تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
بَلِ ادَّارَکَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ بَلْ هُمْ فِي شَکٍّ مِنْها بَلْ هُمْ مِنْها عَمُونَ (66)
چون حق تعالى نفى علم غيب نمود از بندگان و تأکيد آن فرمود به نفى شعور آنها به آنچه عاقبت ايشان است از بعث و نشور، بعد از آن به جهت مبالغه در نفى علم به آن اضراب فرمايد:
بَلِ ادَّارَکَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ: بلکه نيک رسيده است علم ايشان در وقوع آخرت با وجود بر اين آنچنانکه حقّ دانستن است آن را ندانستند، پس چگونه عالم باشند به امور غيبى که اصلا علم به اسباب آن ندارند. ابن عباس گفته: وصف آنها به استحکام و تکامل علم، بر سبيل تهکّم و سخريّه است به ايشان، چنانچه
جلد 10 - صفحه 73
شخصى از مسخره، جاهلترين مردمان را گويد چه خوب دانسته‌اى. نزد بعضى «ادراک» به معنى انتها و اضمحلال است، من قولهم: «ادرکت الثّمرة لأنّها تلک غايتها الّتى عندها تنعدم» يعنى نيست و نابود گشته علم آنها به امور آخرت.
بَلْ هُمْ فِي شَکٍّ مِنْها: بلکه ايشان در شک و ترديدند از وقوع آن، مانند کسى که متحير باشد در امرى. بَلْ هُمْ مِنْها عَمُونَ: بلکه ايشان از آخرت نابينا هستند، يعنى چشم دل آنها از مشاهده دلايل بعث و حشر پوشيده شده به جهت تفکر و تدبر ننمودن در آن.
تنبيه: اضرابات ثلاث بر تقدير تفسير اول تنزيل احوال آنها باشد، پس اول:
اضراب است از نفى شعور ايشان به وقت قيامت و وصف آنها به استحکام علم در امر آخرت به جهت مبالغه در علم نداشتن آنها به وقت آن يا به جهت تهکم. دوم:
مبالغه است در وصف آنها به شک و ريب در وقوع آخرت و برطرف ننمودن آن با قدرت. سوم: صفت آنها به عدم علم به کينونت قيامت و بصير نبودن آنان به آن. و ايراد آن به صورت ماضى براى تحقق وقوع آنست، يعنى آنچه امروز شک دارند روز قيامت به يقين دانند، زيرا روز قيامت، علم ضرورى براى تمام اهل محشر حاصل شود و احوال بعث را از ثواب و عقاب به چشم مشاهده کنند.