کلمه «برّ» به معناى نيکى است، ولى به هرکس که خيلى نيکوکار باشد، مى‌گويند او «برّ» است. يعنى وجودش يکپارچه نيکى است.
«بأساء» از «بؤس» به معناى فقر و سختى است که از خارج به انسان تحميل مى‌شود.
«ضرّاء»، درد وبيمارى است که از درون به انسان فشار مى‌آورد. و «حِينَ الْبَأْسِ» زمان جنگ و جهاد است.
بعد از ماجراى تغيير قبله که در آيه‌ى 144 خوانديم، سخنِ روز، پيرامون قبله و تغيير آن
جلد 1 - صفحه 269
بود که اين آيه مى‌فرمايد: چرا به جاى محتواى دين که ايمان به خدا و قيامت وانجام کارهاى نيک است، به سراغ بحث‌هاى جدلى رفته‌ايد.
اين آيه جامع‌ترين آيه قرآن است. زيرا اصول مهم اعتقادى، عملى و اخلاقى در آن مطرح گرديده است.
در تفسير الميزان از رسول خدا صلى الله عليه و آله نقل شده است که فرمودند: هر کس به اين آيه عمل کند، ايمانش کامل است.
اين آيه پانزده صفت نيک را در سه بخشِ ايمان، عمل و اخلاق بيان نموده است. در بخش ايمان، به مسئله ايمان به خدا، فرشتگان، انبيا، قيامت و کتب آسمانى اشاره شده و در بخش عمل، به مسائل عبادى مانند نماز و اقتصادى مانند زکات و اجتماعى مانند آزاد نمودن بردگان و نظامى مانند صبر در جبهه و جنگ، و روحى وروانى مثل صبر در برابر مشکلات، اشاره گرديده است. و در بخش اخلاقى به وفاى به عهد و دل کندن از مادّيات و ترحّم به فقرا اشاره شده است.
ايمان به خدا، سبب خضوع انسان در برابر حقّ و عدم تسليم در برابر طاغوت‌هاست. ايمان به قيامت، موجب وسعت ديد و بلندى همّت مى‌گردد. ايمان به وجود ملائکه، نشانه‌ى ايمان به تشکيلات ماوراى طبيعت است. ايمان به انبيا، ايمان به وحى و جريان هدايت در طول تاريخ است و دليل بر اينکه انسان در اين جهان رها و بى‌برنامه نبوده است.
انفاق، بيانگر روح تعاون و نوع دوستى، و نماز، پيوند مستقيم با خدا، و زکات برنامه‌ريزى و اقدام براى حل مشکل محرومان، و وفاى به عهد، موجب تحکيم ارتباطات، و صبر، عامل آبديده شدن انسان‌هاست. «1»
جمله «آتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ» را سه نوع معنا نموده‌اند:
الف: پرداخت مال به ديگران با وجود علاقه‌اى که به آن هست.
ب: پرداخت مال بر اساس حبّ خداوند.
ج: پرداخت مال بر اساس علاقه‌اى که به فقير است.
«1». تفسير مراغى، ذيل آيه.
جلد 1 - صفحه 270
صبر، مادر همه کمالات است وقرآن راه رسيدن به بهشت را صبر مى‌داند؛ «أُوْلئِکَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِما صَبَرُوا» «1» به آنان جايگاه بلند داده مى‌شود، به پاس بردبارى که کردند.
چنانکه فرشتگان به بهشتيان مى‌گويند: «سَلامٌ عَلَيْکُمْ بِما صَبَرْتُمْ» «2» درود بر شما که پايدارى کرديد.
همچنين درباره رهبران الهى مى‌فرمايد: «جَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا لَمَّا صَبَرُوا» «3» آنان را بخاطر صبرشان، پيشوايانى قرار داديم که به امر ما هدايت مى‌نمودند.
مشابه اين آيه، در روايات نيز براى معرفى معارف دينى چنين آمده است:
* «ليس العاقل من يعرف الخير من الشرّ و لکن العاقل من يعرف خير الشّرين» «4» عاقل آن نيست که خير را از شرّ بشناسد، عاقل آن است که ميان دو شرّ، خيرش را برگزيند.
* «ليس العلم بکثرة التعلّم انّما هو نور يقذفه اللّه فى قلب من يريد» «5» دانش، به آموختن بسيار حاصل نمى‌شود. دانش واقعى، نورى الهى است که به دلها مى‌تابد.
* «ليس البرّ فى حُسن الزّى و لکن فى السکينة و الوقار» «6» بزرگى، در ظاهرِ آراسته نيست، بلکه در آرامش و وقار است.
* «ليس السخى ... الذى ينفق ماله فى غير حقّه و لکنه الّذى يؤدّى الى اللّه ما فرض عليه» «7» سخاوتمند کسى نيست که در هرجا و لو بى‌جا انفاق کند، بلکه کسى است که در هرجا خشنودى خداست، انفاق کند.
* «ليس العبادة کثرة الصيام و الصلاة و انّما العبادة کثرة التفکّر فى امر اللّه» «8» عبادت به نماز و روزه بسيار نيست، به تفکّر درباره خدا و آثار اوست.
* «اشدّ من يَتم اليتيم يتيمٌ انقطع عن امامه» «9» آنکه از سرپرستى پيشواى حقّ محروم گشته، يتيم‌تر از کسى است که پدر و مادرش را از دست داده است.
براى رسيدن به کمالِ تقوا، انفاقِ واجب و غير واجب، هر دو لازم است.
«1». فرقان، 75.
«2». رعد، 24.
«3». سجده، 24.
«4». بحار، ج 78، ص 6.
«5». بحار، ج 1، ص 225.
«6». بحار، ج 1، ص 106.
«7». بحار، ج 71، ص 352.
«8». بحار، ج 71، ص 325.
«9». بحار، ج 108، ص 171.
جلد 1 - صفحه 271
بعضى از مردم به مستمندان کمک مى‌کنند، ولى حقوق واجب خود را نمى‌پردازند و برخى ديگر به پرداخت خمس و زکات اکتفا مى‌کنند و نسبت به فقرا و محرومان در بخشش‌هاى مستحبّى بى‌تفاوت مى‌شوند. اين آيه، مؤمن واقعى را کسى مى‌داند که هم حقوق واجب را بپردازد و هم انفاق مستحبّ را انجام دهد.
به همين دليل در روايات مى‌خوانيم: در اموال ثروتمندان، غير از زکات نيز حقّى براى محرومان است. «1» و کسى که سير بخوابد در حالى که همسايه او گرسنه باشد، ايمان کامل به خدا و قيامت ندارد. «2»