تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ قالَ فِرْعَوْنُ يا أَيُّهَا الْمَلَأُ ما عَلِمْتُ لَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي فَأَوْقِدْ لِي يا هامانُ عَلَى الطِّينِ فَاجْعَلْ لِي صَرْحاً لَعَلِّي أَطَّلِعُ إِلى إِلهِ مُوسى وَ إِنِّي لَأَظُنُّهُ مِنَ الْکاذِبِينَ (38)
وَ قالَ فِرْعَوْنُ: و گفت فرعون براى اغفال قوم از معجزه باهره حضرت موسى، يا أَيُّهَا الْمَلَأُ: اى گروه اشراف و بزرگان، ما عَلِمْتُ لَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي: ندانسته‌ام مر شما را هيچ خدائى که او را پرستش نمائيد و تعظيم کنيد غير از من.
تنبيه: فرعون نفى علم خود کرد به خدائى که غير او باشد، نه نفى وجود او؛ زيرا چيزى که مقتضى جزم به عدم وجود او باشد نداشت، و لذا امر نمود به بناى
جلد 10 - صفحه 140
قصر بلند تا بر آن صعود نمايد و بر حال خداى موسى مطلع شود. پس حاصل معنى آنکه: من علم ندارم به خداى ديگر که غير از من باشد. و موسى مى‌گويد خداى ديگر هست که آفريدگار آسمان است.
فَأَوْقِدْ لِي يا هامانُ عَلَى الطِّينِ: پس برافروز آتشى براى من اى هامان بر گل تا پخته شود و در بنا آن را استحکامى باشد. چنين نقل نموده‌اند اول کسى که به خشت پختن امر نمود فرعون بود «1»، و لذا در موضع (اطبخ لى الآجر) وزير خود را امر کرد به روشن کردن بر گل که متضمن تعليم صنعت است به آن چيزى که در آنست از تعظيم و تجبّر که آن ندا کردن او بود او را به اسم به کلمه‌اى يا در وسط کلام. بعد از آن گفت: فَاجْعَلْ لِي صَرْحاً: پس بنا کن براى من قصرى بلند که آن را نردبانى باشد تا بر سطح آن روم. لَعَلِّي أَطَّلِعُ إِلى إِلهِ مُوسى: شايد مطلع شوم بسوى خداى موسى و از او معلوم نمايم که موسى در دعوى خداى ديگر غير از من صادق است يا کاذب. وَ إِنِّي لَأَظُنُّهُ مِنَ الْکاذِبِينَ: و بدرستى که من گمان مى‌برم موسى را از دروغگويان.
تبصره: فرعون تصور نموده بود که حق تعالى جسم و جسمانى و در آسمان مکان دارد و ترقى به او ممکن است، و بدين مقدار دانا نبود که ذاتى که خالق و آفريدگار عالميان و صور و اجسام و اعراض و زمان و مکان باشد، ذات اقدس او از جسميت و عوارضات آن مقدس باشد و هيچکس را بر کنه ذات او اطلاعى نبوده و نخواهد بود. يا آنکه فرعون بر طريق تلبيس و ايهام بر عوام گفته باشد به آنکه آن کسى که موسى مردمان را دعوت به پرستش او مى‌نمايد مانند من باشد در احتياج به مکان. در انوار گفته: محتمل است که مراد فرعون به قول مذکور، اين باشد که هامان براى او بناى رصدى کند که از آن مترصد شود به اوضاع کواکب و ببيند در آن چيزى هست که دلالت کند بر بعث رسول و تبديل دولتى.
کيفيت بناى قصر: قطب راوندى روايت نموده چون فرعون و قوم او در مقام کيد با موسى برآمدند، اول کيدى که نمود آن بود که امر نمود قصر رفيعى بنا
«1» بحار الانوار، ج 13 ص 101، باب 3 بنقل از مجمع البيان ج 7، ص 254- 255.
جلد 10 - صفحه 141
کنند تا به عوام چنين نمايد که من مى‌خواهم به آسمان بالا روم و با خداى آسمان جنگ کنم. هامان به امر او پنجاه هزار بنّا جمع کرد، به غير از آنها که آجر مى‌پختند و چوب مى‌تراشيدند و درها و ميخها مى‌ساختند تا آنکه بنائى ساخت که از ابتداى دنيا تا آن زمان بنائى به آن بلندى ساخته نشده بود و پى آن بنا را بر کوهى گذاشته بود. پس حق تعالى کوه را به زلزله آورد که آن عمارت را بر سر بنايان و کارکنان و ساير حاضران منهدم گردانيد و همه هلاک شدند؛ و فرعون با اين حال متنبه نشد و غرور و تکبر او و فرعونيان زياده شد.