد و غیب نگهدار باشد (آبروی مردم را در نبودنشان نگهدارد) از خطا درگذرد و از لغزش چشم پوشی کند، بنصیحتی آگاه نشود که آن را رها کند و هیچ کجروی را اصلاح نکرده نگذارد، امین است و باوفا و پرهیزکار و پاکدامن و بی‏عیب و پسندیده‏ نسبت بمردم عذرپذیر است و از آنها به نیکی یاد میکند و حسن ظن دارد، و در نهان خود را [و خود را بعیب‏] معهم میکند. از روی فهم و دانش برای خدا دوست شود، و با دور اندیشی و تصمیم برای خدا از مردم کناره گیرد، شادمانی نابخردش نسازد و خوشحالی بسیار عقلش را نبرد. یاد آور دانا باشد و معلم نادان، کسی از او انتظار شر ندارد و از بلایش نترسد (زیرا شر و بلا بکسی نرساند) کار و کوشش هر کسی را از خود خالص‏تر داند، و نفس هر کس را از نفس خود صالحتر شناسد، عیب خود را میداند و گرفتار غم خویش است، جز بپروردگارش بچیزی اعتماد نکند، غریب و یکتا و بیعلاقه [و اندوهگین‏] است، برای خدا دوستی کند و در راه خدا جهاد نماید تا از خشنودی او پیروی کرده باشد، خودش بخاطر خویش انتقام نگیرد (بلکه انتقام را بخدا واگذارد) و در مورد خشم پروردگارش دوستی نکند، با فقرا بنشیند و با راستان راست باشد و اهل حق را یاری کند، یاور خویشاوند است و پدر یتیم و شوهر بیوه زنان، و مهربان بمستمندان، در گرفتاریها آرزوی او کشند و در سختیها باو امیدوارند، با نشاطست و خوشرو، نه عیبجو و ترش‏رو، محکم است و فروخورنده خشم، خندان لب است و دقیق نظر و بسیار پرهیز، [نادانی نکند و در برابر نادانی دیگران بردباری ورزد] بخل نکند و در برابر بخل دیگر صبر کند، تعقل کند تا شرم ورزد، و قناعت کند تا بی‏نیاز گردد. شرمش بر شهوتش برتری دارد، و دوستیش بر حسدش و گذشتش بر کینه‏اش، جز سخن درست نگوید و جز لباس اقتصاد نپوشد، با تواضع راه رود، و در اطاعت پروردگارش خاضع باشد، در همه‏ احوال از خدا راضی است. نیتش خالص است و اعمالش بی‏غش و نیرنگ بازی، نگاهش عبرتست و سکوتش فکرت و سخنش حکمت، خیرخواه و بخشنده و برادر است، در نهان و آشکار نصیحت کند، از برادرش دوری نکند و غیبت ننماید و با او مکر نورزد، بر آنچه از دستش رفته افسوس نخورد، و بر مصیبتی که باو رسیده اندوهگین نشود، توقع بیجا نداشته باشد، و هنگام سختی سست نشود، در زمان خوشی مست نگردد، بردباری را با دانش آمیزد و عقل را با صبر، تنبلی را از او دور بینی و نشاطش را پیوسته، آرزویش نزدیک و لغزش کم است، منتظر مرگست و دلش خاشع، بیاد خداست و نفسش قانع و جهلش زدوده و کارش آسان، برای گناهش غمگین است و شهوتش مرده و خشمش فروخورده، و خلقش ناآلوده، همسایه‏اش از او آسوده است و بر سر خود پسندی نیست، بآنچه برایش مقدر شده قانع است، بردباریش متین و کارش محکم و تذکرش بسیار است. با مردم در آمیزد که دانا شود و سکوت کند که سالم ماند و بپرسد که بفهمد و تجارت کند که سود برد، گوش دادنش بسخن خوب برای بالیدن بدیگران نیست [پست حساس را نپذیرد که آن را وسیله گناه و زشت کاری سازد] و سخن گفتنش برای زور گوئی بدیگران نیست، خودش از خویش در زحمت است و مردم از او در راحت، خودش را برای آخرتش بزحمت افکنده و مردم را از (شر و آزار) خود راحت ساخته، اگر بر او ستمی شود صبر کند تا خدا برایش انتقام گیرد، دوریش از هر که دوری میکند بغض و کناره‏گیری از آلودگی است، و نزدیکیش بهر که نزدیک می‏شود، ملایمت و مهربانی است، دوریش برای خودپسندی و بزرگ فروشی نیست، و نزدیکیش برای فریب و نیرنگ نباشد، بلکه از پیشینیان اهل خیر پیروی کند، و خود پیشوای نیکان پس از خود باشد. راوی گوید: همام فریادی کشید و بیهوش بیفتاد، امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: همانا بخدا من از بی‏تابی او ترسان بودم. سپس فرمود: اندرزهای رسا با اهل اندرز چنین میکند. شخصی عرض کرد: پس شما را چه شده؟ (که فریاد نکشی و بیهوش نشوی) فرمود: هر کسی را اجلی است که از آن نگذرد و سببی است که از آن تجاوز نکند، آرام باشد و دیگر مگو که شیطانی این سخن را بزبانت دمید. محمدعلی اردکانی, تحفة الأولیاء( ترجمه أصول کافی) - جلد ۳, ۵۶۳ محمد بن جعفر، از محمد بن اسماعیل، از عبداللَّه بن زاهر، از حسن بن یحیی، از قثم بن ابوقتاده حرّانی-، از عبداللَّه بن یونس از امام جعفر صادق علیه السلام روایت کرده است که فرمود: «مردی که او را همام می‏گفتند و بسیار عبادت می‏نمود و به غایت پاکیزه بود و در عبادت نهایت سعی و کوشش داشت، به سوی امیرالمؤمنین علیه السلام برخاست و آن حضرت خطبه می‏فرمود. پس عرض کرد که: یا امیرالمؤمنین! صفت مؤمن را از برای ما شرح و بیان کن، به طریقی که گویا ما به سوی او نظر می‏کنیم و به چشم خویش او را می‏بینیم. حضرت علیه السلام فرمود که: ای همام! آنکه مؤمن است در حقیقت، صاحب زیرکی و عقل و نظافت است. شادیش در رویش نمایان، و اندوهش در دلش پنهان. سینه‏اش از هر چیزی وسیع‏تر، و نفسش از هر چیزی وضیع‏تر. منع می‏کند از هر چه نیست و نابود باشد، و ترغیب می‏نماید بر هر چه نیکو و محمود باشد. کینه ندارد و بدخواهی نمی‏کند و برنمی‏جهد و دشنام نمی‏دهد، و عیب و زشتی مردمان نجوید، و سخن بدی در حقّ ایشان نگوید. رفعت و بزرگی را ناخوش دارد، و سُمعه و آوازه را خوش ندارد. اندوه گذشته و آینده‏اش دراز و دور، و خاموشی و سکوتش در غایت کثرت و وفور. صاحبْ وقاری است ذاکر، و شکیبایی ورزنده و شاکر. به فکر خویش اندوهناک، و به فقر خویش فرحناک است. در طبع و منشش آسانی و سهولت است، و در طبیعت و آفرینشش نرمی، نه خشونت. وفایش استوار و محکم، و اذیّت و آزارش به مردم کم. بر کسی دروغ نمی‏بندد، و پرده حرمت کسی را پاره نمی‏کند. اگر بخندد، دهان از هم ندرد، و اگر خشم گیرد، سبکی و بی‏عقلی نکند. خندیدنش تبسّم و پرسیدنش تعلّم، و بازگشتش در پرسیدن، مقصود از آن تفهّم و فهمیدن است. علم و حلمش فراوان و بزرگوار، و رحمت و رقّت قلبش بسیار و بی‏شمار. بخل نمی‏ورزد و در کارها نمی‏شتابد. دلتنگ نمی‏شود و به افراط شادی نمی‏کند. میل [به ناحق‏] نمی‏کند در حکم خویش، و ستم نمی‏نماید در علم خویش. نفس ناطقه‏اش از سنگ هموارِ سخت، سخت‏تر، و کوشش و سعی‏اش در عبادت از عسل شیرین‏تر. نه حریصی است که پیوسته در تب و تاب باشد، و نه بی‏صبری است که همیشه اوقات بی‏تاب باشد. درشتی نمی‏کند و لاف نمی‏زند و از خود چیزی نمی‏نماید که چنان نباشد، و فرو نرود به دقّت در آن‏چه محتاج به آن نباشد.منازعه و خصومتش زیبا. مراجعه و بازگشتش خوب و رعنا. از عدل و راستی نگذرد اگر غضب کند، و از رفق و نرمی دست برندارد اگر طلب کند. بی‏باکانه خود را در چیزی نیفکند، و رسوایی و تجبّر و گردنکشی نکند. محبّتش خالی از گرد و غبار، و عهد و پیمانش محکم و استوار. به عقدی که بست وفا می‏نماید، و به ناخنِ بی‏وفایی گره آن را نمی‏گشاید. مهربانی است بخشنده، و بردباری است فرومایه بی‏نام و نشان. سخن بی‏مصرف و زیاد از او ناید؛ چه هرگز چیزی نگوید، مگر آن‏چه به کار او آید. از خدای عز و جل خشنود و در مقام رضامندی، و با هوا و هوس خویش در محلّ خلاف و نارضامندی است. بر آنکه از او پست‏تر باشد درشتی نکند. در آن‏چه به کارش نیاید فرو نرود. دین اسلام را یاری‏کننده، و بدی را از مؤمنان نگاه دارنده، مسلمانان را کهفی است که به او پناه برند، و در جمیع حوادثات و بلیّات در پناه او روند. ستایش مردمان گوش او را ندرد، و طمع از ایشان به دلش گزندی نرساند و مجروح نکند. بازی و بازی کردن، حکمش را نگرداند، و جاهلِ نادان بر علمش اطّلاع به هم نرساند. بسیار گوید در آن‏چه باید، و بسیار کند در آن‏چه شاید. دانا است و آگاه. هوشیار در گاه و بی‏گاه. سخنش ناسزا نباشد، و عقلش سبک نباشد. پیوسته پیوند می‏دهد بی‏آنکه درشتی کند. و همیشه بخشش می‏کند بی‏آنکه از حد درگذرد. فریفته نمی‏شود و بی‏وفایی نمی‏کند. و از پی اثری نمی‏رود و بر بشری ستم نمی‏کند. به آفریدگان خدا مهربان، و در زمین کار کن و شتابان است. ضعیفِ ناتوان را یاری می‏دهد، و ستمدیده بیچاره را فریادرسی می‏کند. پرده کسی را نمی‏درد، و رازی را بروز نمی‏دهد. بسیار زحمت می‏کشد. هیچ شکایت نمی‏کند. اگر خیر و خوبی بیند، آن را یاد نماید، و اگر به چشم خویش بدی را ببیند، آن را بپوشاند. زشتی و عیب را بسی می‏پوشد، و در حفظ الغیب هر کسی می‏کوشد. و از سُرسُر درآمدن [لغزش و سُرخوردن‏] مردمان می‏گذرد، و لغزش و خطا را می‏آمرزد و درمی‏گذرد. بر هیچ خیرخواهی اطّلاع به هم نرساند که آن را وا گذارد، و پاره‏ای از جور و ستم را ترک نکند تا آن را به اصلاح آورد. امینی است معتمد و محلّ اعتبار، و مهربانی است محکم و استوار. پرهیزگار پاکیزه، و پاکی است پسندیده. عذر و بهانه را از هر بنده پذیرد، و به نیکی یاد کند و بر کسی خُرده نگیرد. و به مردمان گمان نیک برد، و نفس خویش را بر عیب متّهم کند. در راه خدا دوستی می‏کند با دانشمندی و علم، و در راه خدا آشتی می‏برد با هوشیاری و عزم. شادی یا اندوه، او را از جا به در نبرد، و خرّمی و نشاط، او را سبک و بی‏وقار نکند. دانارا به یاد آورد و پند دهد، و نادان را بیاموزد و تعلیم دهد. هیچ سختی به جهت او انتظار نکشند «۱»، و هیچ بدی و گزندی برای او نترسند. هر سعی‏ای در نزد [و دیده‏] او از سعی‏اش خالص‏تر، و هر نفسی در نزد او از نفسش صالح‏تر است. دانا است به عیب خویش، و مشغول است به اندوه خویش. به غیر حضرت پروردگار خویش غیر واثق، و تنهایی است یگانه و غمگین [یا مجرّد از علایق‏] «۲». دوستی می‏کند در راه خدا، و جهاد می‏کند در راه خدا، تا آنکه خشنودی آن جناب را پیروی کند، و از برای خود به [دست‏] خود از کسی انتقام نکشد. و در خشم پروردگار خویش مودّت ندارد، (چه در جایی که رضای او نباشد اصلًا محبّت ندارد). با اهل فقر و درویشی همنشین، و با صاحبان صدق و راستی دوستی‏گزین است. با خداوندان حقّ، مُوازِر [/ پشتیبان‏] و یکدیگر را یاور و ناصرند. غریب دور از وطن را یاور، و یتیم بی‏پدر را پدر است. شوهری است از برای بیوه‏زنان، و به صاحبان درویشی به غایت مهربان. و مردم از برای دفع هر ناخوشی به او امید دارند، و از برای دفع هر سختی و شدّتی به او امید دارند. گشاده‏روئی است خوش‏طبع و شادمان، نه ترش‏رو است و نه جویای خبر مردمان. سختی «۳» است که خشم خورنده است، و مع‏ذلک نرم نرم خنده‏زننده. فکرش در غایت دقّت، و پرهیزش در نهایت عظمت. هرگز خسَّت و بخل نکند، و اگر بر او بخل شود صبر کند. عاقل بود و به این سبب حیا ورزید، و قناعت نمود و صاحب نوا گردید. شرمش بر خواهشش بلند شود، و دوستیش بر حسدش غالب گردد، و عفوی که دارد بر کینه‏اش برتری جوید، نه آنکه با کسی طریق انتقام و تلافی پوید. گویا نمی‏شود به غیر صواب، و نمی‏پوشد، مگر میانه باب «۴». رفتنش فروتنی (و خداوند خشوع) است، و برای پروردگارش به طاعتش در خضوع، خشنود است از او در همه حالاتی که دارد؛ یعنی خواه او را مقضیّ المراد «۵» و خواه ناکام بدارد. نیّتش خالص و محض طاعت و تقرّب به حضرت حَبیب، و اعمالی که از او سر می‏زند در آن نه غشّ است و نه فریب. نظرش در هر چیزی پند و عبرت، و خاموشی‏اش اندیشه و سخنش حکمت. با هر کسی در مقام خیرخواهی و نصیحت است، و صاحب بذل و بخشش با برادری و اخوّت. در نهان و آشکار خیرخواهی کند، و از برادر دینی خویش دوری نکند. در حقّ او گفتاری نگوید که غیبت‏ __________________________________________________ (۱). یعنی: آزاری از او نبینند. (۲). بنا به اختلاف نسخه‏های کافی. (۳). یعنی: انسان محکم و استواری است. (۴). یعنی: میانه‏روی و لباس معمولی. (۵). یعنی: حاجت روا.باشد، و با او کرداری نکند که مکر و حیلت باشد. خشم نگیرد بر آن‏چه از او فوت گردیده، و اندوهناک نشود بر آن‏چه به او رسیده. و آن‏چه را که امید داشتن آن روا نباشد، امید ندارد، و در سختی سستی نکند و در سستی به سر درنرود و شکر گذارد. علم را به بردباری آمیزد، و عقل را به شکیبایی درآویزد. او را بینی که کاهلی از او دور است، و همیشه خرّم و شادان و مسرور. آرزویش نزدیک و لغزشش قلیل، و مرگ خویش را متوقّع و منتظر رحیل است. دلش فروافتاده و ترسنده، و پروردگار خویش را یادکننده. نفسش قناعت نموده و جهل را از خود ربوده. امرش سهل و آسان، و اندوهناک است به جهت گناهان. شهوت و خواهشش مرده، و خشم خویش را فرو خورده. خلقش پاک و بی‏غش و روشن و لطیف، و همسایه‏اش از او ایمن و تکبّرش ضعیف. قانع است به آن‏چه خدا از برایش مقدّر فرموده، و صبرش محکم یا آن را مبیّن و آشکار نموده «۱». امر و کارش استوار، و ذکر و یادش بسیار. با مردم آمیزد تا عالم شود، و خاموش نشیند که سالم شود. و سؤال می‏نماید از برای فهمیدن، و تجارت می‏کند از برای سود دیدن. سکوت نمی‏کند [و گوش نمی‏سپارد] برای خیر که به آن فخر و ناز کند، و سخن نمی‏گوید که به آن بر غیر خویش گردن دراز کند. نفسش از او در رنج و مشقّت، و مردم از او در خوشی و استراحت‏اند. به جهت آخرتش بر نفس خویش زحمت نهاده، و همه مردمان را از خود آسایش و راحت داده. اگر بر او ستم شود شکیبایی ورزد و صبر کند، تا آنکه خدا کسی باشد که از برایش انتقام کشد. دوریش از آنکه از او دوری گزیده دشمنی و نزاهت، و نزدیکیش با آنکه به او نزدیک شده نرمی و رحمت است. و چنان نیست که دوری‏اش تکبّر و بزرگی کردن باشد، و نزدیکیش خدعه و مکر و به زبان فریب دادن باشد؛ بلکه اقتدا می‏کند به کسانی که پیش از او بوده‏اند از خوبان، و او پیشوای آنانی است که بعد از او خواهند بود از نیکان». راوی می‏گوید که: چون همام این کلام معجز نظام را از امام علیه السلام شنید، فریاد برکشید و آواز سختی داد و بعد از صیحه زدن بی‏هوش افتاد. پس امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: «به خدا سوگند می‏خورم که هر آینه بر همام از این حالت می‏ترسیدم». و فرمود که: «موعظه‏های بلیغه و پندهای به دل رسیده، به اهل خود که قابلیّت دارد همچنین می‏کند که او را __________________________________________________ (۱). مترجم احتمال داده که در متن عربی به جای «متینا»، «مبینا» باشد. و از این رو هر دو احتمال را ترجم کرده است. بی‏هوش می‏سازد و بر زمین می‏زند» پس گوینده‏ای به آن حضرت عرض نمود که: یا امیرالمؤمنین! حال تو چیست و چه بود؟ (یعنی تو را چه می‏شود که در تو عمل نمی‏کند؟) حضرت فرمود: «به درستی که هر کس را وقتی است که از او درنگذرد، و هر یک را سببی است که از او تجاوز نکند. و چون امْر بر این منوال است، پس آهسته باش و باز مگرد به سوی این نوع سخنان دلخراش، و غیر از این نیست که شیطان پلید این سخن را بر زبانت دمید».