اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
قُلنَا اهبِطُوا مِنها جَمِيعاً فَإِمّا يَأتِيَنَّکُم مِنِّي هُدي‌ً فَمَن تَبِع‌َ هُداي‌َ فَلا خَوف‌ٌ عَلَيهِم وَ لا هُم يَحزَنُون‌َ (38)
(و گفتيم که همگي از بهشت فرود آئيد، پس هر گاه از جانب من براي شما هدايتي آمد کساني که از هدايت من پيروي کنند ترس و بيمي بر آنان نيست و حزن و اندوهي ندارند) تفسير آيه شريفه در ذيل چند جمله بيان ميشود:
جمله اول در کلمه اهبطوا: در مجلد اول«1» بيان کرديم که خطاب بآدم و حوّا و ذريّه آنها است و در وجه تکرار آن بعضي گفتند مراد از هبوط اول از بهشت بآسمان اول و از هبوط ثاني از آسمان اول بزمين است، و اينکه قول علاوه بر اينکه بدون دليل است خلاف ظاهر هر دو آيه ميباشد براي اينکه در آيه اولي جمله وَ لَکُم فِي الأَرض‌ِ مُستَقَرٌّ وَ مَتاع‌ٌ إِلي حِين‌ٍ ظاهر در هبوط بزمين است و در آيه ثانيه کلمه مِنها ظاهر در هبوط از بهشت است.
1- صفحه 519
جلد 2 - صفحه 3
و بعضي گفتند مراد از هر دو خطاب يک خطاب است و تکرارش بجهت اختلاف دو حالت است در خطاب اول حالت عداوت بعضي با بعضي ديگر يعني لازمه طبيعت بشر عداوت با يکديگر بوده و در خطاب دوم حالت تکليف و تعديل طبيعت است.
و آنچه اولي بنظر مي‌رسد اينست که خطاب اول در مورد عقوبت بر مخالفت آدم و حوا بوده که بواسطه مخالفت بايد از بهشت بزمين نزول کنيد و بجان يکديگر بيفتيد تا بميريد، و خطاب دوم پس از توبه و مغفرت بوده و خطاب لطف و رأفت است که اکنون که بزمين نازل شديد من اسباب هدايت را براي شما آماده ميکنم و چنانچه هدايت شديد بيمي از عذاب من نداشته و حزن و اندوهي بخود راه ندهيد و اللّه العالم.
جمله ثانيه در يَأتِيَنَّکُم مِنِّي هُدي‌ً: هدي در آيه شريفه شامل جميع هدايتهاي تشريعي الهي از دلالتهاي عقلي و ارسال رسل و انزال کتب و تشريع شرايع و جعل تکاليف و غيرها ميشود، و اختصاص دادن آن بدلالتهاي عقلي يا ارسال رسل وجهي ندارد زيرا بنا بر قول دوم مورد آيه يعني آدم از تحت آيه خارج ميشود چون رسولي براي او نيامده بود و افاضه عقل نيز قبلا باو شده بود بدليل:
وَ عَلَّم‌َ آدَم‌َ الأَسماءَ کُلَّها بنا بر اينکه هداي الهي در مرتبه اول ارشاد عقل و سپس فرستادن پيغمبران و نازل نمودن کتابهاي آسماني و جعل و بيان احکام و تکاليف و وظايف انساني و راهنمايي بمکارم اخلاق و نحو اينها است که هر کدام از اينها بموقع خود و بمقدار لازم از جانب خدا براي هدايت بشر آمده است.
جمله سوم در فَمَن تَبِع‌َ هُداي‌َ: فاء فمن فاء تفريع است و جمله تفريع بر جمله قبل است يعني مجرد آمدن هدايت الهي موجب رستگاري و امن از خوف و حزن نيست بلکه شرط رستگاري متابعت هدايت الهي است و از اينکه جمله استفاده
جلد 2 - صفحه 4
ميشود که وصول بسعادت ابدي و نيل بفيوضات الهي مستلزم دو دستگاه فعّاله است يکي از طرف مولي که بايد تمام اسباب هدايت را در دسترس بندگان قرار دهد چه اسباب تکويني از افاضه عقل و شعور و ايجاد قدرت و اراده و اعطاء قواي باطني و ظاهري و وسائل و لوازم ديگر، و چه اسباب تشريعي از ارسال رسل و انزال کتب و جعل تکاليف و بيان احکام و غير اينها.
و ديگر از طرف عبد که بايد پيروي از هدايت الهي کند و در تحصيل علم و معرفت و تکميل اخلاق و اتيان بواجبات و ترک محرمات کوشش نمايد تا بسعادت نائل شود و اگر بنده از اسباب و وسائل هدايت محروم شد در حدّ خود معذور است چنانچه در شرايط عامّه و خاصه تکليف بيان شده و همچنين اگر هدايت الهي باو رسيد و متابعت نکرد از سعادت و فيوضات الهي محروم و بعذاب او معذب خواهد بود.
جمله چهارم در فَلا خَوف‌ٌ عَلَيهِم: خوف از امور باطني و صفات نفساني است و بواسطه ادراک مضرّات و مکاره و منافرات در انسان پيدا ميشود اعم‌ّ از اينکه ادراک وهمي و ظنّي باشد يا ادراک قطعي و يقيني، بنا بر اينکه وجود واقعي چيزي منشأ خوف نيست بلکه ادراک وجود آن مورث خوف ميشود مثل اينکه وجود سم‌ّ يا حيوان درنده در صورتي که انسان علم و اطلاعي از آن نداشته باشد در انسان حالت خوف ايجاد نميکند ولي اگر وجودش را ادراک کرد ترس در دل او پيدا ميشود اگر چه واقعا هم وجود نداشته باشد.
بنا بر اينکه خوف از عذاب و سخط و غضب الهي فرع ايمان و اعتقاد است و کسي که خوف نداشته کاشف از ضعف اعتقاد او است.
و در علم اخلاق بيان شده که خوف بر دو قسم است خوف ممدوح و خوف مذموم، و خوف ممدوح بر سه قسم است:
جلد 2 - صفحه 5
اول- خوف از خدا که بعد از معرفت بعظمت و کبريايي او حاصل ميشود و آيات و اخبار در مدح آن بسيار است، در قرآن کريم ميفرمايد:
وَ أَمّا مَن خاف‌َ مَقام‌َ رَبِّه‌ِ وَ نَهَي النَّفس‌َ عَن‌ِ الهَوي فَإِن‌َّ الجَنَّةَ هِي‌َ المَأوي«1» و نيز فرمايد: وَ لِمَن خاف‌َ مَقام‌َ رَبِّه‌ِ جَنَّتان‌ِ«2» و نيز فرمايد: فَلا تَخافُوهُم وَ خافُون‌ِ إِن کُنتُم مُؤمِنِين‌َ«3» و ميفرمايد: سَيَذَّکَّرُ مَن يَخشي«4» و غير اينها از آيات ديگر.
و از رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرموده: «
5» رأس الحکمة مخافة اللّه»«
و نيز روايت شده که فرمود: «
6» اتمّکم عقلا اشدّکم للّه خوفا»«
و از حضرت سجاد عليه السّلام روايت شده که فرمود: «
7» عجبا لمن عرفک کيف لا يخافک»«
و از حضرت باقر عليه السّلام روايت شده که فرمود: «
8» من عرف اللّه خاف اللّه»«
و غير اينها از اخبار ديگر.
دوم- خوف از معصيت و مضرّات آن. سوم- خوف از سوء عاقبت، و اينکه دو قسمت را در مجلّد سوم کلم الطيب مفصلا بيان نموده‌ايم«9».
و اشکالي که متوجه آيه شده به اينکه اگر مراد از نفي خوف در آيه شريفه خوف از امور دنيوي است که اهل ايمان در دنيا بيشتر گرفتار ابتلائات هستند و اگر مراد خوف ديني ممدوح است که منافات با آيات و اخبار مذکوره دارد جواب اينکه است که مراد مطلق خوف است اما در دنيا چون مؤمن و پيرو هدايت حق، معرفت دارد بلياتي که از جانب حق است موافق حکمت و مصلحت و موجب ارتقاء رتبه و درجه اوست بقضاء الهي راضي و نسبت باوامر او تسليم بوده
1- سورة النازعات آيه 40
2- سورة الرحمن آيه 46
3- آل عمران آيه 169
4- سورة الاعلي آيه 19
5 و 6 و 7 و 8- جامع السعادات
9- از صفحه 196 تا 204
جلد 2 - صفحه 6
و خوف و اضطرابي ندارد.
و امّا خوف از خدا براي اينست که مبادا تقصير و کوتاهي در اطاعت اوامر او و وظيفه بندگي خود نموده باشد و همچنين خوف از معصيت و سوء عاقبت براي ارتکاب اموري است که سبب اينکه خوف ميشود، و چون در آيه شريفه عدم خوف را بر متابعت هدايت پروردگار مترتب نموده و خوف مؤمن که در آيات و اخبار مدح شده مترتب بر ترک متابعت و يا احتمال تقصير و کوتاهي در آنست، با يکديگر منافات و مخالفتي ندارد، و به بيان ديگر خداوند مقرّر فرموده کسي که متابعت هدايت او را بکند از خوف و حزن مصون است و مؤمن ميترسد که مبادا کوتاهي در پيروي از هدايت حق کرده باشد و موجب سلب مصونيت او شود و واضح است که بين اينکه دو معني منافاتي نيست.
جمله پنجم در وَ لا هُم يَحزَنُون‌َ: حزن بواسطه فوت منافع و وارد شدن مکاره و مضارّ است و کسي که پيروي هدايت پروردگار را بنمايد منفعتي از او فوت نميشود و ضرري نيز بر او وارد نميگردد و امّا منافع دنيوي آنچه باو نرسد در حقيقت صلاح او نبوده و اگر صلاحش بود باو ميرسيد و منافع اخروي نيز چيزي از او منع نخواهد شد بلکه قبل از موت بشارت سعادت باو داده ميشود و موت اول راحت اوست و تمام مثوبات الهي در همه مراحل بعد از موت باو خواهد رسيد بنا بر اينکه هيچگونه حزني براي او نيست.