اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
قُل لا يَعلَم‌ُ مَن فِي السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌ِ الغَيب‌َ إِلاَّ اللّه‌ُ وَ ما يَشعُرُون‌َ أَيّان‌َ يُبعَثُون‌َ (65)
بفرما نميداند هر که در آسمانها و زمين است غيب را مگر خداوند تبارک و تعالي و اينها شعور ندارند.
در موضوع علم غيب آيات و اخبار مختلف است:
در بعض آيات منحصر ميفرمايد علم غيب را بخداي متعال مثل همين آيه و در بعضي استثناء دارد مثل قوله تعالي عالِم‌ُ الغَيب‌ِ فَلا يُظهِرُ عَلي غَيبِه‌ِ أَحَداً إِلّا مَن‌ِ ارتَضي مِن رَسُول‌ٍ (جن آيه 26 و 27) آنچه بر هر کس مکشوف است و بر غير او مستور بر آنها غيب است مثلا علم ذات بذات بر خداوند غيب نيست ولي بر ممکنات غيب است و مثل آن از علمي که مختص به او است و آنچه انبياء و ائمه ميدانند و بر غير آنها مستور است غيب است نسبت بآنها و بر انبياء و اولياء غيب نيست و بلکه نسبت بمؤمنين و کفار و نسبت بعلماء و جهال.
(قُل لا يَعلَم‌ُ مَن فِي السَّماوات‌ِ) از ملائکه و عالم ارواح و عالم عقول.
(وَ الأَرض‌ِ) از جن و انس.
جلد 14 - صفحه 171
(الغَيب‌َ) از علمي که لا يظهر علي احد.
(إِلَّا اللّه‌ُ) چون علم او عين ذات است و محدود بحدي نيست.
(وَ ما يَشعُرُون‌َ) از براي اينکه ماده اطلاقات و معاني بسياريست در آيات و اخبار و السنه شعائر الهيه، مشعر الحرام، شعر مقابل نثر، شعره بمعني مو، مشاعر انسان، حواس ظاهره شعور به معني ادراک، ليت شعري بمعني علم، شعير بمعني جو مقابل حنطه و غير اينها و در اينجا يعني لا يدرکون و لا يفهمون و لا يعلمون.
أَيّان‌َ يُبعَثُون‌َ نميدانند در چه موقع اينها مبعوث ميشوند.
در موضوع بعث يوم القيمة مذاهب و مسالک بسياريست بعضي بکلي منکر بعث هستند که آيات شريفه بسيار موارد نقل کلام آنها را ميکند مثل طبيعي و دهري و لا مذهب و بسياري از کفار بعضي بعث را ترقي و تعالي ميدانند چنانچه مثنوي ميگويد:
از جمادي مردم و نامي شدم || و از نمو مردم بحيوان سر زدم
مردم از حيواني و آدم شدم || پس چه ترسم کي زمردن کم شدم
بار ديگر هم بميرم از بشر || سر بر آرم از ملائک بال و پر
بار ديگر از ملک پران شوم || آنچه اندر وهم نايد آن شوم
پس عدم گردم عدم چون ارغنون || گويدم کانا اليه راجعون
بعضي جسم حور قليايي گفتند مثل شيخ احمد احسائي مذهب شيخيه بعضي قالب مثالي و مثل افلاطون صورت بلا ماده بعضي معاد روحاني دون جسماني گفتند بعضي عکس آن جسماني دون روحاني گفتند بعضي منکر خلود شدند بعضي گفتند که اهل عذاب و جهنم پس از مدتي جسم آتشي پيدا ميکنند و از آتش لذت ميبرند و غير اينها از مزخرفات و دين مقدس، اسلام و صريح بسياري از آيات و اخبار متواتره بتواتر اجمالي و ضرورت دين و بودن معاد يکي از اصول دين است دلالت دارد که انسان با همين بدن عنصري جسماني و همين روح انساني محشور ميشود و اگر بهشتي شد هم لذائذ روحاني دارد و هم جسماني و ديگر فنا ندارد و هميشه
جلد 14 - صفحه 172
باقي است و اگر اهل عذاب شد اگر ايمان باشد بالاخره نجات پيدا ميکند و بهشتي ميشود و اگر ايمان ندارد مخلد در عذاب است مگر قاصرين از آنها مثل اطفال و مجانين کفار.