اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
لَقَد وُعِدنا هذا نَحن‌ُ وَ آباؤُنا مِن قَبل‌ُ إِن هذا إِلاّ أَساطِيرُ الأَوَّلِين‌َ (68)
و هر آينه به تحقيق وعده داده شديم باين بعث يوم القيمة ما و همچنين پدران ما از پيش از ما نيست اينکه وعده مگر دروغ بافي پيشينيان و قلم فرسايي آنها.
از اينکه آيه استفاده ميشود که اينکه کفار منکر تمام انبياء بودند که بامتهاي خود خبر از يوم المعاد ميدادند از کلمه:
لَقَد وُعِدنا هذا که پيغمبر اسلام بآنها در آيات بسيار از قرآن خبر داده و وعده داده نحن که بما وعده داده شده.
وَ آباؤُنا مثل نوح و هود و صالح و ابراهيم و شعيب و موسي و عيسي و ساير انبياء زيرا تمام وعده بعث داده‌اند.
مِن قَبل‌ُ يعني پيش از ما بپدران ما.
إِن هذا إِلّا أَساطِيرُ الأَوَّلِين‌َ ان نافيه يعني نيست هذا اشاره بوعد ببعث است يعني نيست اينکه وعد ببعث مگر اساطير پيشينيان يعني اباطيلي که در کتابهاي خود نوشته‌اند مثل تورات موسي و انجيل عيسي و زبور داود و صحف آدم و نوح و شيث و هود و صالح و ابراهيم يعني مزخرفاتيست که مثل بعض مجلات و کتب ضلال است.
اقول: انکار اينکه کفار مسئله معاد را يا از جهت امکانش ميگويند ممکن نيست يا از جهت وقوعش که ميگويند واقع نميشود و لو ممکن است اما از جهت امکان مي‌گوييم اقوي ادله امکان وقوع شي‌ء است و گفتيم موارد وقوعش را مثل اينکه قبلا اگر بمردم ميگفتند ممکن است از نقطه آسيا بامريکا صحبت کرد که صداي يکديگر را بشنوند و يکديگر را ملاقات کنند يا ممکن
جلد 14 - صفحه 175
است چندين خروار بار را در هوا بمدت چند ساعت از مشرق بمغرب و از جنوب بشمال سير داد ميگفتند محال است لکن بعد از وقوع معلوم شد ممکن است يا ميگفتند بتوسط اسباب تا کره ماه رفتن محال است و پس از وقوع معلوم ميشود که تا کره مريخ هم ممکن است و لو هنوز واقع نشده و اگر وقوع آن را منکرند پس از قبول امکان مي‌گوييم مجرد قول انبياء با معجزات آنها و تمام مليين عالم که خبر داده‌اند اگر قطع بثبوتش پيدا نشود لا اقل احتمالش ميرود مجالي بر انکار باقي نميماند چنانچه حکما گفتند «کلما قرع سمعک من عجائب عالم الکيان فضعه في بقعة الامکان ما لم يزيدک قائم البرهان» مثل اينکه يکي بگويد در فراش تو يک عقرب است يا در طريق قطاع طريق هستند يا ظالمي پي جوري از تو ميکند البته احتياط کامل ميکند که مبادا صادق باشد و لو يقين بصدق او پيدا نکند چنانچه حضرت صادق (ع) با آن زنديق فرمود بعد از آنکه آن، زنديق گفت که اينکه چه کاريست شما مسلمين ميکنيد دور کعبه ميگرديد بين دو کوه صفا و مروه رفت و آمد ميکنيد رمي جمره و امثال اينها حضرت در جوابش قريب اينکه مفاد فرمود که اگر حرف تو راست باشد و قيامت خبري نباشد ما ضرري نبرده‌ايم اينها هم يک کاريست مثل کارهاي شما که فائده ندارد مثلا توپ بازي و ساير لغويات و اگر حرف ما راست باشد فرداي قيامت تو در شکنجه عذاب، گرفتار و ما در نعم الهي متنعم هستيم.