اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
فَتَلَقّي آدَم‌ُ مِن رَبِّه‌ِ کَلِمات‌ٍ فَتاب‌َ عَلَيه‌ِ إِنَّه‌ُ هُوَ التَّوّاب‌ُ الرَّحِيم‌ُ (37)
(پس آدم کلماتي را از پروردگارش فرا گرفت و خداوند توبه او را پذيرفت بدرستي که خداوند بسيار توبه‌پذيرنده و بخشاينده است).
تلقي اخذ مقرون بقبول است يعني پذيرفتن چيزي و گرفتن آنست و مراد از کلمات در اخبار بحسب ظاهر مختلف است در بعض اخبار دارد که آن کلمات
2» «لا اله الا اللّه سبحانک اللهم و بحمدک عملت سوء و ظلمت نفسي فاغفر لي و انت خير الغافرين لا اله الا انت سبحانک اللهم و بحمدک عملت سوء و ظلمت نفسي فاغفر لي و انت خير الراحمين لا اله الا انت سبحانک اللهم و بحمدک عملت سوء و ظلمت نفسي و تب علي انک انت التواب الرحيم»«
بوده.
و در بعضي اخبار است که آن کلمات
«سبّوح قدوس رب‌ّ الملائکة و الروح سبقت رحمتک غضبک لا اله الا انت اني ظلمت نفسي فاغفر لي و ارحمني انّک انت
1- سوره اعراف آيه 32
2- في مجمع البيان از حضرت باقر (ع)
جلد 1 - صفحه 521
الله‌التواب الرحيم الغفور»}
بوده«1» و در بعضي اخبار مرويه در کافي و فقيه است که آن کلمات اسامي خمسه طيّبه (محمّد و علي و فاطمه و حسن و حسين است) که آدم انوار و اشباح آنان را در عرش مشاهده نمود و بمقام قرب آنها معرفت پيدا کرد و خداوندگار را بآنها قسم داد تا خداوند توبه او را پذيرفت.
و جمع بين اينکه اخبار باين نحو ممکن است که آدم بتقصير خود اعتراف کرده باشد چنانچه مفاد آيات شريفه است قالا رَبَّنا ظَلَمنا أَنفُسَنا وَ إِن لَم تَغفِر لَنا وَ تَرحَمنا لَنَکُونَن‌َّ مِن‌َ الخاسِرِين‌َ«2» و خداوند را بوحدانيت ستوده و باسماء مقدسه‌اش (اسماء خدايش) ياد نموده و بمقام خمسه طيّبه قسم داده باشد تا توبه او مورد قبول واقع شده:
و تاب اگر بالي متعدي شود فعل عبد است بمعني بازگشت بطرف خدا مانند إِنِّي تُبت‌ُ إِلَيک‌َ«3» و اگر بعلي متعدي شود فعل خداست و بمعني قبول توبه است مثل همين آيه «فَتاب‌َ عَلَيه‌ِ» و وجوب توبه از طرف بنده عقلي است زيرا توبه دفع ضرر است و وجوب دفع ضرر بقدر امکان ضروري است و اوامر شرعي نسبت بتوبه ارشادي است و اعمال مولويت در آن نشده چه اگر امر مولوي بود مستلزم اينکه ميشد که يک معصيت موجب عقوبات غير متناهي شود هر گاه در توبه تأخير گردد زيرا هر آني که تأخير شود يک معصيت محسوب ميگردد و اينکه بالضرورة باطل و منافي آيه شريفه وَ مَن جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجزي إِلّا مِثلَها«4» خواهد بود.
و امّا قبول توبه از طرف خداوند بعضي گفتند وجوب عقلي دارد چون فعلش حسن و ترکش قبيح ميباشد،
1- برهان از حسن إبن راشد
2- سوره اعراف آيه 22
3- سوره احقاف آيه 14
4 سوره انعام آيه 161
[.....]
جلد 1 - صفحه 522
و بعضي گفتند چون در قرآن وعده فرموده که توبه عبد را قبول ميکند أَن‌َّ اللّه‌َ هُوَ يَقبَل‌ُ التَّوبَةَ عَن عِبادِه‌ِ«1» و خلف وعده بر خداوند قبيح است از اينجهت واجب است.
و بعضي گفتند قبول توبه تفضل است و اگر قبول نکند کار قبيحي ننموده است.
و حق اينست که قول بوجوب عقلي آن ممنوع است براي اينکه معلوم نيست قبول نمودن توبه مطلقا حسن باشد و ثانيا وجوب بر فعل حسني مادامي که ترکش قبيح نباشد و خلاف عدل نشود، ممنوع است، و ثالثا وعده قبول توبه هم منوط بشرايطي است و بطور مطلق نيست.
و در هر صورت آيات و اخبار در فضيلت توبه بسيار است و ما شمه از آنها را در ضمن اذکار نماز در ذيل کلمه استغفار تذکر داديم«2» و حقيقت توبه همان پشيماني است چنانچه از پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود
3» «الندم توبة»«
و البته پشيماني لوازمي دارد مثل اينکه اگر قابل تدارک است بايد تدارک کند مانند نماز و روزه و نحو اينها و اگر حقوق النّاس است بصاحبانش ردّ کند در صورتي که آنها را ميشناسد و اگر نميشناسد و يا دسترسي ندارد ردّ مظالم دهد و اگر قابل ردّ مظالم نيست ترضيه و يا احسان و يا طلب مغفرت نمايد و بالجمله آنچه وظيفه شرعي او ميباشد عمل نمايد، و همچنين عازم شود که ديگر بازگشت بمعصيت نکند و وجوب توبه بحکم عقل و اوامر قرآني ثابت و فوريت آن بواسطه خطر مرگ و رسيدن آن و سياهي و قساوت قلب و عدم موفقيت بتوبه، محقق است.
و کلمه تواب صيغه مبالغه است و اگر بعبد نسبت داده شود بمعني بسيار توبه کننده و کسي است که دائما موفق بتوبه است و هميشه از اعمال خود بطرف خدا بازگشت ميکند، در قرآن ميفرمايد إِن‌َّ اللّه‌َ يُحِب‌ُّ التَّوّابِين‌َ«4» و اگر بخدا
1- سوره توبه آيه 105
2- ص 180- 183
3- جامع السعادات
4- سوره بقره آيه 222
جلد 1 - صفحه 523
نسبت داده شود يعني بسيار قبول توبه ميکند و هميشه دست قبولش بطرف گناهکاران دراز است و کلمه ان‌ّ مؤکّدة و انت ضمير فصل و تعبير بجمله اسميه که دلالت بر دوام دارد و تعبير بلفظ توّاب، تماما تأکيد در قبول نمودن توبه است.
و اما ذکر اسم رحيم بعد از تواب ممکن است اشاره بعليّت و سببيت براي قبول توبه باشد يعني چون خداوند رحيم است توبه را قبول مينمايد و پذيرفتن توبه بواسطه رحمت و عنايت اوست و ممکن است بر امر زائدي دلالت داشته باشد باين معني که خداوند علاوه بر قبول نمودن توبه بنده، او را مورد رحمت و عنايت و تفضل خود هم قرار ميدهد چنانچه در آيه ديگر ميفرمايد فَأُولئِک‌َ يُبَدِّل‌ُ اللّه‌ُ سَيِّئاتِهِم حَسَنات‌ٍ«1» يعني خداوند سيّئات توبه کنندگان را بحسنات تبديل ميفرمايد.
و الحمد للّه اوّلا و آخرا و ظاهرا و باطنا و صلي اللّه علي محمّد و آله صلوة کثيرة ائمة و کان الفراغ من اتمام هذا الجزء من التفسير يوم الجمعة 29 ربيع الثاني 1382 مطابق 6 ميزان 1341 سيد عبد الحسين طيب
1- سوره فرقان آيه 70
1- سوره فرقان آيه 70