اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
بَل‌ِ ادّارَک‌َ عِلمُهُم فِي الآخِرَةِ بَل هُم فِي شَک‌ٍّ مِنها بَل هُم مِنها عَمُون‌َ (66)
بلکه بمقام درک و يقين ميرسد علم آنها در آخرت بلکه اينها در دنيا در شک هستند از آخرت بلکه اينها چشم بسته و کورند هيچ نظر بآخرت ندارند.
توضيح کلام از براي علم سه مرتبه است: علم اليقين، عين اليقين، حق اليقين. مرتبه اولي از آثار پي بمؤثر بردن است مثل اينکه از دود و حرارت پي بوجود آتش ميبري، از صنع پي بوجود صانع، از بناء پي بوجود بنا، از فعل پي بوجود فاعل، اينکه را تعبير بدليل و برهان و منطق ميکنند دليل دال بر مدلول است و مرتبه ثانيه آنکه بحس و حواس ظاهره درک ميشود که بچشم مي‌بيند آتش را و بگوش صداي زفير آن را ميشنود و بحس حرارت او را درک کند که محسوس باشد مرتبه ثالثه آنکه در ميان آتش باشد و بسوزد. امر آخرت در دنيا احتياج بدليل و برهان و منطق دارد اثبات آن و اينکه فرع اثبات وجود حق تعالي و معرفة بانبياء که از آثار قدرت حق که در آيات قبل بيان فرموده معرفت بوجود خالق آنها و توحيد حضرت حق پيدا ميشود و از معجزات صدق انبياء ثابت ميگردد پس از اينکه دو امر چون خبر دادند از آخرت يقين پيدا ميشود که اينکه را علم اليقين مينامند ولي فرداي قيامت چه سر از خاک برآرند و اوضاع محشر را مشاهده کنند بهشت و جهنم و صراط و ميزان و تطاير کتب و ملائکه رحمت و غضب و ساير خصوصيات آن را مشاهده کنند، مصداق:
(بَل‌ِ ادّارَک‌َ عِلمُهُم فِي الآخِرَةِ) ميشود که مقام عين اليقين و بسا مقام معرفت در همين عالم بجايي ميرسد که مشاهده احوال قيامت نصب العين او است مثل زيد بن حارثه که پيغمبر فرمود
«کيف اصبحت»
گفت «اصبحت موقنا» فرمود
«ما علامة يقينک»
گفت الان صداي نفير جهنم و نغمه‌هاي بهشت را ميشنوم. مثنوي ميگويد که گفت الان کساني که جهنمي هستند و بهشتي ميشناسم اجازه مي‌فرمايي بگويم «لب گزيدش مصطفي يعني که بس» و
جلد 14 - صفحه 173
موقعي که وارد بهشت و جهنم ميشوند مقام حق اليقين است که متنعم يا معذب هستند.
(بَل هُم فِي شَک‌ٍّ مِنها) و بر فرض از قول انبياء و قرآن مجيد شک داشته باشند بحکم عقل چون احتمال خطر ميرود، دفع ضرر محتمل واجب است بايد بروند و تحقيق کنند و حق و باطل را از هم جدا کنند مثل احتمال سارق و قطاع طريق و حيوانات موذيه که عقل ميگويد تا قطع به نبود آنها پيدا نشود اقدام نکند و بايد فحص کرد لکن اينها علاوه از اينکه شک دارند در مقام تحقيق و فحص برنميايند.
(بَل هُم مِنها عَمُون‌َ) کورند کأنه ابدا خبري ندارند و بگوش آنها نخورده چنان هوي و هوس و شهوت چشم و گوش آنها را بسته بسيار مورد تعجب است در امر دنيا بمجرد احتمال نفع در مقام تحصيلش ميدوند و بمجرد احتمال ضرر فرار ميکنند و در امر آخرت کور و کر هستند مراد کوري قلب است چنانچه مي‌گويي کور باطن و در قرآن ميفرمايد إِنَّهُم کانُوا قَوماً عَمِين‌َ (اعراف آيه 64).